Insalata di farro to sałatka z ugotowanego ziarna farro, czyli starej pszenicy plewiastej, z surowymi warzywami, serem i ziołami, polana dużą ilością intensywnej oliwy. W Umbrii jada się ją od wiosny do jesieni jako lekki obiad, danie na piknik albo przystawkę, a jej smak w ogromnym stopniu zależy od tego, jaką oliwą ją skropisz.
Farro ma orzechowy, lekko słodki smak i sprężystą strukturę, która nie rozmięka nawet po kilku godzinach w sosie. Dzięki temu dobrze znosi gorzką i ostrą oliwę z Moraiolo, która na delikatniejszych sałatach byłaby zbyt agresywna. Poniżej przepis na wersję letnią, z pomidorami, selerem, czerwoną cebulą i pecorino, oraz wyjaśnienie, czym właściwie jest farro i czym je zastąpić w Polsce.
W skrócie
- Region: Umbria, zwłaszcza dolina Nery i okolice Monteleone di Spoleto, gdzie uprawia się farro.
- Główne składniki: farro (płaskurka) lub orkisz, pomidory, ogórek, seler naciowy, czerwona cebula, pecorino, bazylia.
- Rola oliwy: główny składnik sosu, wyłącznie na surowo; część trafia na ciepłe ziarno, reszta na gotową sałatkę.
- Najlepsza oliwa: intensywna umbryjska z Moraiolo, np. Umbria DOP.
- Czas przygotowania: 25 minut pracy, około 70 minut razem z gotowaniem i studzeniem.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Farro to włoska nazwa trzech gatunków pszenicy plewiastej: samopszy (farro piccolo), płaskurki (farro medio) i orkiszu (farro grande). W Umbrii i w większości Włoch pod tą nazwą sprzedaje się przede wszystkim płaskurkę, Triticum dicoccum. Polskie tłumaczenie „orkisz” jest więc przybliżeniem: orkisz jest bliskim krewnym i dobrym zamiennikiem, ale nie tym samym ziarnem.
Łacińskie far, od którego pochodzi włoskie farro, a także słowo farina, czyli mąka, było podstawowym zbożem wczesnego Rzymu. Z niego gotowano puls, gęstą papkę, którą jedli zarówno rolnicy, jak i żołnierze, a uroczysta forma rzymskiego ślubu, confarreatio, brała nazwę od placka z tego właśnie ziarna. Gdy rozpowszechniła się pszenica zwyczajna, łatwiejsza w obróbce, farro zeszło na margines.
Przetrwało w górach. W dolinie Nery, w okolicach Monteleone di Spoleto i Cascii, uprawiano je na ubogich, kamienistych polach położonych wysoko w Apeninach, gdzie inne zboża plonowały słabo. Farro z Monteleone di Spoleto ma dziś chronioną nazwę pochodzenia, a podobną ochronę ma toskańskie farro z Garfagnany. Przez wieki w tych wsiach z farro gotowano przede wszystkim zupy, zimą z fasolą, soczewicą albo ze skórką z sera.
Sałatka na zimno to danie nowsze. Rozpowszechniła się w drugiej połowie XX wieku, gdy farro wróciło do łask jako zdrowe, pełnoziarniste zboże, a włoskie rodziny zaczęły szukać dań, które da się zabrać na plażę i na wycieczkę. Nie ma więc jednego kanonicznego przepisu: każda trattoria w Umbrii i Toskanii robi własną wersję, a wspólne są dla nich ziarno, sezonowe warzywa i obfita surowa oliwa.
Farro, płaskurka czy orkisz
Przed zakupem sprawdź na opakowaniu, jak ziarno zostało obrobione, bo od tego zależy czas gotowania. Farro perlato jest mocno obłuszczone i gotuje się najszybciej, ale traci część błonnika i smaku. Farro semiperlato zachowuje część okrywy i jest najczęściej używane do sałatek. Ziarno pełne, integrale, wymaga moczenia przez noc i długiego gotowania.
| Rodzaj ziarna | Moczenie | Czas gotowania | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Farro perlato | nie | 18–22 min | najszybsze, łagodne w smaku |
| Farro semiperlato | nie | 25–30 min | najlepsze do sałatki |
| Farro integrale | 8–12 godz. | 45–60 min | najbardziej orzechowe, twardsze |
| Orkisz perłowy (polski) | nie | 25–35 min | dobry zamiennik |
| Orkisz pełny (polski) | 8–12 godz. | 50–70 min | dłuższe gotowanie, ciemniejszy |
Składniki
Na 4 porcje:
- 300 g farro semiperlato albo orkiszu perłowego
- 1,5 l wody i 12 g soli do gotowania
- 250 g pomidorków koktajlowych
- 1 ogórek gruntowy (ok. 200 g)
- 2 łodygi selera naciowego (ok. 100 g)
- 1 mała czerwona cebula (ok. 80 g)
- 1 żółta papryka (ok. 180 g)
- 100 g pecorino średnio dojrzałego
- 20 g liści bazylii
- 6 listków mięty
- 100 ml intensywnej oliwy extra vergine
- 15 ml octu z czerwonego wina
- 3 g soli do sosu
- czarny pieprz świeżo mielony do smaku
Przygotowanie
- Wsyp farro na sito i płucz pod zimną wodą przez minutę, przerzucając ziarno dłonią. Ziarno jest gotowe do gotowania, gdy spływająca woda jest przejrzysta, a nie mętna od pyłu i resztek plew.
- Zagotuj 1,5 l wody z 12 g soli, wsyp farro i gotuj na średnim ogniu, przy delikatnym wrzeniu, 25–30 minut. Ziarno jest gotowe, gdy jest napęczniałe, część ziaren lekko pęka, a po rozgryzieniu jest sprężyste, bez twardego, białego środka.
- Odcedź farro, rozłóż je na dużym talerzu lub tacy i od razu polej 40 ml oliwy, mieszając łyżką. Zostaw do ostygnięcia na 20–30 minut, mieszając co kilka minut; ziarno jest gotowe, gdy ma temperaturę pokojową, błyszczy i nie skleja się w grudy.
- W tym czasie pokrój cebulę w cienkie piórka, zalej zimną wodą z łyżeczką octu i odstaw na 10 minut. Odcedź i osusz: cebula jest gotowa, gdy nadal chrupie, ale straciła ostry, szczypiący smak.
- Pomidorki przekrój na ćwiartki, posól szczyptą soli i odstaw na sicie na 10 minut, żeby odciekł sok. Ogórek, seler i paprykę pokrój w kostkę około 1 cm, a pecorino w kostkę 0,5 cm; warzywa są dobrze pokrojone, gdy kawałki są podobnej wielkości jak napęczniałe ziarna albo nieco większe.
- W małej misce wymieszaj 50 ml oliwy z octem, 3 g soli i pieprzem, ubijając widelcem przez 30 sekund. Sos jest gotowy, gdy lekko zmętnieje i chwilowo się połączy; nie musi być stabilną emulsją.
- Połącz w dużej misce farro, warzywa, cebulę i pecorino, dodaj porwaną bazylię i posiekaną miętę, polej sosem i dokładnie wymieszaj. Odstaw na 15 minut w temperaturze pokojowej, żeby ziarno przeszło smakiem warzyw, a potem spróbuj i ewentualnie dopraw solą.
- Przed podaniem skrop sałatkę pozostałymi 10 ml oliwy, najlepiej świeżo otwartej. Podawaj w temperaturze 18–22°C: sałatka jest w najlepszej formie, gdy zapach oliwy wyczuwasz już nad miską, a ziarno jest sprężyste i lśniące.
Jaka oliwa
W tej sałatce oliwa jest jednym z trzech najważniejszych składników, obok ziarna i warzyw, i występuje tylko na surowo. Farro ma neutralny, lekko słodki i orzechowy smak, a skrobia z jego powierzchni łagodzi gorycz oliwy. Dlatego to danie lubi oliwę intensywną, która na zielonej sałacie byłaby za ostra, a tutaj nadaje całości wyrazistość.
Pierwszy wybór to umbryjska oliwa z przewagą odmiany Moraiolo, najlepiej z oznaczeniem Umbria DOP. Moraiolo daje zapach karczocha, zielonych liści i migdałów, wyraźną gorycz i pieprzny finisz, który dobrze współgra z selerem i surową cebulą. Najbardziej wyraziste oliwy pochodzą zwykle z pasa wzgórz między Asyżem a Spoleto, nazywanego Fascia Olivata; szerzej o stylach regionu piszemy w przewodniku oliwa z Umbrii.
Dobrymi zamiennikami są młoda oliwa z Chianti Classico DOP albo oliwa z apulijskiej Coratiny. Unikaj w tym przepisie oliw bardzo łagodnych i maślanych: na farro z pecorino ich smak przepada. Ogólne zasady łączenia intensywności oliwy z rodzajem dania zebraliśmy w tekście o doborze oliwy do potraw.
Podział oliwy na dwie części ma znaczenie praktyczne. Ciepłe ziarno chłonie tłuszcz i aromat znacznie lepiej niż zimne, więc 40 ml wylane na farro tuż po odcedzeniu wnika do środka ziaren i nie zostaje na dnie miski. Druga porcja, w sosie i na wierzchu, daje świeży zapach, który czuć przy pierwszym kęsie. Do wody, w której gotujesz farro, oliwy nie dodawaj: nic nie daje, a tylko marnuje dobrą butelkę.
Na co uważać
Rozgotowane ziarno. Farro gotowane zbyt długo pęka, wypuszcza skrobię i zlepia się w kleistą masę, której nie uratuje żadna oliwa. Zacznij sprawdzać ziarno 5 minut przed końcem podanego czasu i odcedź je, gdy wciąż stawia lekki opór. W czasie studzenia i tak jeszcze trochę zmięknie.
Oliwa dodana dopiero na zimne ziarno. Wystudzone farro ma zamkniętą, zaskorupiałą powierzchnię i oliwa ślizga się po nim, zbierając się na dnie miski. Sałatka jest wtedy tłusta na dole i sucha na górze. Polej ziarno oliwą zaraz po odcedzeniu.
Sałatka prosto z lodówki. W temperaturze 4–6°C oliwa traci aromat, gęstnieje, a farro twardnieje. Jeśli przygotowujesz sałatkę wcześniej, wyjmij ją z lodówki 30–40 minut przed podaniem i skrop świeżą oliwą tuż przed postawieniem na stole.
Wodniste pomidory. Sok z pokrojonych pomidorów rozcieńcza sos i sprawia, że po godzinie na dnie miski stoi różowa woda. Posolenie i odsączenie pomidorków przez 10 minut rozwiązuje problem, a odciekły sok możesz dodać do sosu w niewielkiej ilości.
Pomylony rodzaj ziarna. Farro integrale albo pełny orkisz ugotowany według czasu dla ziarna perłowego będzie twardy i niejadalny. Sprawdź opakowanie i, jeśli kupiłeś ziarno pełne, namocz je na noc i licz się z prawie godziną gotowania.
Warianty
Zimą umbryjskie trattorie podają farro z soczewicą z Castelluccio, ugotowaną osobno do miękkości, z marchewką, selerem i natką, na ciepło lub letnio. W tej wersji oliwa jest jeszcze ważniejsza, bo strączki potrzebują goryczki i ostrości; najlepiej sprawdza się świeża, listopadowa oliwa. Równie popularne jest farro z pieczoną dynią i rozmarynem.
Latem nad morzem w Marche i Toskanii robi się wersję z owocami morza: farro z krewetkami, kalmarami i małżami ugotowanymi krótko w winie, doprawione sokiem z cytryny i łagodniejszą oliwą. Domowa wersja z puszki to farro z tuńczykiem w oliwie, kaparami i oliwkami, bardzo popularna w biurowych pudełkach całych Włoch. Bliską krewną jest toskańska panzanella, w której miejsce ziarna zajmuje namoczony czerstwy chleb.
W Polsce najprościej zrobić sałatkę z kaszy orkiszowej lub orkiszu perłowego; smak będzie nieco łagodniejszy i mniej orzechowy niż z płaskurki. Pecorino można zastąpić fetą, choć ta daje bardziej słony i kwaśny akcent, albo młodym kozim serem. Wersja wegańska po prostu pomija ser i dodaje garść prażonych orzechów włoskich.
Do stołu
Insalata di farro jest daniem jednogarnkowym na lekki obiad albo przystawką dla 6 osób. Podaje się ją w dużej misce na środku stołu, z butelką oliwy obok, w temperaturze pokojowej. Świetnie pasuje do ciepłych placków, takich jak torta al testo albo cresciole ze skwarkami, którym dodaje świeżości.
Do picia wybierz białe wino z Umbrii o dobrej kwasowości: Grechetto, Orvieto Classico albo Trebbiano Spoletino. Latem dobrze sprawdza się też schłodzone różowe wino. Jeśli w sałatce jest dużo pecorino, możesz sięgnąć po lekkie czerwone podane w 14–16°C.
Sałatkę możesz przechowywać w lodówce w szczelnym pojemniku przez 2 dni. Lepiej jednak przechowywać osobno ziarno z oliwą, a warzywa, zioła i sos dodawać tuż przed podaniem, bo bazylia czernieje, a ogórek puszcza wodę. Ugotowane farro polane oliwą możesz też zamrozić porcjami na miesiąc i rozmrażać w lodówce przez noc.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest farro?
Farro to włoska nazwa pszenic plewiastych: samopszy, płaskurki i orkiszu. W Umbrii i w większości włoskich sklepów pod tą nazwą sprzedaje się głównie płaskurkę, Triticum dicoccum. Ma orzechowy smak i sprężyste ziarno, które nie rozmięka w sałatce.
Czy farro to orkisz?
Nie do końca: orkisz to tylko jeden z trzech gatunków nazywanych we Włoszech farro, a w Umbrii używa się głównie płaskurki. Orkisz jest jednak bardzo dobrym zamiennikiem w sałatce. Smak będzie nieco łagodniejszy, a czas gotowania podobny.
Jak długo gotować farro do sałatki?
Farro semiperlato gotuje się 25–30 minut w osolonej wodzie bez wcześniejszego moczenia. Farro perlato potrzebuje 18–22 minut, a pełne ziarno integrale wymaga moczenia przez noc i 45–60 minut gotowania. Ziarno jest gotowe, gdy jest sprężyste, bez twardego białego środka.
Kiedy dodać oliwę do sałatki z farro?
Część oliwy, około 40 ml na 300 g ziarna, dodaj od razu po odcedzeniu, gdy farro jest jeszcze ciepłe. Ciepłe ziarno wchłania oliwę i jej aromat. Resztę oliwy dodaj w sosie i na koniec, tuż przed podaniem.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do sałatki z farro?
Najlepiej sprawdza się intensywna oliwa z wyraźną goryczą i ostrością, na przykład umbryjska z odmiany Moraiolo z oznaczeniem Umbria DOP. Neutralne ziarno dobrze znosi i łagodzi mocny smak oliwy. Bardzo łagodne oliwy giną w tym daniu.
Czy sałatkę z farro można przygotować dzień wcześniej?
Tak, ale najlepiej przechowywać osobno ugotowane farro polane oliwą oraz pokrojone warzywa. Połącz je z sosem i ziołami na 15–30 minut przed podaniem. Gotową sałatkę wyjmij z lodówki co najmniej pół godziny wcześniej.
Czy farro jest zdrowsze od makaronu?
Farro semiperlato i integrale ma więcej błonnika niż zwykły makaron pszenny i daje dłuższe uczucie sytości. Zawiera jednak gluten, więc nie nadaje się dla osób z celiakią. W połączeniu z warzywami i oliwą extra vergine tworzy danie bardzo bliskie zasadom diety śródziemnomorskiej, o której piszemy w tekście o oliwie i zdrowiu.
