Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pasta con le sarde: makaron z sardynkami i dzikim koprem z Palermo

Pasta con le sarde po palermitańsku: świeże sardynki, dziki koper, rodzynki, pinie, szafran i chrupiąca bułka na oliwie. Przepis, sezon i dobór oliwy

Pasta con le sarde: ilustracja

Pasta con le sarde to palermitańskie danie z grubego makaronu bucatini, świeżych sardynek, dzikiego kopru włoskiego, cebuli, rodzynek, orzeszków pinii i szafranu, posypywane na koniec bułką tartą uprażoną na oliwie. Łączy smak morza, słodycz suszonych owoców i ziołową świeżość kopru, a oliwa jest tu tłuszczem, w którym powstaje cały sos.

To jedno z dań, po których najłatwiej poznać kuchnię zachodniej Sycylii: tanie produkty z morza i z pobocza drogi, potraktowane z wyobraźnią i odrobiną przypraw dawniej kojarzonych z bogactwem. Przepis poniżej odpowiada wersji z Palermo, z sardynkami częściowo rozpadniętymi w sosie, a częściowo podanymi w całych filetach.

Przygotowanie40 min
Razem1 godz. 10 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z zachodniej Sycylii, np. Valli Trapanesi DOP lub Biancolilla

W skrócie

  • Region: Sycylia, przede wszystkim Palermo i zachodnia część wyspy.
  • Główne składniki: bucatini, świeże sardynki, dziki koper włoski, cebula, anchois, rodzynki, orzeszki pinii, szafran i prażona bułka tarta.
  • Rola oliwy: sauté cebuli i sardynek, prażenie bułki tartej, kilka kropli na surowo przed podaniem.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z zachodniej Sycylii, np. Valli Trapanesi DOP, Cerasuola albo łagodniejsza Biancolilla.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 70 minut łącznie.
  • Poziom trudności: średni; najwięcej uwagi wymaga czyszczenie sardynek.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Dziki koper i sardynki: sezon i zamienniki
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Pasta con le sarde zbiera w jednym talerzu składniki, które kuchnia sycylijska zwykle wiąże z okresem arabskim: rodzynki, orzeszki pinii i szafran połączone z rybą w słodko-słonym duecie. Sardynki od zawsze były na wyspie rybą tanią i łatwo dostępną, łowioną od wiosny do jesieni, a dziki koper rośnie na nieużytkach, poboczach i skarpach, więc zbierało się go za darmo.

Najczęściej powtarzana historia dania to legenda. Według niej w 827 roku, gdy u wybrzeży Mazara del Vallo wylądowały wojska arabskie rozpoczynające podbój Sycylii, kucharz armii musiał wyżywić żołnierzy tym, co dawała okolica, i ugotował potrawę z sardynek, dzikiego kopru, rodzynek, pinii i szafranu. Samo lądowanie jest faktem historycznym, natomiast opowieść o kucharzu nie ma żadnego potwierdzenia i należy ją traktować jako miejscowy mit założycielski.

Wiadomo za to, że Sycylia była jednym z pierwszych miejsc w Europie, gdzie wytwarzano suszony makaron na większą skalę. W XII wieku arabski geograf al-Idrisi opisywał wytwórnie makaronu w Trabii pod Palermo, skąd towar wysyłano statkami do innych krajów. Połączenie makaronu z rybą i przyprawami mogło więc powstać na wyspie stosunkowo wcześnie, choć pierwsze dokładne przepisy na pasta con le sarde są znacznie późniejsze.

W wielu sycylijskich domach, także wśród emigrantów w Ameryce, makaron z sardynkami i prażoną bułką przygotowuje się 19 marca, w dzień świętego Józefa. Bułka tarta ma według tradycji przypominać trociny ze stolarskiego warsztatu patrona. Poza świętami to po prostu danie wiosny i lata, kiedy sardynki są tłuste, a dziki koper młody i soczysty.

Dziki koper i sardynki: sezon i zamienniki

Do pasta con le sarde potrzebny jest dziki koper włoski, po włosku finocchietto selvatico, czyli dziko rosnąca forma fenkułu. Nie należy go mylić z polskim koperkiem ogrodowym, który ma zupełnie inny, trawiasty aromat. Dziki koper pachnie anyżem i lukrecją, a w kuchni używa się liści i młodych, miękkich pędów, zbieranych zwykle od lutego do maja, zanim roślina zakwitnie.

Poza sezonem i poza Sycylią najlepszym zamiennikiem są zielone pióropusze ściętych z bulw fenkułu, uzupełnione łyżeczką lekko rozgniecionych nasion kopru włoskiego. Same nasiona nie wystarczą, bo danie straci zielony kolor i świeżość. Woda, w której koper się gotuje, jest równie ważna jak on sam: w niej później gotuje się makaron.

Sardynki są najlepsze od wiosny do września, kiedy są tłuste i aromatyczne. Do tego dania wybieraj ryby długości 12–16 cm; większe mają grubszy kręgosłup i więcej drobnych ości.

Składniki

Na 4 porcje:

Na sos

  • 400 g makaronu bucatini (perciatelli)
  • 700 g świeżych sardynek (po oczyszczeniu około 400 g filetów)
  • 300 g dzikiego kopru włoskiego (liście i młode pędy)
  • 1 średnia biała cebula (około 150 g)
  • 4 filety anchois w oliwie
  • 30 g rodzynek sułtanek
  • 30 g orzeszków pinii
  • 0,2 g szafranu (1 saszetka mielonego lub szczypta nitek)
  • 6 łyżek oliwy extra vergine (około 75 ml)
  • 40 g soli gruboziarnistej do wody
  • świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Na prażoną bułkę

  • 60 g bułki tartej z czerstwego chleba, najlepiej z semoliny
  • 2 łyżki oliwy extra vergine
  • 1 łyżka oliwy extra vergine do skropienia na koniec

Przygotowanie

  1. Oczyść sardynki: oderwij głowę, ciągnąc ją w dół, by wyszły razem z nią wnętrzności, a potem kciukiem rozetnij brzuch aż do ogona. Chwyć kręgosłup u nasady i wyciągnij go w stronę ogona, aby ryba otworzyła się jak książka. Opłucz filety krótko w zimnej, osolonej wodzie i osusz; są gotowe, gdy leżą płasko, bez ości i resztek łusek.

  2. W dużym garnku zagotuj 4 l wody z 40 g soli. Koper umyj, odetnij twarde, zdrewniałe łodygi i gotuj 10–15 minut, aż najgrubsze pędy dadzą się przebić widelcem bez oporu. Wyjmij go łyżką cedzakową, a zielonkawą wodę zostaw w garnku na później; koper odciśnij i drobno posiekaj.

  3. Rodzynki zalej ciepłą wodą na 15 minut, a szafran namocz w 2 łyżkach gorącej wody z garnka. Szafran jest gotowy, gdy woda zabarwi się na głęboki pomarańczowy kolor, zwykle po 10 minutach.

  4. Na patelni rozgrzej 2 łyżki oliwy na średnim ogniu i wsyp bułkę tartą. Mieszaj bez przerwy przez 3–4 minuty, aż okruchy nabiorą koloru orzecha laskowego i zapachną prażonym chlebem. Od razu przesyp je na talerz, bo w gorącej patelni ciemnieją dalej i łatwo je przypalić.

  5. W szerokiej patelni o średnicy 28 cm rozgrzej 6 łyżek oliwy na średnio małym ogniu i dodaj drobno posiekaną cebulę. Duś ją 8–10 minut, aż będzie miękka i szklista, ale bez brązowych brzegów. Dodaj anchois i mieszaj 1–2 minuty, aż całkowicie rozpuszczą się w oliwie.

  6. Połowę filetów sardynek pokrój na kawałki i wrzuć na patelnię. Smaż 3–4 minuty, rozgniatając drewnianą łyżką, aż ryba rozpadnie się w gęstą, różowo-szarą masę. Dodaj posiekany koper, odciśnięte rodzynki, orzeszki pinii, szafran z wodą i chochlę wody z garnka, a potem duś na małym ogniu 8–10 minut, aż sos zgęstnieje, a na brzegach pojawi się złocista oliwa.

  7. Ułóż na sosie pozostałe filety w całości, przykryj i podgrzewaj 3–4 minuty. Są gotowe, gdy mięso zrobi się matowe i białe, a przy dotknięciu widelcem zacznie się rozwarstwiać. Dopraw pieprzem, a solą dopiero po spróbowaniu, bo anchois i woda z kopru są już słone.

  8. Zagotuj ponownie wodę po koprze i ugotuj w niej bucatini o 1–2 minuty krócej, niż podaje producent, zwykle 9–10 minut. Makaron jest gotowy do przełożenia, gdy jest elastyczny, ale po przegryzieniu widać w środku cienki, biały rdzeń. Przed odcedzeniem odlej szklankę wody z garnka.

  9. Przełóż makaron do patelni z sosem i mieszaj 1–2 minuty na małym ogniu, dolewając 2–4 łyżki wody z gotowania, aż sos oblepi każdą nitkę i stanie się kremowy, a nie wodnisty. Zdejmij z ognia, przykryj i odstaw na 3–5 minut; w Palermo makaron zawsze krótko „odpoczywa”, żeby smaki się połączyły.

  10. Nałóż na talerze, posyp obficie prażoną bułką i skrop odrobiną surowej oliwy. Bułkę dodawaj tuż przed podaniem, inaczej nasiąknie sosem i straci chrupkość.

Woda po koprze to połowa smaku: makaron gotuje się w niej i nasiąka zielonym, anyżowym aromatem.

Jaka oliwa

Oliwa pracuje w tym daniu głównie na patelni, w niezbyt wysokiej temperaturze. Cebula i sardynki potrzebują tłuszczu, który nie przykryje szafranu ani kopru, ale nada sosowi wyraźny, zielony charakter. Najbliżej tradycji są oliwy z prowincji Trapani, np. z oznaczeniem Valli Trapanesi DOP, oparte na odmianach Nocellara del Belice i Cerasuola. Mają średnią owocowość, nuty świeżych ziół, karczocha i zielonego pomidora oraz umiarkowaną ostrość, która dobrze podkreśla anyżowy smak kopru.

Jeśli wolisz łagodniejszy, słodszy profil, wybierz oliwę z odmiany Biancolilla, delikatną, o nucie migdała, która pozwala zagrać rodzynkom i szafranowi. Do prażenia bułki używaj tej samej oliwy, bo okruchy wchłaniają ją niemal całą i przenoszą jej smak na talerz; temperatura ma być średnia, bez dymienia.

Do skropienia gotowego makaronu wystarczy łyżka tej samej oliwy. Unikaj oliw bardzo intensywnych, mocno gorzkich: w połączeniu z rybą i rodzynkami tworzą nieprzyjemny, metaliczny finisz. Oliwa jest tu też powodem, dla którego w daniu nie ma sera, bo jej owocowość i chrupiąca bułka całkowicie go zastępują.

Na co uważać

Polski koperek zamiast kopru włoskiego. Koperek ogrodowy ma inny aromat i ugotowany w dużej ilości daje smak bliższy zupie koperkowej niż sycylijskiemu makaronowi. Jeśli nie zdobędziesz dzikiego kopru, użyj liści z bulw fenkułu i łyżeczki jego nasion. Różnicę poczujesz od pierwszego kęsa.

Wylana woda po koprze. To w niej makaron nabiera zielonego koloru i anyżowego aromatu. Gotowanie bucatini w czystej wodzie odbiera daniu połowę smaku. Zlej ją dopiero po ugotowaniu makaronu, zostawiając szklankę do sosu.

Wszystkie sardynki od razu na patelni. Ryba duszona razem z sosem przez kwadrans rozpada się całkowicie i traci delikatność. Połowa ma się rozpaść i stworzyć bazę sosu, druga połowa trafia na koniec i podgrzewa się tylko 3–4 minuty, żeby na talerzu były widoczne kawałki filetów.

Parmezan na wierzchu. Ser do tego dania nie pasuje, a w Palermo uchodzi wręcz za błąd. Jego rolę przejmuje prażona na oliwie bułka, która daje chrupkość i słony, orzechowy smak.

Przypalona bułka. Okruchy na patelni przechodzą od złotych do czarnych w kilkanaście sekund, a gorycz spalenizny przechodzi na całe danie. Mieszaj bez przerwy, zdejmij z ognia, gdy są jeszcze nieco jaśniejsze, niż chcesz, i od razu przesyp na talerz.

Warianty

Gdy sardynek brakuje, w Palermo przygotowuje się pasta con le sarde a mare, czyli „z sardynkami, które zostały w morzu”. To makaron z koprem, cebulą, rodzynkami, piniami, anchois i prażoną bułką, ale bez świeżych ryb. Danie skromne, a przy dobrej oliwie i świeżym koprze bardzo smaczne.

W części domów do sosu dodaje się łyżkę koncentratu pomidorowego, co daje wersję cięższą, czerwonawą. Inną odmianą jest makaron zapiekany: gotowe bucatini przekłada się do naczynia natłuszczonego oliwą, posypuje bułką i piecze 15 minut w 200°C, aż wierzch się przypiecze. Taka wersja dobrze znosi przygotowanie z wyprzedzeniem. Niektórzy kucharze zastępują część pinii prażonymi migdałami.

Bliskimi krewnymi tego dania są inne sycylijskie połączenia ryby, rodzynek i pinii: sarde a beccafico oraz makaron z kalafiorem, anchois i szafranem. Sardynki z makaronem jada się też na północy Włoch, choć w zupełnie innych wersjach: w Abruzji wigilijne fidelini alle sarde, nad Gardą bigoli con le sarde, a w Wenecji słodko-kwaśne sarde in saor.

Do stołu

Pasta con le sarde podaje się ciepłą, nie parzącą, w głębokich talerzach, z prażoną bułką w osobnej miseczce, żeby każdy dosypał tyle, ile chce. Jako przystawka sprawdzi się sałatka z pomarańczy i fenkułu, a na drugie danie wystarczy grillowana ryba lub warzywa.

Do picia wybierz sycylijskie białe wino z odmiany Grillo, Catarratto lub Inzolia, rześkie, z nutą cytrusów i soli, albo wytrawne różowe. Czerwone wina z mocnymi taninami źle znoszą rybę i szafran.

Sos można przygotować dzień wcześniej i przechować w lodówce w zamkniętym pojemniku, osobno zostawiając wodę po koprze. Następnego dnia wystarczy podgrzać sos, zagotować wodę i ugotować makaron. Gotowe danie wytrzyma w lodówce dobę, ale po podgrzaniu wysycha; resztki najlepiej zapiec z łyżką oliwy i świeżą bułką.

Pytania i odpowiedzi

Czym zastąpić dziki koper do pasta con le sarde?

Najlepszym zamiennikiem są zielone liście z bulw fenkułu połączone z łyżeczką lekko rozgniecionych nasion kopru włoskiego. Nie używaj polskiego koperku ogrodowego, który ma zupełnie inny smak. Liście z bulw ugotuj tak jak dziki koper i w tej samej wodzie ugotuj makaron.

Czy do pasta con le sarde można użyć sardynek z puszki?

Można, ale danie będzie wyraźnie inne, cięższe i mniej świeże. Sardynki z puszki dodaj na sam koniec, tylko do podgrzania, i zmniejsz ilość oliwy na patelni o połowę. Lepszym wyjściem poza sezonem jest wersja a mare, bez ryb, z samym koprem, anchois i bułką.

Jaki makaron do pasta con le sarde?

Tradycyjnie używa się bucatini, nazywanych w Palermo perciatelli, czyli grubych, pustych w środku nitek. Dobrze sprawdzają się też grube spaghetti i krótkie maccheroncini. Ważne, żeby makaron był z semoliny z pszenicy twardej i miał szorstką powierzchnię, która trzyma sos.

Czy do pasta con le sarde dodaje się ser?

Nie, w tradycyjnej wersji nie dodaje się sera. Jego rolę przejmuje bułka tarta uprażona na oliwie, która daje chrupkość i słony, orzechowy smak. Parmezan czy pecorino przykryłyby aromat sardynek i szafranu.

Co to jest pasta con le sarde a mare?

To wersja bez świeżych sardynek, a nazwa żartobliwie mówi, że ryby „zostały w morzu”. Makaron przygotowuje się z dzikim koprem, cebulą, anchois, rodzynkami, piniami i prażoną bułką. W Palermo robi się ją, gdy sardynek nie ma w sprzedaży lub gdy brakuje czasu na ich czyszczenie.

Czy pasta con le sarde zawiera pomidory?

Klasyczna palermitańska wersja jest bez pomidorów, z sosem zabarwionym na złoto szafranem. W części domów dodaje się jednak łyżkę koncentratu pomidorowego, co daje sos czerwonawy i nieco cięższy. Obie wersje są spotykane na Sycylii.

Jak oczyścić świeże sardynki do makaronu?

Oderwij głowę, ciągnąc w dół, rozetnij kciukiem brzuch i wyciągnij kręgosłup od nasady w stronę ogona. Filet otworzy się wtedy jak książka. Opłucz go w zimnej, osolonej wodzie i osusz papierowym ręcznikiem.

Na jakiej oliwie przygotować pasta con le sarde?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z zachodniej Sycylii, np. z odmian Nocellara del Belice i Cerasuola albo łagodniejsza Biancolilla. Ma podkreślić koper i nie przykryć szafranu, dlatego bardzo gorzkie i pieprzne oliwy się nie sprawdzą. Tej samej oliwy użyj do prażenia bułki; jeśli chcesz zobaczyć, skąd pochodzą, zajrzyj do przewodnika Sycylia szlakiem oliwy.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu