Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Tonda Iblea: pomidorowa oliwa z gór Iblei na Sycylii

Tonda Iblea z Gór Iblejskich: duży owoc na stół i do tłoczni, oliwa o intensywnej nucie zielonego pomidora. Drzewo, zbiór, parametry, Monti Iblei DOP, kuchnia

Tonda Iblea: ilustracja

Tonda Iblea to odmiana oliwki z Gór Iblejskich, wapiennego płaskowyżu na południowym wschodzie Sycylii, uprawiana przede wszystkim w prowincjach Ragusa i Syrakuzy oraz w okolicach Caltagirone. Ma duży, krępy owoc, który nadaje się na oliwki stołowe, i daje intensywnie owocową oliwę o bardzo wyraźnej nucie liścia i zielonego pomidora, z karczochem, ziołami i średnią do mocnej ostrości.

Przez stulecia była przede wszystkim oliwką stołową, a oliwa jednoodmianowa z Tondy Iblei to zjawisko stosunkowo nowe. W ciągu kilkudziesięciu lat stała się jednak jedną z najczęściej nagradzanych włoskich oliw i wizytówką oznaczenia Monti Iblei DOP. Inne sycylijskie odmiany i krainy oliwne opisujemy w przewodniku oliwa z Sycylii.

Odmiana
Tonda Iblea
Pochodzenie
Sycylia, Góry Iblejskie (prowincje Ragusa, Syrakuzy i Katania)
Region
Sycylia
Przeznaczenie
oliwa i oliwki stołowe
Intensywność oliwy
intensywna

W skrócie

  • Pochodzenie: Góry Iblejskie: prowincje Ragusa i Syrakuzy oraz okolice Caltagirone w prowincji Katania.
  • Owoc: duży, zwykle około 6 g, krótko eliptyczny i symetryczny, z daleka prawie okrągły, stąd nazwa.
  • Przeznaczenie: oliwa oraz oliwki stołowe zielone i czarne.
  • Oliwa: intensywnie owocowa, z liściem i owocem zielonego pomidora, karczochem, trawą i ziołami; gorycz średnia, ostrość średnia do wyraźnej.
  • Parametry: olej w owocu zwykle 13–18%, kwas oleinowy około 68–73%, polifenole najczęściej 250–450 mg/kg.
  • Uprawa: silne, wyprostowane drzewo, samoniepłodne, zapylane przez Moreskę i Calatinę; plon dobry, ale przemienny.
  • Oznaczenia: główna odmiana Monti Iblei DOP, zwłaszcza w podstrefach Gulfi, Monte Lauro i Calatino; także Sicilia IGP.
Spis treści
  1. Okrągła z płaskowyżu Iblei
  2. Wapień, wiatr i wysokość
  3. Drzewo silne, plon kapryśny
  4. Owoc: dużo miąższu, mało oleju
  5. Pomidor w trzech odsłonach
  6. Liczby z laboratorium
  7. Tonda Iblea i Moresca: pomidor kontra karczoch
  8. W kuchni: na surowo i na sam koniec
  9. Pytania i odpowiedzi

Okrągła z płaskowyżu Iblei

Nazwa jest prosta: tonda znaczy po włosku „okrągła”, a Iblea odnosi się do Monti Iblei, czyli Gór Iblejskich. W rzeczywistości owoc nie jest idealną kulą, lecz krótką, symetryczną elipsą z zaokrąglonym wierzchołkiem, ale na gałęzi i w misce z oliwkami sprawia wrażenie okrągłego. W poszczególnych miasteczkach odmiana ma też własne imiona, m.in. Prunara, Abbunata czy Tunna.

Tonda Iblea jest odmianą bardzo lokalną. Poza płaskowyżem i jego podnóżem spotyka się ją rzadko, pojedynczo w prowincjach Enna i Caltanissetta. Na zachodzie wyspy, gdzie króluje Nocellara del Belice, praktycznie jej nie ma, co sprawia, że styl oliw z południowo-wschodniej Sycylii łatwo odróżnić od trapańskich.

Wapień, wiatr i wysokość

Gaje Tondy Iblei leżą na wapiennych wzgórzach, zwykle na wysokości od kilkudziesięciu do około 600 m, a w najwyższej podstrefie Monte Lauro jeszcze wyżej. Gleby są płytkie, kamieniste i dobrze przepuszczalne, a wiatry wiejące od morza przewietrzają korony i ograniczają choroby grzybowe. Najbardziej znanym ośrodkiem jest Chiaramonte Gulfi na północnym skraju prowincji Ragusa, z sąsiednimi Monterosso Almo i Giarratana.

Wysokość ma znaczenie dla smaku. Na wyżej położonych stanowiskach noce są chłodniejsze, owoce dojrzewają wolniej, a oliwa zachowuje więcej świeżych, zielonych aromatów. Dlatego oliwy z Gulfi i Monte Lauro uchodzą za najbardziej aromatyczne w całej strefie, a te z niższych, cieplejszych terenów są zwykle nieco łagodniejsze.

Tonda Iblea pachnie pomidorem w każdej fazie: od liścia w październiku po dojrzały owoc w grudniu.

Drzewo silne, plon kapryśny

Drzewo ma wyraźnie dużą siłę wzrostu, wyprostowany pokrój i zwartą koronę z krótkimi międzywęźlami. Liście są eliptyczne, intensywnie zielone z wierzchu i szarozielone od spodu. Odmiana daje dobre wyniki na żyznych glebach, a na uboższych, kamienistych stokach plonuje umiarkowanie. Najlepiej czuje się w łagodnym klimacie wzgórz.

Tonda Iblea jest samoniepłodna i potrzebuje zapylaczy. W gajach Iblei tę rolę pełnią przede wszystkim Moresca i Calatina, odmiany rosnące w tych samych dolinach. Ciekawostką jest niezgodność z Nocellarą Etneą: część badań wykazała, że obie odmiany słabo się nawzajem zapylają, więc w nowych sadach nie sadzi się ich jako pary.

Plon jest dobry, ale przemienny. Odmiana ma też skłonność do zjawiska, które Sycylijczycy nazywają acinellatura: obok normalnych owoców zawiązują się grona drobnych, niedorozwiniętych oliwek, a ich ilość zmienia się z roku na rok. Tonda Iblea dobrze znosi cerkosporiozę i miodówkę oliwkową, natomiast bywa podatna na czerwce, werticiliozę, antraknozę i pawie oczko.

Owoc: dużo miąższu, mało oleju

Owoc waży zwykle około 6 g, a w latach słabszego owocowania bywa większy. Ma symetryczny kształt, zaokrąglony wierzchołek bez dzióbka, ściętą podstawę i nieliczne, drobne przetchlinki. Pestka jest stosunkowo mała, a miąższ stanowi nawet około 90% masy owocu. Dojrzewanie zaczyna się od podstawy owocu i przebiega późno.

To połączenie dużego miąższu i niewielkiej ilości oleju tłumaczy, dlaczego Tonda Iblea przez wieki była przede wszystkim oliwką stołową. Wydajność oliwy wynosi zwykle 13–18% i rzadko jest wyższa. Producent, który tłoczy zielone owoce w październiku, uzyskuje jeszcze mniej. Na stół przygotowuje się z niej oliwki zielone i czarne, a w domach popularne są olive cunzate, oliwki łamane i przyprawiane czosnkiem, oregano, chili i octem.

Pomidor w trzech odsłonach

Charakter oliwy z Tondy Iblei definiuje pomidor, ale w różnych postaciach. Z owoców zebranych w październiku, jeszcze zielonych, oliwa pachnie liściem i łodygą pomidora, świeżo skoszoną trawą i karczochem, jest intensywnie zielona i wyraźnie pikantna. W listopadzie, gdy owoce zaczynają się przebarwiać, dochodzi nuta zielonego pomidora, migdała i ziół, takich jak bazylia czy mięta. Z późniejszego zbioru oliwa jest bardziej złota, z aromatem dojrzałego pomidora i łagodniejszą goryczą.

W ustach Tonda Iblea ma owocowość średnią do intensywnej, średnią gorycz i ostrość, która narasta po przełknięciu i długo się utrzymuje. Mimo intensywności jest harmonijna, bo gorycz rzadko dominuje nad owocowością. Właśnie ta równowaga sprawia, że oliwy z tej odmiany regularnie zajmują wysokie miejsca w krajowych przewodnikach i konkursach, o których piszemy w artykule przewodniki i konkursy oliwne we Włoszech.

Liczby z laboratorium

Analizy oliw jednoodmianowych pokazują, że Tonda Iblea nie należy do rekordzistek pod względem polifenoli: typowe wyniki mieszczą się w przedziale 250–450 mg/kg, a wyższe wartości osiągają tylko partie z bardzo wczesnego zbioru. O intensywnym wrażeniu decydują w dużej mierze związki aromatyczne, odpowiedzialne za nutę pomidora i trawy, a nie sama gorycz.

Parametr Typowy zakres dla Tondy Iblei Znaczenie w praktyce
Masa owocu około 6 g dobra oliwka stołowa
Udział miąższu do około 90% dużo miąższu, mała pestka
Olej w świeżym owocu 13–18% niska do średniej wydajność
Kwas oleinowy 68–73%, średnio około 70% średnia odporność na utlenianie
Kwas palmitynowy około 14–16% nieco wyższy niż u wielu odmian
Polifenole ogółem najczęściej 250–450 mg/kg wyraźna ostrość, gorycz umiarkowana

Lotne aromaty pomidora słabną z czasem, dlatego oliwa z Tondy Iblei najlepiej smakuje w ciągu 12 miesięcy od tłoczenia, choć przy dobrym przechowywaniu pozostaje w dobrej kondycji dłużej.

Tonda Iblea i Moresca: pomidor kontra karczoch

W gajach Iblei Tonda Iblea rośnie obok Moreski, Verdese i Zaituny, odmian, które dają oliwy z wyraźną nutą karczocha. Dyscyplinarz Monti Iblei DOP zapisuje ten podział wprost: pomidor przypisuje Tondzie Iblei, karczocha trzem pozostałym odmianom. W podstrefach Gulfi, Monte Lauro, Val d’Anapo i Calatino tradycyjnie dominuje Tonda Iblea, w Val Tellaro, Frigintini i Valle dell’Irminio Moresca.

Podstrefa Monti Iblei DOP Okolice Dominująca odmiana
Gulfi Chiaramonte Gulfi, Monterosso Almo, Giarratana Tonda Iblea
Monte Lauro Buccheri, Buscemi, Cassaro, Ferla Tonda Iblea
Val d’Anapo Palazzolo Acreide, Sortino, Floridia Tonda Iblea
Calatino Caltagirone, Grammichele, Mineo Tonda Iblea
Val Tellaro, Frigintini, Valle dell’Irminio Modica, Ispica, Scicli, Vittoria Moresca

Wielu producentów butelkuje Tondę Ibleę jako oliwę jednoodmianową, ale popularne są też kupaże z Moreską, łagodniejszą i bardziej ziołową, albo z Biancolillą, która dodaje migdałowej miękkości. Poza strefą DOP oliwa z tej odmiany trafia do butelek z oznaczeniem Sicilia IGP.

W kuchni: na surowo i na sam koniec

Intensywna Tonda Iblea potrzebuje potraw, które udźwigną jej aromat. Klasycznym połączeniem jest pane cunzato, chleb z semoliny z pomidorem, serem, oregano i anchois, polany obficie oliwą: pomidor na kanapce i pomidor w oliwie wzajemnie się wzmacniają. Świetnie pasuje też do zup z bobu i ciecierzycy, grillowanej wołowiny, pieczonych warzyw i makaronu z kalafiorem, czyli pasta con i broccoli arriminati.

Pomidorowe aromaty szybko ulatniają się w wysokiej temperaturze, dlatego Tondę Ibleę dodaje się na surowo, na talerzu, a do smażenia i długiego duszenia używa się tańszej oliwy. Do carpaccio z ryb niebieskich, sałatki z pomarańczy czy surowego miecznika wybierz oliwę z późniejszego zbioru, łagodniejszą. Kto chce spróbować jej w gaju, może zaplanować wizytę w tłoczniach Chiaramonte Gulfi według trasy opisanej w tekście Sycylia szlakiem oliwy.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego oliwa z Tondy Iblei pachnie pomidorem?

Zapach liścia i owocu pomidora to naturalny aromat tej odmiany, wytwarzany przez związki lotne powstające w owocu i podczas tłoczenia. Najsilniej czuć go w oliwie z zielonych owoców zebranych w październiku i listopadzie. Z czasem słabnie, dlatego najintensywniej pachnie świeża oliwa z ostatniego sezonu.

Skąd pochodzi Tonda Iblea?

Tonda Iblea pochodzi z Gór Iblejskich na południowym wschodzie Sycylii. Uprawia się ją głównie w prowincjach Ragusa i Syrakuzy oraz w okolicach Caltagirone, a najbardziej znanym ośrodkiem jest Chiaramonte Gulfi. Poza tym obszarem spotyka się ją rzadko.

Czy Tonda Iblea nadaje się na oliwki stołowe?

Tak, Tonda Iblea ma podwójne przeznaczenie. Jej owoce ważą około 6 g i mają dużo miąższu, więc od wieków przygotowuje się z nich zielone i czarne oliwki stołowe, m.in. łamane olive cunzate. Oliwa jednoodmianowa z tej odmiany zyskała popularność stosunkowo niedawno.

Czy oliwa z Tondy Iblei jest gorzka?

Oliwa z Tondy Iblei ma średnią gorycz, wyraźnie mniejszą niż na przykład Coratina z Apulii. Bardziej wyczuwalna jest ostrość, która narasta po przełknięciu. Dominującym wrażeniem pozostaje jednak intensywna owocowość z nutą pomidora.

Ile polifenoli ma Tonda Iblea?

Typowa oliwa z Tondy Iblei zawiera 250–450 mg polifenoli na kilogram, a oliwy z bardzo wczesnego zbioru więcej. To poziom średni, wystarczający do dobrej trwałości. Intensywność smaku tej oliwy wynika w dużej mierze z aromatów, a nie z samej zawartości polifenoli.

Czym różni się Tonda Iblea od Nocellary del Belice?

Obie odmiany dają oliwy z nutą pomidora i obie służą też jako oliwki stołowe. Tonda Iblea pochodzi z południowo-wschodniej Sycylii i daje oliwy zwykle bardziej intensywne i pikantne, a Nocellara del Belice rośnie na zachodzie wyspy i daje oliwy nieco okrąglejsze. Owoce Nocellary są prawie kuliste, a Tondy Iblei krótko eliptyczne.

Kiedy zbiera się oliwki Tonda Iblea?

Na oliwę premium zbiera się je zwykle od października do listopada, gdy owoce są jeszcze zielone lub dopiero zaczynają się przebarwiać. Odmiana dojrzewa późno, więc tradycyjne gospodarstwa zbierają także w grudniu, uzyskując oliwę łagodniejszą i bardziej złotą. Na wyżej położonych stanowiskach, jak w podstrefie Monte Lauro, zbiór przesuwa się na później.

Do czego używać oliwy z Tondy Iblei?

Najlepiej na surowo: do pane cunzato, bruschetty, zup strączkowych, grillowanego mięsa i pieczonych warzyw. Jej aromaty ulatniają się w wysokiej temperaturze, więc nie warto na niej smażyć. Do delikatnych ryb lepiej wybrać łagodniejszą oliwę z Biancolilli.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu