Torta al testo to umbryjski płaski placek z mąki, wody, soli, odrobiny sody i oliwy, pieczony bez tłuszczu na rozgrzanej płycie zwanej testo. Po upieczeniu kroi się go na trójkąty, rozcina poziomo i nadziewa kiełbasą, duszoną zieleniną, szynką albo serem, więc pełni rolę chleba, kanapki i obiadu jednocześnie.
W okolicach Perugii mówi się torta al testo, w Gubbio i w górnej dolinie Tybru najczęściej crescia. Przepis jest prosty, ale efekt zależy od trzech rzeczy: ilości oliwy w cieście, temperatury płyty i cierpliwości przy obracaniu. Poniżej wersja klasyczna, z salsiccią i zieleniną duszoną na oliwie, jaką podaje się w umbryjskich domach i na wiejskich festynach.
W skrócie
- Region: Umbria, zwłaszcza okolice Perugii, Gubbio i dolina Tybru.
- Główne składniki: mąka pszenna, woda, sól, soda, oliwa extra vergine; do nadzienia salsiccia i boćwina.
- Rola oliwy: składnik ciasta, który zmiękcza miąższ, oraz tłuszcz do duszenia zieleniny.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa umbryjska, z przewagą Frantoio i Leccino.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 75 minut razem z odpoczynkiem ciasta.
- Poziom trudności: łatwy, wymaga jedynie wyczucia temperatury płyty.
Spis treści
Skąd się wzięło
Torta al testo należy do najstarszej warstwy kuchni środkowych Włoch, czyli placków pieczonych bez pieca, na rozgrzanym kamieniu lub glinie. Słowo testo pochodzi od łacińskiego testum, oznaczającego gliniane naczynie albo pokrywę do pieczenia, a w łacińskich tekstach o gospodarstwie wiejskim pojawia się już pieczenie placków sub testu, czyli pod taką pokrywą. Nie znaczy to, że Rzymianie jedli dzisiejszą tortę, ale technika ma bardzo długą historię.
W umbryjskich wsiach testo był okrągłym dyskiem z kamienia albo z gliny zmieszanej z tłuczonym kamieniem, który kładziono na żarze w kominku. Placek pieczono wtedy, gdy nie opłacało się rozpalać dużego pieca chlebowego: w dni robocze, w polu, w czasie żniw i zbioru oliwek. Ciasto przez wieki robiono z mąki i wody, czasem z dodatkiem kawałka ciasta chlebowego na zakwasie, a soda oczyszczona weszła do użytku znacznie później, gdy stała się tania i łatwo dostępna.
Oliwa trafiała do ciasta w ilościach, na jakie było stać gospodarstwo. W pasie wzgórz między Perugią a Spoleto, gdzie gaje oliwne otaczają każdą wieś, łyżka czy dwie oliwy w cieście były rzeczą naturalną, a ta sama oliwa służyła do duszenia dzikiej zieleniny zbieranej na miedzach. Torta z salsiccią i ziołami, czyli con salsiccia ed erba, jest dziś najbardziej rozpoznawalną wersją, podawaną w barach, na festynach i w domach.
Dziś testo jest zwykle żeliwne, z rączką, o średnicy 30–40 cm, i stawia się je na palniku gazowym. Kamienne i gliniane testi wciąż można kupić na targach rzemiosła, a w wielu domach przechowuje się je jak rodzinną pamiątkę. Pokrewne placki znajdziesz w sąsiednich regionach: romańska piadina, którą opisujemy w przepisie na piadinę romagnolę z oliwą, jest jej najbliższą krewną.
Testo, czyli na czym piec w domu
Najlepszym zamiennikiem testo jest gruba żeliwna patelnia albo płyta grillowa bez rowków, o średnicy 26–30 cm. Ważna jest masa: ciężkie żeliwo kumuluje ciepło i nie traci temperatury, gdy kładziesz na nim zimne ciasto. Cienka patelnia aluminiowa nagrzewa się szybko, ale placek przypala się na niej plamami, a środek zostaje surowy.
Druga możliwość to kamień do pizzy w piekarniku nagrzanym do 250°C przez co najmniej 40 minut. Torta upiecze się w 10–12 minut z jednym obróceniem, ale będzie mniej cętkowana i bardziej sucha niż z płyty. Nie smaruj żadnej powierzchni tłuszczem: oliwa jest w cieście, a ta wylana na płytę spaliłaby się i zadymiła kuchnię.
Składniki
Na 4 porcje:
Na ciasto (2 placki po 28 cm)
- 500 g mąki pszennej typ 550 lub włoskiej typ 0
- 270 ml letniej wody (ok. 30°C)
- 50 ml oliwy extra vergine
- 10 g soli
- 5 g sody oczyszczonej (płaska łyżeczka)
Na nadzienie
- 4 surowe kiełbaski wieprzowe typu salsiccia (ok. 400 g)
- 800 g boćwiny, cykorii liściastej albo szpinaku
- 2 ząbki czosnku
- 1 mała suszona papryczka peperoncino
- 30 ml oliwy extra vergine do duszenia zieleniny
- 1 łyżka oliwy do skropienia nadzienia
- sól do smaku
Przygotowanie
- Wymieszaj w misce mąkę, sól i sodę, zrób w środku dołek, wlej oliwę i stopniowo dolewaj wodę, mieszając widelcem. Po 2–3 minutach mąka powinna być zebrana w kudłatą, nierówną masę bez suchych grudek na dnie miski.
- Przełóż ciasto na stolnicę i wyrabiaj 8–10 minut, aż będzie gładkie, elastyczne i przestanie kleić się do dłoni. Gotowe ciasto ma satynową powierzchnię, a wgniecenie palcem powoli się wyrównuje; jeśli się klei, dosyp łyżkę mąki, jeśli pęka, dodaj łyżkę wody.
- Przykryj ciasto miską lub folią i zostaw na 30 minut w temperaturze pokojowej, 20–22°C. Odpoczynek rozluźnia gluten: ciasto po tym czasie daje się rozwałkować bez kurczenia się na brzegach.
- W tym czasie umyj zieleninę, oddziel grube łodygi boćwiny i pokrój je w paski. Gotuj najpierw łodygi przez 2 minuty, potem dorzuć liście na kolejne 3 minuty w osolonym wrzątku; zielenina jest gotowa, gdy łodygi miękną pod paznokciem. Odcedź, ostudź, mocno odciśnij dłońmi i posiekaj grubo nożem.
- Na patelni rozgrzej 30 ml oliwy z rozgniecionym czosnkiem i pokruszoną papryczką na średnim ogniu przez 2 minuty, aż czosnek zacznie się złocić, a oliwa pachnieć. Dodaj zieleninę i duś 5–6 minut, mieszając; ripassata, czyli przesmażona zielenina, jest gotowa, gdy błyszczy, a na dnie patelni nie zostaje woda.
- Postaw testo lub ciężką żeliwną patelnię na średnim ogniu na 10–12 minut, aż osiągnie 220–250°C. Sprawdź temperaturę szczyptą mąki: powinna zbrązowieć po około 5 sekundach.
- Podziel ciasto na dwie części i rozwałkuj każdą na krążek o średnicy 26–28 cm i grubości 1–1,5 cm. Nakłuj powierzchnię widelcem co 2–3 cm, żeby placek nie wydął się w jeden balon.
- Połóż krążek na suchej płycie i piecz 12–15 minut, obracając go co 2–3 minuty. Torta jest gotowa, gdy obie strony mają brązowe cętki, placek nie ugina się pod naciskiem, a po postukaniu w środek słychać głuchy dźwięk; wiele gospodyń na koniec stawia placek na krawędzi i obtacza go po płycie, żeby dopiec boki.
- Kiełbaski przekrój wzdłuż i grilluj na drugiej patelni 8–10 minut na średnim ogniu, aż będą zrumienione, a w środku nie zostanie różowe mięso (70°C). Upieczony placek przykryj lnianą ściereczką, żeby nie wysychał, gdy pieczesz drugi.
- Pokrój każdą tortę na 4 trójkąty, rozetnij każdy poziomo jak bułkę i włóż do środka kiełbasę i zieleninę. Skrop nadzienie odrobiną oliwy i podawaj od razu, póki placek jest ciepły i lekko chrupie z zewnątrz.
Jaka oliwa
W cieście oliwa nie jest przyprawą, tylko składnikiem technologicznym. 50 ml na 500 g mąki to około 9% masy mąki: tyle wystarcza, żeby otoczyć część glutenu tłuszczem, dzięki czemu miąższ jest delikatniejszy, łatwiej się przekrawa i dłużej nie czerstwieje. Bez oliwy torta al testo wychodzi twarda jak podpłomyk, a przy dwukrotnie większej ilości robi się krucha i kruszy przy nadziewaniu.
Do ciasta wybierz oliwę średnio owocową. Ciepło płyty rozkłada część aromatów, więc wydawanie pieniędzy na najdroższą, bardzo intensywną butelkę nie ma sensu, ale oliwa powinna być świeża i czysta w smaku. Dobrym wyborem jest umbryjski kupaż z przewagą odmiany Frantoio i Leccino, dający nuty migdała i świeżej trawy bez nadmiernej goryczy. Szukaj go na etykietach z oznaczeniem Umbria DOP albo u mniejszych tłoczni regionu, które opisujemy w przewodniku oliwa z Umbrii.
Do duszenia zieleniny użyj tej samej oliwy: temperatura na patelni nie przekracza tu 150–160°C, więc oliwa extra vergine radzi sobie bez problemu. Inaczej jest z oliwą do skropienia gotowego nadzienia. Tu warto sięgnąć po intensywną, gorzkawą Moraiolo albo, w listopadzie, po świeżą olio nuovo: łyżka na cztery kawałki wystarczy, żeby zielenina zyskała pieprzny finisz. Ogólne zasady łączenia oliwy z techniką gotowania zebraliśmy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Za dużo sody. Soda oczyszczona bez kwaśnego składnika rozkłada się tylko częściowo i w nadmiarze zostawia mydlany, metaliczny posmak oraz żółtawy miąższ. Trzymaj się 1 g na 100 g mąki. Jeśli wolisz pewniejszy efekt, zastąp sodę 16 g proszku do pieczenia przeznaczonego do wytrawnych wypieków.
Za zimna płyta. Ciasto położone na letnie żeliwo nie rumieni się, tylko wysycha i twardnieje, a po 20 minutach pieczenia przypomina blady herbatnik. Rozgrzewaj płytę co najmniej 10 minut i sprawdzaj szczyptą mąki przed każdym plackiem.
Za gorąca płyta. Gdy płyta ma ponad 270°C, spód czernieje w minutę, a środek placka grubego na 1,5 cm zostaje surowy i gumowy. Jeśli pierwszy placek przypalił się w plamy, zmniejsz ogień i odczekaj 3–4 minuty przed pieczeniem drugiego.
Smarowanie płyty tłuszczem. To odruch przeniesiony z naleśników, który tutaj szkodzi. Placek przywiera do tłustej płyty, oliwa dymi i gorzknieje, a powierzchnia robi się smażona zamiast pieczonej. Tłuszcz jest w cieście; płyta ma być sucha i czysta.
Pominięty odpoczynek ciasta. Świeżo wyrobione ciasto kurczy się pod wałkiem i nie chce trzymać kształtu, więc kusi, by rozwałkować je cieniej i mocniej. Cienki placek piecze się wtedy na sucharek. Pół godziny odpoczynku pod przykryciem rozwiązuje problem.
Warianty
W wielu umbryjskich domach część wody zastępuje się mlekiem, zwykle w proporcji pół na pół, co daje bardziej miękki i jaśniejszy placek. Popularna jest też wersja drożdżowa, torta al testo lievitata: 10 g świeżych drożdży na 500 g mąki zamiast sody i 1,5–2 godziny wyrastania w cieple. Placek jest wtedy wyższy i bardziej puszysty, bliższy chlebowi.
Najczęstsze nadzienia to szynka prosciutto z Norcii z pecorino, capocollo, czyli umbryjski kark dojrzewający, oraz miękki ser stracchino z rukolą, popularny zwłaszcza wśród młodszych. Zimą do ciasta dodaje się skwarki i robi z niego mniejsze, bardziej sycące placki, opisane osobno w przepisie na cresciole con i ciccioli. Na słodko tortę je się z miodem albo z kremem orzechowym.
W Marche nazwa crescia oznacza często co innego: na przykład listkowany placek z Urbino, robiony ze smalcem i jajkami, ma niewiele wspólnego z prostym umbryjskim ciastem. Bliższa umbryjskiej torcie jest romańska piadina, choć tam tłuszczem bywa smalec, a ciasto wałkuje się znacznie cieniej. Toskańskim krewnym z pieca jest schiacciata all’olio, ale to już drożdżowy chleb.
| Nadzienie | Składniki | Oliwa do skropienia |
|---|---|---|
| Con salsiccia ed erba | salsiccia, boćwina lub cykoria, czosnek | intensywna, gorzkawa |
| Prosciutto e pecorino | szynka z Norcii, pecorino umbryjskie | średnia |
| Stracchino e rucola | miękki ser krowi, rukola | średnia lub łagodna |
| Capocollo e formaggio | kark dojrzewający, ser owczy | średnia |
| Sulla brace | grillowane warzywa, papryka, bakłażan | intensywna |
Do stołu
Tortę al testo podaje się ciepłą, pokrojoną na trójkąty i od razu nadzianą albo w całości na desce, z miseczkami nadzień, żeby każdy składał swoje kawałki sam. Na 4 osoby dwa placki z tego przepisu wystarczą jako lekki obiad; jako przekąskę do wina pokrój je na 8 części. W Umbrii to danie towarzyskie, jedzone przy wspólnym stole, często po bruschetcie z nową oliwą albo zamiast chleba do wędlin.
Do picia pasuje młode czerwone wino z Umbrii, na przykład Rosso di Montefalco albo Rosso dell’Umbria, a z wersją z serem i rukolą białe Grechetto. Do salsicci z zieleniną sprawdzi się też jasne piwo.
Upieczone placki zawinięte w lnianą ściereczkę zachowują świeżość przez 3–4 godziny. Po tym czasie odśwież je na płycie, po minucie z każdej strony w temperaturze około 200°C. Możesz też zamrozić upieczone, ostudzone placki w woreczku na miesiąc i odgrzewać je bez rozmrażania, po 3 minuty z każdej strony. Ciasto surowe nie nadaje się do przechowywania, bo soda traci działanie w ciągu kilku godzin.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest testo w kuchni umbryjskiej?
Testo to okrągła płyta do pieczenia placków, dawniej kamienna albo gliniana, dziś najczęściej żeliwna, o średnicy 30–40 cm. Stawia się ją na palniku lub na żarze i piecze na niej ciasto bez tłuszczu. Od nazwy płyty pochodzi nazwa placka.
Czy torta al testo i crescia to to samo?
W Umbrii tak: torta al testo to nazwa używana głównie w okolicach Perugii, a crescia w Gubbio i w górnej dolinie Tybru. W sąsiednim regionie Marche słowo crescia oznacza jednak także inne placki, na przykład listkowany placek z Urbino. Warto więc sprawdzić, z jakiej miejscowości pochodzi przepis.
Czy do torty al testo dodaje się drożdże?
Wersja klasyczna jest niedrożdżowa i rośnie dzięki sodzie oczyszczonej lub proszkowi do pieczenia. Istnieje jednak popularny wariant drożdżowy, w którym ciasto wyrasta 1,5–2 godziny. Wersja z sodą jest szybsza i bardziej zwarta, drożdżowa wyższa i bardziej puszysta.
Na czym upiec tortę al testo bez specjalnej płyty?
Najlepiej na ciężkiej żeliwnej patelni lub płycie bez rowków, rozgrzanej do 220–250°C. W ostateczności możesz użyć kamienia do pizzy w piekarniku nagrzanym do 250°C. Nie używaj cienkich patelni aluminiowych, bo placek przypali się w plamach.
Ile oliwy dodać do ciasta na tortę al testo?
Przyjmij około 50 ml oliwy na 500 g mąki, czyli mniej więcej 9% masy mąki. Taka ilość zmiękcza miąższ, ułatwia przekrawanie placka i opóźnia czerstwienie. Wyraźnie większa ilość sprawi, że ciasto będzie kruche i trudne do nadziania.
Jak przechowywać tortę al testo?
Upieczone placki trzymaj zawinięte w lnianą ściereczkę do 3–4 godzin, a dłużej w zamrażarce, do miesiąca. Odgrzewaj je na suchej, gorącej płycie po 1–3 minuty z każdej strony. W lodówce placek szybko czerstwieje i robi się gumowy.
Czym nadziewa się tortę al testo w Umbrii?
Najbardziej klasyczne nadzienie to grillowana salsiccia z boćwiną lub cykorią duszoną na oliwie z czosnkiem i papryczką. Bardzo popularne są też szynka z Norcii z pecorino oraz ser stracchino z rukolą. Na słodko podaje się ją z miodem lub kremem orzechowym.
