Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Insalata di farro: umbryjska sałatka z orkiszem, warzywami i oliwą

Insalata di farro z Umbrii: płaskurka lub orkisz z pomidorami, selerem, cebulą i pecorino, polane intensywną oliwą Umbria DOP. Przepis i dobór oliwy

Insalata di farro: ilustracja

Insalata di farro to sałatka z ugotowanego ziarna farro, czyli starej pszenicy plewiastej, z surowymi warzywami, serem i ziołami, polana dużą ilością intensywnej oliwy. W Umbrii jada się ją od wiosny do jesieni jako lekki obiad, danie na piknik albo przystawkę, a jej smak w ogromnym stopniu zależy od tego, jaką oliwą ją skropisz.

Farro ma orzechowy, lekko słodki smak i sprężystą strukturę, która nie rozmięka nawet po kilku godzinach w sosie. Dzięki temu dobrze znosi gorzką i ostrą oliwę z Moraiolo, która na delikatniejszych sałatach byłaby zbyt agresywna. Poniżej przepis na wersję letnią, z pomidorami, selerem, czerwoną cebulą i pecorino, oraz wyjaśnienie, czym właściwie jest farro i czym je zastąpić w Polsce.

Przygotowanie25 min
Razem1 godz. 10 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaintensywna umbryjska, np. Umbria DOP z przewagą Moraiolo

W skrócie

  • Region: Umbria, zwłaszcza dolina Nery i okolice Monteleone di Spoleto, gdzie uprawia się farro.
  • Główne składniki: farro (płaskurka) lub orkisz, pomidory, ogórek, seler naciowy, czerwona cebula, pecorino, bazylia.
  • Rola oliwy: główny składnik sosu, wyłącznie na surowo; część trafia na ciepłe ziarno, reszta na gotową sałatkę.
  • Najlepsza oliwa: intensywna umbryjska z Moraiolo, np. Umbria DOP.
  • Czas przygotowania: 25 minut pracy, około 70 minut razem z gotowaniem i studzeniem.
  • Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Farro, płaskurka czy orkisz
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Farro to włoska nazwa trzech gatunków pszenicy plewiastej: samopszy (farro piccolo), płaskurki (farro medio) i orkiszu (farro grande). W Umbrii i w większości Włoch pod tą nazwą sprzedaje się przede wszystkim płaskurkę, Triticum dicoccum. Polskie tłumaczenie „orkisz” jest więc przybliżeniem: orkisz jest bliskim krewnym i dobrym zamiennikiem, ale nie tym samym ziarnem.

Łacińskie far, od którego pochodzi włoskie farro, a także słowo farina, czyli mąka, było podstawowym zbożem wczesnego Rzymu. Z niego gotowano puls, gęstą papkę, którą jedli zarówno rolnicy, jak i żołnierze, a uroczysta forma rzymskiego ślubu, confarreatio, brała nazwę od placka z tego właśnie ziarna. Gdy rozpowszechniła się pszenica zwyczajna, łatwiejsza w obróbce, farro zeszło na margines.

Przetrwało w górach. W dolinie Nery, w okolicach Monteleone di Spoleto i Cascii, uprawiano je na ubogich, kamienistych polach położonych wysoko w Apeninach, gdzie inne zboża plonowały słabo. Farro z Monteleone di Spoleto ma dziś chronioną nazwę pochodzenia, a podobną ochronę ma toskańskie farro z Garfagnany. Przez wieki w tych wsiach z farro gotowano przede wszystkim zupy, zimą z fasolą, soczewicą albo ze skórką z sera.

Sałatka na zimno to danie nowsze. Rozpowszechniła się w drugiej połowie XX wieku, gdy farro wróciło do łask jako zdrowe, pełnoziarniste zboże, a włoskie rodziny zaczęły szukać dań, które da się zabrać na plażę i na wycieczkę. Nie ma więc jednego kanonicznego przepisu: każda trattoria w Umbrii i Toskanii robi własną wersję, a wspólne są dla nich ziarno, sezonowe warzywa i obfita surowa oliwa.

Farro, płaskurka czy orkisz

Przed zakupem sprawdź na opakowaniu, jak ziarno zostało obrobione, bo od tego zależy czas gotowania. Farro perlato jest mocno obłuszczone i gotuje się najszybciej, ale traci część błonnika i smaku. Farro semiperlato zachowuje część okrywy i jest najczęściej używane do sałatek. Ziarno pełne, integrale, wymaga moczenia przez noc i długiego gotowania.

Rodzaj ziarna Moczenie Czas gotowania Uwagi
Farro perlato nie 18–22 min najszybsze, łagodne w smaku
Farro semiperlato nie 25–30 min najlepsze do sałatki
Farro integrale 8–12 godz. 45–60 min najbardziej orzechowe, twardsze
Orkisz perłowy (polski) nie 25–35 min dobry zamiennik
Orkisz pełny (polski) 8–12 godz. 50–70 min dłuższe gotowanie, ciemniejszy

Składniki

Na 4 porcje:

  • 300 g farro semiperlato albo orkiszu perłowego
  • 1,5 l wody i 12 g soli do gotowania
  • 250 g pomidorków koktajlowych
  • 1 ogórek gruntowy (ok. 200 g)
  • 2 łodygi selera naciowego (ok. 100 g)
  • 1 mała czerwona cebula (ok. 80 g)
  • 1 żółta papryka (ok. 180 g)
  • 100 g pecorino średnio dojrzałego
  • 20 g liści bazylii
  • 6 listków mięty
  • 100 ml intensywnej oliwy extra vergine
  • 15 ml octu z czerwonego wina
  • 3 g soli do sosu
  • czarny pieprz świeżo mielony do smaku

Przygotowanie

  1. Wsyp farro na sito i płucz pod zimną wodą przez minutę, przerzucając ziarno dłonią. Ziarno jest gotowe do gotowania, gdy spływająca woda jest przejrzysta, a nie mętna od pyłu i resztek plew.
  2. Zagotuj 1,5 l wody z 12 g soli, wsyp farro i gotuj na średnim ogniu, przy delikatnym wrzeniu, 25–30 minut. Ziarno jest gotowe, gdy jest napęczniałe, część ziaren lekko pęka, a po rozgryzieniu jest sprężyste, bez twardego, białego środka.
  3. Odcedź farro, rozłóż je na dużym talerzu lub tacy i od razu polej 40 ml oliwy, mieszając łyżką. Zostaw do ostygnięcia na 20–30 minut, mieszając co kilka minut; ziarno jest gotowe, gdy ma temperaturę pokojową, błyszczy i nie skleja się w grudy.
  4. W tym czasie pokrój cebulę w cienkie piórka, zalej zimną wodą z łyżeczką octu i odstaw na 10 minut. Odcedź i osusz: cebula jest gotowa, gdy nadal chrupie, ale straciła ostry, szczypiący smak.
  5. Pomidorki przekrój na ćwiartki, posól szczyptą soli i odstaw na sicie na 10 minut, żeby odciekł sok. Ogórek, seler i paprykę pokrój w kostkę około 1 cm, a pecorino w kostkę 0,5 cm; warzywa są dobrze pokrojone, gdy kawałki są podobnej wielkości jak napęczniałe ziarna albo nieco większe.
  6. W małej misce wymieszaj 50 ml oliwy z octem, 3 g soli i pieprzem, ubijając widelcem przez 30 sekund. Sos jest gotowy, gdy lekko zmętnieje i chwilowo się połączy; nie musi być stabilną emulsją.
  7. Połącz w dużej misce farro, warzywa, cebulę i pecorino, dodaj porwaną bazylię i posiekaną miętę, polej sosem i dokładnie wymieszaj. Odstaw na 15 minut w temperaturze pokojowej, żeby ziarno przeszło smakiem warzyw, a potem spróbuj i ewentualnie dopraw solą.
  8. Przed podaniem skrop sałatkę pozostałymi 10 ml oliwy, najlepiej świeżo otwartej. Podawaj w temperaturze 18–22°C: sałatka jest w najlepszej formie, gdy zapach oliwy wyczuwasz już nad miską, a ziarno jest sprężyste i lśniące.
Ciepłe ziarno farro pije oliwę jak gąbka: polej je zaraz po odcedzeniu, a nie dopiero wtedy, gdy wystygnie.

Jaka oliwa

W tej sałatce oliwa jest jednym z trzech najważniejszych składników, obok ziarna i warzyw, i występuje tylko na surowo. Farro ma neutralny, lekko słodki i orzechowy smak, a skrobia z jego powierzchni łagodzi gorycz oliwy. Dlatego to danie lubi oliwę intensywną, która na zielonej sałacie byłaby za ostra, a tutaj nadaje całości wyrazistość.

Pierwszy wybór to umbryjska oliwa z przewagą odmiany Moraiolo, najlepiej z oznaczeniem Umbria DOP. Moraiolo daje zapach karczocha, zielonych liści i migdałów, wyraźną gorycz i pieprzny finisz, który dobrze współgra z selerem i surową cebulą. Najbardziej wyraziste oliwy pochodzą zwykle z pasa wzgórz między Asyżem a Spoleto, nazywanego Fascia Olivata; szerzej o stylach regionu piszemy w przewodniku oliwa z Umbrii.

Dobrymi zamiennikami są młoda oliwa z Chianti Classico DOP albo oliwa z apulijskiej Coratiny. Unikaj w tym przepisie oliw bardzo łagodnych i maślanych: na farro z pecorino ich smak przepada. Ogólne zasady łączenia intensywności oliwy z rodzajem dania zebraliśmy w tekście o doborze oliwy do potraw.

Podział oliwy na dwie części ma znaczenie praktyczne. Ciepłe ziarno chłonie tłuszcz i aromat znacznie lepiej niż zimne, więc 40 ml wylane na farro tuż po odcedzeniu wnika do środka ziaren i nie zostaje na dnie miski. Druga porcja, w sosie i na wierzchu, daje świeży zapach, który czuć przy pierwszym kęsie. Do wody, w której gotujesz farro, oliwy nie dodawaj: nic nie daje, a tylko marnuje dobrą butelkę.

Na co uważać

Rozgotowane ziarno. Farro gotowane zbyt długo pęka, wypuszcza skrobię i zlepia się w kleistą masę, której nie uratuje żadna oliwa. Zacznij sprawdzać ziarno 5 minut przed końcem podanego czasu i odcedź je, gdy wciąż stawia lekki opór. W czasie studzenia i tak jeszcze trochę zmięknie.

Oliwa dodana dopiero na zimne ziarno. Wystudzone farro ma zamkniętą, zaskorupiałą powierzchnię i oliwa ślizga się po nim, zbierając się na dnie miski. Sałatka jest wtedy tłusta na dole i sucha na górze. Polej ziarno oliwą zaraz po odcedzeniu.

Sałatka prosto z lodówki. W temperaturze 4–6°C oliwa traci aromat, gęstnieje, a farro twardnieje. Jeśli przygotowujesz sałatkę wcześniej, wyjmij ją z lodówki 30–40 minut przed podaniem i skrop świeżą oliwą tuż przed postawieniem na stole.

Wodniste pomidory. Sok z pokrojonych pomidorów rozcieńcza sos i sprawia, że po godzinie na dnie miski stoi różowa woda. Posolenie i odsączenie pomidorków przez 10 minut rozwiązuje problem, a odciekły sok możesz dodać do sosu w niewielkiej ilości.

Pomylony rodzaj ziarna. Farro integrale albo pełny orkisz ugotowany według czasu dla ziarna perłowego będzie twardy i niejadalny. Sprawdź opakowanie i, jeśli kupiłeś ziarno pełne, namocz je na noc i licz się z prawie godziną gotowania.

Warianty

Zimą umbryjskie trattorie podają farro z soczewicą z Castelluccio, ugotowaną osobno do miękkości, z marchewką, selerem i natką, na ciepło lub letnio. W tej wersji oliwa jest jeszcze ważniejsza, bo strączki potrzebują goryczki i ostrości; najlepiej sprawdza się świeża, listopadowa oliwa. Równie popularne jest farro z pieczoną dynią i rozmarynem.

Latem nad morzem w Marche i Toskanii robi się wersję z owocami morza: farro z krewetkami, kalmarami i małżami ugotowanymi krótko w winie, doprawione sokiem z cytryny i łagodniejszą oliwą. Domowa wersja z puszki to farro z tuńczykiem w oliwie, kaparami i oliwkami, bardzo popularna w biurowych pudełkach całych Włoch. Bliską krewną jest toskańska panzanella, w której miejsce ziarna zajmuje namoczony czerstwy chleb.

W Polsce najprościej zrobić sałatkę z kaszy orkiszowej lub orkiszu perłowego; smak będzie nieco łagodniejszy i mniej orzechowy niż z płaskurki. Pecorino można zastąpić fetą, choć ta daje bardziej słony i kwaśny akcent, albo młodym kozim serem. Wersja wegańska po prostu pomija ser i dodaje garść prażonych orzechów włoskich.

Do stołu

Insalata di farro jest daniem jednogarnkowym na lekki obiad albo przystawką dla 6 osób. Podaje się ją w dużej misce na środku stołu, z butelką oliwy obok, w temperaturze pokojowej. Świetnie pasuje do ciepłych placków, takich jak torta al testo albo cresciole ze skwarkami, którym dodaje świeżości.

Do picia wybierz białe wino z Umbrii o dobrej kwasowości: Grechetto, Orvieto Classico albo Trebbiano Spoletino. Latem dobrze sprawdza się też schłodzone różowe wino. Jeśli w sałatce jest dużo pecorino, możesz sięgnąć po lekkie czerwone podane w 14–16°C.

Sałatkę możesz przechowywać w lodówce w szczelnym pojemniku przez 2 dni. Lepiej jednak przechowywać osobno ziarno z oliwą, a warzywa, zioła i sos dodawać tuż przed podaniem, bo bazylia czernieje, a ogórek puszcza wodę. Ugotowane farro polane oliwą możesz też zamrozić porcjami na miesiąc i rozmrażać w lodówce przez noc.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest farro?

Farro to włoska nazwa pszenic plewiastych: samopszy, płaskurki i orkiszu. W Umbrii i w większości włoskich sklepów pod tą nazwą sprzedaje się głównie płaskurkę, Triticum dicoccum. Ma orzechowy smak i sprężyste ziarno, które nie rozmięka w sałatce.

Czy farro to orkisz?

Nie do końca: orkisz to tylko jeden z trzech gatunków nazywanych we Włoszech farro, a w Umbrii używa się głównie płaskurki. Orkisz jest jednak bardzo dobrym zamiennikiem w sałatce. Smak będzie nieco łagodniejszy, a czas gotowania podobny.

Jak długo gotować farro do sałatki?

Farro semiperlato gotuje się 25–30 minut w osolonej wodzie bez wcześniejszego moczenia. Farro perlato potrzebuje 18–22 minut, a pełne ziarno integrale wymaga moczenia przez noc i 45–60 minut gotowania. Ziarno jest gotowe, gdy jest sprężyste, bez twardego białego środka.

Kiedy dodać oliwę do sałatki z farro?

Część oliwy, około 40 ml na 300 g ziarna, dodaj od razu po odcedzeniu, gdy farro jest jeszcze ciepłe. Ciepłe ziarno wchłania oliwę i jej aromat. Resztę oliwy dodaj w sosie i na koniec, tuż przed podaniem.

Jaka oliwa najlepiej pasuje do sałatki z farro?

Najlepiej sprawdza się intensywna oliwa z wyraźną goryczą i ostrością, na przykład umbryjska z odmiany Moraiolo z oznaczeniem Umbria DOP. Neutralne ziarno dobrze znosi i łagodzi mocny smak oliwy. Bardzo łagodne oliwy giną w tym daniu.

Czy sałatkę z farro można przygotować dzień wcześniej?

Tak, ale najlepiej przechowywać osobno ugotowane farro polane oliwą oraz pokrojone warzywa. Połącz je z sosem i ziołami na 15–30 minut przed podaniem. Gotową sałatkę wyjmij z lodówki co najmniej pół godziny wcześniej.

Czy farro jest zdrowsze od makaronu?

Farro semiperlato i integrale ma więcej błonnika niż zwykły makaron pszenny i daje dłuższe uczucie sytości. Zawiera jednak gluten, więc nie nadaje się dla osób z celiakią. W połączeniu z warzywami i oliwą extra vergine tworzy danie bardzo bliskie zasadom diety śródziemnomorskiej, o której piszemy w tekście o oliwie i zdrowiu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu