Pasta con i ricci to spaghetti z miąższem jeżowców morskich, wymieszanym z makaronem poza ogniem, z oliwą, czosnkiem i natką pietruszki. Jeżowce w tym daniu pozostają praktycznie surowe: ogrzewa je tylko gorący makaron, dzięki czemu zachowują słodko-jodowy smak morza i intensywnie pomarańczowy kolor.
To jedno z dań, w których oliwa występuje głównie na surowo. Najpierw przejmuje aromat czosnku w niskiej temperaturze, a potem razem z wodą z gotowania makaronu tworzy emulsję, w której rozpuszcza się miąższ jeżowców. Dlatego musi być delikatna: każda gorycz i pieprzność są tu słyszalne bardziej niż w jakimkolwiek innym makaronie.
W skrócie
- Region: Sycylia, zwłaszcza wybrzeża Palermo, Katanii i Syrakuz.
- Główne składniki: spaghetti, miąższ jeżowców (gonady), czosnek, natka pietruszki, oliwa, opcjonalnie peperoncino i skórka cytryny.
- Rola oliwy: nośnik aromatu czosnku, baza kremowej emulsji z wodą z makaronu i surowe wykończenie.
- Najlepsza oliwa: delikatna, z odmiany Biancolilla albo łagodna oliwa z Nocellary del Belice.
- Czas przygotowania: 30 minut z otwieraniem jeżowców, około 40 minut łącznie.
- Poziom trudności: średni, bo wymaga wyczucia temperatury.
Spis treści
Skąd się wzięło
Na Sycylii jeżowce jada się od zawsze, i to przede wszystkim na surowo. W nadmorskich dzielnicach Palermo, takich jak Sferracavallo czy Mondello, w rybackiej osadzie Aspra pod Bagherią i w dzielnicy Ognina w Katanii sprzedawcy otwierają je na miejscu, a klienci zjadają miąższ łyżeczką albo maczają w nim kawałki chleba. Ten zwyczaj, pane e ricci, jest starszy od makaronu z jeżowcami i do dziś ma swoich wiernych zwolenników.
Makaron z jeżowcami jest daniem z kuchni rybaków i nadmorskich trattorii. Nie da się wskazać miejsca ani daty jego powstania; wiadomo, że w drugiej połowie XX wieku stał się stałą pozycją w restauracjach wybrzeża, od Palermo po Syrakuzy. Podobne dania gotuje się w Apulii i na Sardynii, ale to sycylijska wersja, z samą oliwą, czosnkiem i natką, uchodzi za wzorcową.
Popularność dania ma swoją cenę. Jeżowce są w wielu miejscach przełowione, a we Włoszech obowiązuje zakaz ich połowu w okresie rozrodu, w maju i czerwcu, oraz dzienne limity dla amatorów. Niektóre regiony wprowadzały dodatkowe, wieloletnie zakazy, więc przed zakupem warto pytać o pochodzenie. W restauracjach na Sycylii pasta con i ricci jest typowym daniem od jesieni do wiosny.
Jeżowce: gatunek, sezon i zakupy
Jadalnym jeżowcem w Morzu Śródziemnym jest przede wszystkim Paracentrotus lividus, o kolcach w odcieniach fioletu, brązu i zieleni. We Włoszech mówi się, że jada się tylko „samice”, a „samce” są puste. To ludowe uproszczenie: tak zwany samiec to w rzeczywistości inny gatunek, czarny Arbacia lixula, który ma bardzo mało jadalnych części. U właściwego gatunku jada się gonady obu płci.
Jadalna część to pięć pomarańczowych lub czerwonawych pasemek ułożonych gwiazdą wewnątrz skorupy, nazywanych po włosku uova albo coralli. Najlepiej wypełnione są zimą i wczesną wiosną; miejscowi wierzą też, że najpełniejsze są przy pełni księżyca, czego nikt nie potwierdził pomiarami. Z jednego jeżowca uzyskuje się od 3 do 6 g miąższu.
W Polsce świeże, żywe jeżowce są rzadkością, dostępne głównie w sklepach rybnych na zamówienie. Łatwiej kupić oczyszczony miąższ w tackach, sprzedawany w sklepach z produktami do sushi, albo włoską polpa di ricci w małych słoiczkach. Ta druga jest zwykle solona, więc trzeba wtedy mocno ograniczyć sól w wodzie do makaronu.
Żywy jeżowiec rusza kolcami, gdy się go dotknie, a jego skorupa nie ma pęknięć. Miąższ powinien być jędrny, w wyraźnym, pomarańczowym kolorze i pachnieć czystym morzem. Rozlany, ciemny albo kwaśno pachnący miąższ nie nadaje się do jedzenia.
Składniki
Na 4 porcje:
- 360 g spaghetti albo grubszych spaghettoni
- 160–200 g miąższu jeżowców (z około 40–50 sztuk)
- 2 ząbki czosnku
- 15 g natki pietruszki (mały pęczek)
- 60 ml delikatnej oliwy extra vergine do czosnku
- 20 ml delikatnej oliwy extra vergine na koniec
- 1 mała świeża papryczka chili, opcjonalnie
- skórka otarta z 1/2 cytryny, opcjonalnie
- 4 l wody
- 30 g soli do wody (mniej niż zwykle)
Przygotowanie
- Jeśli masz żywe jeżowce, otwórz je tuż przed gotowaniem, jak opisano w ramce, i przełóż miąższ do miski stojącej w drugiej misce z lodem. Trzymaj go w temperaturze 2–4 °C i zużyj w ciągu godziny. Miąższ jest gotowy, gdy nie ma w nim odłamków skorupy ani ciemnych resztek wnętrza.
- Zagotuj 4 l wody i posól ją 30 g soli, czyli około 7,5 g na litr. To mniej niż przy innych makaronach, bo jeżowce są naturalnie słone; jeśli używasz solonej polpa di ricci, zmniejsz sól do 20 g. Woda jest gotowa, gdy wrze gwałtownie na całej powierzchni.
- Do szerokiej patelni wlej 60 ml oliwy, dodaj ząbki czosnku rozgniecione płaską stroną noża i ewentualnie przekrojoną papryczkę. Podgrzewaj na małym ogniu 3–4 minuty, aż czosnek zacznie cicho skwierczeć i nabierze bladozłotego koloru; oliwa ma około 100–120 °C. Wyjmij czosnek, wyłącz ogień i zostaw oliwę do przestygnięcia.
- Odłóż jedną trzecią miąższu w całych pasemkach do dekoracji. Resztę rozgnieć widelcem w miseczce z 2 łyżkami letniej oliwy z patelni, aż powstanie gładki, pomarańczowy krem. Krem jest gotowy, gdy nie widać w nim grudek, a oliwa całkowicie się z nim połączyła.
- Wrzuć makaron do wrzącej wody i gotuj o 2 minuty krócej, niż podaje producent. Przed odcedzeniem odlej 200 ml wody z gotowania. Makaron jest gotowy, gdy po przegryzieniu widać w środku cienką, białą nitkę.
- Przełóż makaron szczypcami na patelnię z oliwą czosnkową, dodaj 80 ml wody z gotowania i włącz mały ogień. Mieszaj energicznie przez 1 minutę, aż woda i oliwa połączą się w mlecznobiałą, kremową emulsję oblepiającą każdą nitkę. Gdy na dnie patelni nie zostaje już płynna woda, wyłącz ogień.
- Odczekaj 30 sekund, aż makaron przestanie parować intensywnie, dodaj krem z jeżowców i posiekaną natkę i mieszaj szybko 20–30 sekund. Miąższ powinien się ogrzać, ale nie ściąć; temperatura nie może przekroczyć około 60 °C. Sos jest gotowy, gdy ma jednolity, pomarańczowy kolor i kremową konsystencję, bez grudek.
- Jeśli sos jest za gęsty, dodaj 1–2 łyżki wody z gotowania. Nakładaj makaron na talerze od razu, ułóż na wierzchu odłożone pasemka jeżowców, posyp skórką z cytryny i polej każdą porcję łyżeczką surowej oliwy. Danie trzeba zjeść w ciągu kilku minut, póki miąższ jest ciepły i aksamitny.
Jaka oliwa
Jeżowiec ma smak delikatny i złożony: słodycz, jod, nutę orzecha i świeżych alg. Mocna, gorzka i pieprzna oliwa, jaką tłoczy się z odmian Coratina albo Tonda Iblea, przykryje go całkowicie, a w ustach zostanie tylko ostre drapanie w gardle. Do tego dania szukaj oliwy delikatnej, o łagodnej owocowości, nucie migdała lub dojrzałego owocu i niskiej goryczy.
Na Sycylii najlepiej sprawdza się oliwa z odmiany Biancolilla, jasna i łagodna, tłoczona w zachodniej części wyspy. Można jej szukać w kupażach z Valli Trapanesi DOP i Val di Mazara DOP, ale tylko w tych łagodniejszych; część z nich, z dużym udziałem Cerasuoli, będzie zbyt mocna. Dobrym wyborem jest też oliwa z Nocellary del Belice z późniejszego zbioru, kiedy owoce są dojrzalsze, a oliwa ma mniej goryczy.
Poza Sycylią klasyczną parą dla owoców morza jest oliwa z odmiany Taggiasca z Ligurii, słodkawa, migdałowa, prawie bez goryczy. To dobry wybór, jeśli w sklepie nie ma łagodnej oliwy sycylijskiej. Ogólne zasady łączenia oliw z daniami rybnymi znajdziesz w tekście o doborze oliwy do potraw.
Do czosnku i do wykończenia można użyć tej samej oliwy, bo w tym daniu nigdy nie przekracza ona 120 °C. Ważna jest jej świeżość: oliwa otwarta kilka miesięcy temu, z nutą stęchłą albo zjełczałą, od razu zdradzi się przy jeżowcach. Najlepiej użyć oliwy z ostatniego zbioru, przechowywanej w ciemnej butelce w chłodnym miejscu.
Na co uważać
Jeżowce na ogniu. Miąższ jeżowców ścina się w temperaturze ok. 60–65 °C jak jajko: staje się ziarnisty, blednie i nabiera gorzkiego, metalicznego posmaku. Zawsze dodawaj go poza ogniem, do makaronu, który przestał już gwałtownie parować.
Za słona woda. Jeżowce są słone same w sobie, a solona polpa di ricci jeszcze bardziej. Makaron gotowany w wodzie posolonej jak zwykle, 10 g na litr, sprawi, że całe danie będzie przesolone; trzymaj się 7–7,5 g na litr i nie sól sosu przed spróbowaniem.
Przypalony czosnek. Czosnek zrumieniony na brązowo przechodzi do oliwy goryczą, która dominuje nad jeżowcami. Podgrzewaj go na małym ogniu i wyjmij, gdy jest bladozłoty; jeśli zbrązowiał, lepiej wylać oliwę i zacząć od nowa.
Nieświeże jeżowce. Jeżowce zjada się praktycznie na surowo, więc muszą być żywe w chwili otwierania albo pochodzić z pewnego, schłodzonego opakowania z krótką datą. Ciemny, rozpływający się miąższ albo kwaśny zapach to sygnał, żeby go wyrzucić.
Za długie czekanie na stole. Pasta con i ricci stygnie szybko, a stygnąc, gęstnieje i traci aromat. Nakładaj ją od razu i podawaj na ciepłe talerze, a gości poproś do stołu, zanim wrzucisz makaron do wody.
Warianty
W restauracjach Katanii i Syrakuz spotyka się wersję z kilkoma pomidorkami koktajlowymi, krótko podsmażonymi z czosnkiem; dają one słodycz i lekką kwaskowość. Inni dodają kieliszek białego wina, odparowany na patelni przed makaronem. Obie wersje są popularne, ale łagodzą smak jeżowców, więc purystom się nie podobają.
Dobrze komponuje się z jeżowcami bułka tarta prażona na oliwie, typowa dla kuchni Palermo, znana z pasta con le sarde. Posypana na wierzch dodaje chrupkości. Część kucharzy dodaje odrobinę tartej bottargi, czyli suszonej ikry, co podbija morski smak; z tym dodatkiem trzeba uważać na sól.
Prostszym krewnym jest pane e ricci, czyli kromka chleba z semoli z surowym miąższem i kroplą oliwy. Z makaronów najbliżej są spaghetti alle vongole, w których także oliwa, czosnek i natka tworzą sos z sokiem owoców morza, oraz spaghetti aglio, olio e peperoncino, które są właściwie bazą pasta con i ricci bez jeżowców.
Do stołu
Pasta con i ricci podaje się jako pierwsze danie, w niewielkich porcjach, na ciepłych, płytkich talerzach. Nie posypuje się jej serem: we Włoszech parmezan i pecorino przy makaronie z owocami morza uchodzą za błąd, bo przykrywają ich smak. Po niej najlepiej sprawdza się prosta ryba z grilla albo sałatka.
Do picia wybierz białe wino o wyraźnej kwasowości i mineralności: Etna Bianco z Carricante, Grillo albo Inzolię z zachodniej Sycylii. Bardzo dobrze sprawdza się też wytrawne wino musujące metodą klasyczną, którego bąbelki oczyszczają podniebienie z jodowego smaku.
Tego dania nie przechowuje się: odgrzany makaron z jeżowcami jest gumowaty, a miąższ się ścina. Z wyprzedzeniem można jedynie otworzyć jeżowce, najwyżej godzinę przed gotowaniem, i trzymać miąższ na lodzie. Kupiony, oczyszczony miąższ w tackach trzymaj w najzimniejszej części lodówki i zużyj w dniu zakupu.
Pytania i odpowiedzi
Które jeżowce są jadalne?
W Morzu Śródziemnym jada się przede wszystkim jeżowca Paracentrotus lividus o fioletowych, brązowych lub zielonkawych kolcach. Czarny jeżowiec Arbacia lixula, nazywany potocznie samcem, ma bardzo mało jadalnego miąższu i się go nie zbiera. Jadalne są pomarańczowe gonady obu płci właściwego gatunku.
Kiedy jest sezon na jeżowce?
Jeżowce są najlepiej wypełnione zimą i wczesną wiosną, od listopada do kwietnia. We Włoszech ich połów jest zakazany w maju i czerwcu, w okresie rozrodu. W restauracjach na Sycylii pasta con i ricci podaje się zwykle od jesieni do wiosny.
Gdzie kupić jeżowce w Polsce?
Żywe jeżowce można zamówić w niektórych sklepach rybnych sprowadzających ryby z południa Europy. Łatwiej dostępny jest oczyszczony miąższ w tackach ze sklepów z produktami do sushi oraz włoska polpa di ricci w słoiczkach. Ta ostatnia jest solona, więc wymaga mniej soli w wodzie do makaronu.
Czy jeżowce gotuje się z makaronem?
Nie, miąższ jeżowców dodaje się poza ogniem i ogrzewa tylko ciepłem makaronu. W temperaturze powyżej około 60–65 °C ścina się jak jajko, staje się ziarnisty i gorzki. Dlatego patelnię zdejmuje się z ognia przed dodaniem jeżowców.
Ile jeżowców potrzeba na porcję?
Na jedną porcję makaronu potrzeba około 10–12 jeżowców, czyli 40–50 g miąższu. Na 4 osoby wystarczy więc 40–50 sztuk albo 160–200 g oczyszczonego miąższu. Część miąższu warto zostawić w całych pasemkach do dekoracji.
Jaka oliwa jest najlepsza do makaronu z jeżowcami?
Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine o łagodnej owocowości i niskiej goryczy, na przykład sycylijska Biancolilla albo liguryjska Taggiasca. Mocne, pieprzne oliwy przykrywają subtelny smak jeżowców. Oliwa powinna być świeża, z ostatniego zbioru.
Czy można jeść jeżowce na surowo?
Tak, na Sycylii jeżowce jada się najczęściej na surowo, prosto ze skorupy, z kawałkiem chleba. Muszą być jednak żywe w chwili otwarcia i pochodzić z czystych wód oraz pewnego źródła. Miąższ zjada się od razu po otwarciu.
