Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pasta con i ricci: sycylijskie spaghetti z jeżowcami i oliwą

Pasta con i ricci: spaghetti z surowym miąższem jeżowców, czosnkiem, natką i delikatną oliwą. Jak kupić i otworzyć jeżowce, czego nie gotować, jaka oliwa

Pasta con i ricci: ilustracja

Pasta con i ricci to spaghetti z miąższem jeżowców morskich, wymieszanym z makaronem poza ogniem, z oliwą, czosnkiem i natką pietruszki. Jeżowce w tym daniu pozostają praktycznie surowe: ogrzewa je tylko gorący makaron, dzięki czemu zachowują słodko-jodowy smak morza i intensywnie pomarańczowy kolor.

To jedno z dań, w których oliwa występuje głównie na surowo. Najpierw przejmuje aromat czosnku w niskiej temperaturze, a potem razem z wodą z gotowania makaronu tworzy emulsję, w której rozpuszcza się miąższ jeżowców. Dlatego musi być delikatna: każda gorycz i pieprzność są tu słyszalne bardziej niż w jakimkolwiek innym makaronie.

Przygotowanie30 min
Razem40 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwadelikatna, np. Biancolilla z zachodniej Sycylii albo łagodna Nocellara del Belice z późnego zbioru

W skrócie

  • Region: Sycylia, zwłaszcza wybrzeża Palermo, Katanii i Syrakuz.
  • Główne składniki: spaghetti, miąższ jeżowców (gonady), czosnek, natka pietruszki, oliwa, opcjonalnie peperoncino i skórka cytryny.
  • Rola oliwy: nośnik aromatu czosnku, baza kremowej emulsji z wodą z makaronu i surowe wykończenie.
  • Najlepsza oliwa: delikatna, z odmiany Biancolilla albo łagodna oliwa z Nocellary del Belice.
  • Czas przygotowania: 30 minut z otwieraniem jeżowców, około 40 minut łącznie.
  • Poziom trudności: średni, bo wymaga wyczucia temperatury.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Jeżowce: gatunek, sezon i zakupy
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Na Sycylii jeżowce jada się od zawsze, i to przede wszystkim na surowo. W nadmorskich dzielnicach Palermo, takich jak Sferracavallo czy Mondello, w rybackiej osadzie Aspra pod Bagherią i w dzielnicy Ognina w Katanii sprzedawcy otwierają je na miejscu, a klienci zjadają miąższ łyżeczką albo maczają w nim kawałki chleba. Ten zwyczaj, pane e ricci, jest starszy od makaronu z jeżowcami i do dziś ma swoich wiernych zwolenników.

Makaron z jeżowcami jest daniem z kuchni rybaków i nadmorskich trattorii. Nie da się wskazać miejsca ani daty jego powstania; wiadomo, że w drugiej połowie XX wieku stał się stałą pozycją w restauracjach wybrzeża, od Palermo po Syrakuzy. Podobne dania gotuje się w Apulii i na Sardynii, ale to sycylijska wersja, z samą oliwą, czosnkiem i natką, uchodzi za wzorcową.

Popularność dania ma swoją cenę. Jeżowce są w wielu miejscach przełowione, a we Włoszech obowiązuje zakaz ich połowu w okresie rozrodu, w maju i czerwcu, oraz dzienne limity dla amatorów. Niektóre regiony wprowadzały dodatkowe, wieloletnie zakazy, więc przed zakupem warto pytać o pochodzenie. W restauracjach na Sycylii pasta con i ricci jest typowym daniem od jesieni do wiosny.

Jeżowce: gatunek, sezon i zakupy

Jadalnym jeżowcem w Morzu Śródziemnym jest przede wszystkim Paracentrotus lividus, o kolcach w odcieniach fioletu, brązu i zieleni. We Włoszech mówi się, że jada się tylko „samice”, a „samce” są puste. To ludowe uproszczenie: tak zwany samiec to w rzeczywistości inny gatunek, czarny Arbacia lixula, który ma bardzo mało jadalnych części. U właściwego gatunku jada się gonady obu płci.

Jadalna część to pięć pomarańczowych lub czerwonawych pasemek ułożonych gwiazdą wewnątrz skorupy, nazywanych po włosku uova albo coralli. Najlepiej wypełnione są zimą i wczesną wiosną; miejscowi wierzą też, że najpełniejsze są przy pełni księżyca, czego nikt nie potwierdził pomiarami. Z jednego jeżowca uzyskuje się od 3 do 6 g miąższu.

W Polsce świeże, żywe jeżowce są rzadkością, dostępne głównie w sklepach rybnych na zamówienie. Łatwiej kupić oczyszczony miąższ w tackach, sprzedawany w sklepach z produktami do sushi, albo włoską polpa di ricci w małych słoiczkach. Ta druga jest zwykle solona, więc trzeba wtedy mocno ograniczyć sól w wodzie do makaronu.

Żywy jeżowiec rusza kolcami, gdy się go dotknie, a jego skorupa nie ma pęknięć. Miąższ powinien być jędrny, w wyraźnym, pomarańczowym kolorze i pachnieć czystym morzem. Rozlany, ciemny albo kwaśno pachnący miąższ nie nadaje się do jedzenia.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 360 g spaghetti albo grubszych spaghettoni
  • 160–200 g miąższu jeżowców (z około 40–50 sztuk)
  • 2 ząbki czosnku
  • 15 g natki pietruszki (mały pęczek)
  • 60 ml delikatnej oliwy extra vergine do czosnku
  • 20 ml delikatnej oliwy extra vergine na koniec
  • 1 mała świeża papryczka chili, opcjonalnie
  • skórka otarta z 1/2 cytryny, opcjonalnie
  • 4 l wody
  • 30 g soli do wody (mniej niż zwykle)

Przygotowanie

  1. Jeśli masz żywe jeżowce, otwórz je tuż przed gotowaniem, jak opisano w ramce, i przełóż miąższ do miski stojącej w drugiej misce z lodem. Trzymaj go w temperaturze 2–4 °C i zużyj w ciągu godziny. Miąższ jest gotowy, gdy nie ma w nim odłamków skorupy ani ciemnych resztek wnętrza.
  2. Zagotuj 4 l wody i posól ją 30 g soli, czyli około 7,5 g na litr. To mniej niż przy innych makaronach, bo jeżowce są naturalnie słone; jeśli używasz solonej polpa di ricci, zmniejsz sól do 20 g. Woda jest gotowa, gdy wrze gwałtownie na całej powierzchni.
  3. Do szerokiej patelni wlej 60 ml oliwy, dodaj ząbki czosnku rozgniecione płaską stroną noża i ewentualnie przekrojoną papryczkę. Podgrzewaj na małym ogniu 3–4 minuty, aż czosnek zacznie cicho skwierczeć i nabierze bladozłotego koloru; oliwa ma około 100–120 °C. Wyjmij czosnek, wyłącz ogień i zostaw oliwę do przestygnięcia.
  4. Odłóż jedną trzecią miąższu w całych pasemkach do dekoracji. Resztę rozgnieć widelcem w miseczce z 2 łyżkami letniej oliwy z patelni, aż powstanie gładki, pomarańczowy krem. Krem jest gotowy, gdy nie widać w nim grudek, a oliwa całkowicie się z nim połączyła.
  5. Wrzuć makaron do wrzącej wody i gotuj o 2 minuty krócej, niż podaje producent. Przed odcedzeniem odlej 200 ml wody z gotowania. Makaron jest gotowy, gdy po przegryzieniu widać w środku cienką, białą nitkę.
  6. Przełóż makaron szczypcami na patelnię z oliwą czosnkową, dodaj 80 ml wody z gotowania i włącz mały ogień. Mieszaj energicznie przez 1 minutę, aż woda i oliwa połączą się w mlecznobiałą, kremową emulsję oblepiającą każdą nitkę. Gdy na dnie patelni nie zostaje już płynna woda, wyłącz ogień.
  7. Odczekaj 30 sekund, aż makaron przestanie parować intensywnie, dodaj krem z jeżowców i posiekaną natkę i mieszaj szybko 20–30 sekund. Miąższ powinien się ogrzać, ale nie ściąć; temperatura nie może przekroczyć około 60 °C. Sos jest gotowy, gdy ma jednolity, pomarańczowy kolor i kremową konsystencję, bez grudek.
  8. Jeśli sos jest za gęsty, dodaj 1–2 łyżki wody z gotowania. Nakładaj makaron na talerze od razu, ułóż na wierzchu odłożone pasemka jeżowców, posyp skórką z cytryny i polej każdą porcję łyżeczką surowej oliwy. Danie trzeba zjeść w ciągu kilku minut, póki miąższ jest ciepły i aksamitny.
Jeżowców nie gotuje się na patelni: mają się tylko ogrzać od makaronu, inaczej zamiast morza zostaje jajecznica.

Jaka oliwa

Jeżowiec ma smak delikatny i złożony: słodycz, jod, nutę orzecha i świeżych alg. Mocna, gorzka i pieprzna oliwa, jaką tłoczy się z odmian Coratina albo Tonda Iblea, przykryje go całkowicie, a w ustach zostanie tylko ostre drapanie w gardle. Do tego dania szukaj oliwy delikatnej, o łagodnej owocowości, nucie migdała lub dojrzałego owocu i niskiej goryczy.

Na Sycylii najlepiej sprawdza się oliwa z odmiany Biancolilla, jasna i łagodna, tłoczona w zachodniej części wyspy. Można jej szukać w kupażach z Valli Trapanesi DOP i Val di Mazara DOP, ale tylko w tych łagodniejszych; część z nich, z dużym udziałem Cerasuoli, będzie zbyt mocna. Dobrym wyborem jest też oliwa z Nocellary del Belice z późniejszego zbioru, kiedy owoce są dojrzalsze, a oliwa ma mniej goryczy.

Poza Sycylią klasyczną parą dla owoców morza jest oliwa z odmiany Taggiasca z Ligurii, słodkawa, migdałowa, prawie bez goryczy. To dobry wybór, jeśli w sklepie nie ma łagodnej oliwy sycylijskiej. Ogólne zasady łączenia oliw z daniami rybnymi znajdziesz w tekście o doborze oliwy do potraw.

Do czosnku i do wykończenia można użyć tej samej oliwy, bo w tym daniu nigdy nie przekracza ona 120 °C. Ważna jest jej świeżość: oliwa otwarta kilka miesięcy temu, z nutą stęchłą albo zjełczałą, od razu zdradzi się przy jeżowcach. Najlepiej użyć oliwy z ostatniego zbioru, przechowywanej w ciemnej butelce w chłodnym miejscu.

Na co uważać

Jeżowce na ogniu. Miąższ jeżowców ścina się w temperaturze ok. 60–65 °C jak jajko: staje się ziarnisty, blednie i nabiera gorzkiego, metalicznego posmaku. Zawsze dodawaj go poza ogniem, do makaronu, który przestał już gwałtownie parować.

Za słona woda. Jeżowce są słone same w sobie, a solona polpa di ricci jeszcze bardziej. Makaron gotowany w wodzie posolonej jak zwykle, 10 g na litr, sprawi, że całe danie będzie przesolone; trzymaj się 7–7,5 g na litr i nie sól sosu przed spróbowaniem.

Przypalony czosnek. Czosnek zrumieniony na brązowo przechodzi do oliwy goryczą, która dominuje nad jeżowcami. Podgrzewaj go na małym ogniu i wyjmij, gdy jest bladozłoty; jeśli zbrązowiał, lepiej wylać oliwę i zacząć od nowa.

Nieświeże jeżowce. Jeżowce zjada się praktycznie na surowo, więc muszą być żywe w chwili otwierania albo pochodzić z pewnego, schłodzonego opakowania z krótką datą. Ciemny, rozpływający się miąższ albo kwaśny zapach to sygnał, żeby go wyrzucić.

Za długie czekanie na stole. Pasta con i ricci stygnie szybko, a stygnąc, gęstnieje i traci aromat. Nakładaj ją od razu i podawaj na ciepłe talerze, a gości poproś do stołu, zanim wrzucisz makaron do wody.

Warianty

W restauracjach Katanii i Syrakuz spotyka się wersję z kilkoma pomidorkami koktajlowymi, krótko podsmażonymi z czosnkiem; dają one słodycz i lekką kwaskowość. Inni dodają kieliszek białego wina, odparowany na patelni przed makaronem. Obie wersje są popularne, ale łagodzą smak jeżowców, więc purystom się nie podobają.

Dobrze komponuje się z jeżowcami bułka tarta prażona na oliwie, typowa dla kuchni Palermo, znana z pasta con le sarde. Posypana na wierzch dodaje chrupkości. Część kucharzy dodaje odrobinę tartej bottargi, czyli suszonej ikry, co podbija morski smak; z tym dodatkiem trzeba uważać na sól.

Prostszym krewnym jest pane e ricci, czyli kromka chleba z semoli z surowym miąższem i kroplą oliwy. Z makaronów najbliżej są spaghetti alle vongole, w których także oliwa, czosnek i natka tworzą sos z sokiem owoców morza, oraz spaghetti aglio, olio e peperoncino, które są właściwie bazą pasta con i ricci bez jeżowców.

Do stołu

Pasta con i ricci podaje się jako pierwsze danie, w niewielkich porcjach, na ciepłych, płytkich talerzach. Nie posypuje się jej serem: we Włoszech parmezan i pecorino przy makaronie z owocami morza uchodzą za błąd, bo przykrywają ich smak. Po niej najlepiej sprawdza się prosta ryba z grilla albo sałatka.

Do picia wybierz białe wino o wyraźnej kwasowości i mineralności: Etna Bianco z Carricante, Grillo albo Inzolię z zachodniej Sycylii. Bardzo dobrze sprawdza się też wytrawne wino musujące metodą klasyczną, którego bąbelki oczyszczają podniebienie z jodowego smaku.

Tego dania nie przechowuje się: odgrzany makaron z jeżowcami jest gumowaty, a miąższ się ścina. Z wyprzedzeniem można jedynie otworzyć jeżowce, najwyżej godzinę przed gotowaniem, i trzymać miąższ na lodzie. Kupiony, oczyszczony miąższ w tackach trzymaj w najzimniejszej części lodówki i zużyj w dniu zakupu.

Pytania i odpowiedzi

Które jeżowce są jadalne?

W Morzu Śródziemnym jada się przede wszystkim jeżowca Paracentrotus lividus o fioletowych, brązowych lub zielonkawych kolcach. Czarny jeżowiec Arbacia lixula, nazywany potocznie samcem, ma bardzo mało jadalnego miąższu i się go nie zbiera. Jadalne są pomarańczowe gonady obu płci właściwego gatunku.

Kiedy jest sezon na jeżowce?

Jeżowce są najlepiej wypełnione zimą i wczesną wiosną, od listopada do kwietnia. We Włoszech ich połów jest zakazany w maju i czerwcu, w okresie rozrodu. W restauracjach na Sycylii pasta con i ricci podaje się zwykle od jesieni do wiosny.

Gdzie kupić jeżowce w Polsce?

Żywe jeżowce można zamówić w niektórych sklepach rybnych sprowadzających ryby z południa Europy. Łatwiej dostępny jest oczyszczony miąższ w tackach ze sklepów z produktami do sushi oraz włoska polpa di ricci w słoiczkach. Ta ostatnia jest solona, więc wymaga mniej soli w wodzie do makaronu.

Czy jeżowce gotuje się z makaronem?

Nie, miąższ jeżowców dodaje się poza ogniem i ogrzewa tylko ciepłem makaronu. W temperaturze powyżej około 60–65 °C ścina się jak jajko, staje się ziarnisty i gorzki. Dlatego patelnię zdejmuje się z ognia przed dodaniem jeżowców.

Ile jeżowców potrzeba na porcję?

Na jedną porcję makaronu potrzeba około 10–12 jeżowców, czyli 40–50 g miąższu. Na 4 osoby wystarczy więc 40–50 sztuk albo 160–200 g oczyszczonego miąższu. Część miąższu warto zostawić w całych pasemkach do dekoracji.

Jaka oliwa jest najlepsza do makaronu z jeżowcami?

Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine o łagodnej owocowości i niskiej goryczy, na przykład sycylijska Biancolilla albo liguryjska Taggiasca. Mocne, pieprzne oliwy przykrywają subtelny smak jeżowców. Oliwa powinna być świeża, z ostatniego zbioru.

Czy można jeść jeżowce na surowo?

Tak, na Sycylii jeżowce jada się najczęściej na surowo, prosto ze skorupy, z kawałkiem chleba. Muszą być jednak żywe w chwili otwarcia i pochodzić z czystych wód oraz pewnego źródła. Miąższ zjada się od razu po otwarciu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu