Valli Trapanesi DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z siedemnastu gmin prowincji Trapani, na zachodnim krańcu Sycylii, od Alcamo i Castellammare del Golfo po Trapani, Erice, Marsalę i Mazara del Vallo. Co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z dwóch odmian: Cerasuoli i Nocellary del Belice. Oznaczenie zarejestrowano w 1997 roku, razem z Monti Iblei, jako jedno z dwóch pierwszych sycylijskich DOP dla oliwy.
Dyscyplinarz opisuje oliwę zieloną, czasem ze złotożółtymi refleksami, o czystym zapachu oliwki z możliwymi nutami ziół i owocowym smaku z lekką goryczką i pikanterią. Wyróżnia go zestaw norm chemicznych: kwas oleinowy co najmniej 70%, liczba nadtlenkowa najwyżej 10 i ścisłe limity dla kwasów wielonienasyconych. Dzięki temu oliwa z Trapani jest stabilna i długo zachowuje świeżość.
- Oznaczenie
- Valli Trapanesi DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Sycylia
- Obszar
- 17 gmin prowincji Trapani, m.in. Trapani, Erice, Marsala, Mazara del Vallo, Alcamo i Castellammare del Golfo
- Odmiany
- Cerasuola, Nocellara del Belice (min. 80% łącznie), inne odmiany do 20%
- Rejestracja w UE
- 1997
W skrócie
- Obszar: 17 gmin prowincji Trapani, od Zatoki Castellammare po wybrzeże Marsali i Mazara del Vallo.
- Odmiany: Cerasuola i Nocellara del Belice łącznie co najmniej 80%, inne odmiany z gajów do 20%.
- Zbiór: w fazie półprzebarwienia owoców, najpóźniej 30 grudnia; przerób w ciągu dwóch dni.
- Plon: do 8000 kg oliwek z hektara, wydajność oliwy do 22%.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 10 meq O2/kg, kwas oleinowy co najmniej 70%, ocena panelu co najmniej 6,5 pkt.
- Rejestracja: 1997 rok, jedno z dwóch najstarszych sycylijskich DOP dla oliwy.
Spis treści
- Najdalej na zachód: Trapani, Erice i Marsala
- Siedemnaście gmin w jednym oznaczeniu
- Cerasuola i Nocellara: duet zachodniego wybrzeża
- Dyscyplinarz w liczbach
- Co mówią parametry laboratoryjne
- Zbiór w połowie przebarwienia
- Styl oliwy: zielona, czysta, z lekką pikanterią
- Na etykiecie
- Kuchnia Trapani i oliwa
- Pytania i odpowiedzi
Najdalej na zachód: Trapani, Erice i Marsala
Prowincja Trapani to najbardziej wysunięty na zachód fragment Sycylii, bliżej Tunezji niż Rzymu. Krajobraz kształtują morze i wiatr: na wybrzeżu między Trapani a Marsalą ciągną się saliny z wiatrakami, nad miastem wznosi się średniowieczne Erice na szczycie góry, a w głębi lądu łagodne wzgórza porastają winnice, pszenica i gaje oliwne. Na północy strefa obejmuje skaliste wybrzeże od San Vito Lo Capo po Zatokę Castellammare.
Gaje rosną tu na glebach aluwialnych albo powstałych z łupkowatych iłów, od piaszczystych po gliniaste, a także na czerwonej ziemi, typowej dla wapiennych podłoży śródziemnomorskich. Lato jest gorące i suche, deszcze spadają głównie jesienią i zimą, a wiatry z morza przewietrzają korony drzew. Szacuje się, że gaje w strefie zajmują około 6 tys. ha, rozproszone między winnicami, z których słynie Marsala.
Ta część wyspy ma długą tradycję oliwną. Duże oliwki z okolic Erice wspominali już autorzy łacińskich komedii, a przerób oliwek na zachodnim wybrzeżu ma co najmniej dwadzieścia trzy stulecia. W starożytności największe owoce konserwowano w solance, co łączy kuchnię Trapani z tradycją oliwek stołowych.
Siedemnaście gmin w jednym oznaczeniu
Dyscyplinarz wymienia z nazwy wszystkie gminy strefy: Alcamo, Buseto Palizzolo, Calatafimi, Castellammare del Golfo, Custonaci, Erice, Gibellina, Marsala, Mazara del Vallo, Paceco, Petrosino, Poggioreale, Salemi, San Vito Lo Capo, Trapani, Valderice i Vita. Granice zaznaczono na mapie w skali 1:25 000.
Z prowincji Trapani poza strefą zostały m.in. gminy doliny Belice, jak Castelvetrano, Partanna i Santa Ninfa, które mają własne oznaczenie, Valle del Belice DOP. Wyjątkiem jest Poggioreale, wymienione w obu dyscyplinarzach. Poza strefą znalazły się też Wyspy Egadzkie i Pantelleria.
Oliwa z Mazara del Vallo, miasta, które dało nazwę historycznej krainie Val di Mazara, nosi więc nazwę Valli Trapanesi, a nie Val di Mazara. Ta druga obejmuje prowincję Palermo i zachodnią część prowincji Agrigento.
Cerasuola i Nocellara: duet zachodniego wybrzeża
Cerasuola to odmiana zachodniej Sycylii, uprawiana szczególnie w prowincjach Trapani, Palermo i Agrigento. Od wieków radzi sobie w suchym, wietrznym klimacie zachodniego wybrzeża, a jej oliwa ma wyraźną zieloną owocowość, nutę karczocha i trawy oraz zdecydowaną gorycz. W kupażach Cerasuola odpowiada za strukturę i trwałość.
Nocellara del Belice wnosi aromat liścia pomidora i łagodniejszą, okrągłą owocowość. Dwie odmiany mogą występować same albo razem, w dowolnych proporcjach, byle łącznie stanowiły co najmniej 80% oliwek. Resztę mogą dać inne drzewa rosnące w gajach, na przykład Biancolilla czy Giarraffa.
Przy tej proporcji sporo zależy od producenta. Oliwa z przewagą Cerasuoli jest bardziej gorzka, ostrzejsza i dłużej dojrzewa w butelce; z przewagą Nocellary jest bardziej aromatyczna, z wyraźniejszą nutą pomidora. Spotyka się też oliwy jednoodmianowe z każdej z nich, również z oznaczeniem DOP.
Dyscyplinarz w liczbach
| Parametr | Wymóg Valli Trapanesi DOP |
|---|---|
| Skład odmianowy | Cerasuola i Nocellara del Belice co najmniej 80%, inne do 20% |
| Plon oliwek | do 8000 kg/ha w sadach specjalistycznych |
| Wydajność oliwy | najwyżej 22% |
| Termin zbioru | w fazie półprzebarwienia, najpóźniej 30 grudnia |
| Sposób zbioru | mechanicznie lub przez ręczne obieranie gałęzi |
| Czas do tłoczenia | do dwóch dni |
| Kwasowość | najwyżej 0,5 g na 100 g |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 10 meq O2/kg |
| K232 / K270 / ΔK | najwyżej 2,20 / 0,15 / 0,005 |
| Kwas oleinowy | co najmniej 70% |
| Kwas linolowy / linolenowy | najwyżej 12% / 0,8% |
| Ocena panelu | co najmniej 6,5 pkt |
| Opakowanie | szkło lub blacha, do 5 l, rozlew w strefie |
W latach o wyjątkowo obfitym urodzaju plon może przekroczyć limit najwyżej o 20%, jeśli nadwyżkę usunie się przez staranną selekcję. Tłoczenie i butelkowanie muszą się odbyć na terenie strefy, a dozwolone są wyłącznie metody mechaniczne i fizyczne.
Co mówią parametry laboratoryjne
Tabela pełna skrótów odstrasza, ale każdy z tych parametrów coś mówi o oliwie. Kwasowość pokazuje, ile wolnych kwasów tłuszczowych powstało w owocach przed tłoczeniem. Rośnie, gdy oliwki są uszkodzone, przejrzałe albo zbyt długo czekają na przerób. Limit 0,5% oznacza owoce zdrowe i szybko przetłoczone; ogólna norma dla klasy extra vergine to 0,8%, o czym piszemy w tekście o klasach oliwy na etykiecie.
Liczba nadtlenkowa mierzy pierwsze etapy utleniania. Unijna granica dla extra vergine to 20 meq O2/kg, a Valli Trapanesi wymaga najwyżej 10, czyli połowy tej wartości. K232 i K270 to pomiary pochłaniania światła ultrafioletowego, które wykrywają dalsze utlenienie i ślady rafinacji, a ΔK pomaga odróżnić oliwę naturalną od poprawianej chemicznie.
Najciekawsze są limity kwasów tłuszczowych. Co najmniej 70% kwasu oleinowego i najwyżej 12% linolowego oraz 0,8% linolenowego oznacza oliwę bogatą w tłuszcze jednonienasycone, które utleniają się wolno. Taka oliwa dłużej zachowuje świeżość w butelce i lepiej znosi podgrzewanie. Mimo to warto ją trzymać w chłodzie i ciemności; praktyczne zasady zebraliśmy w tekście jak przechowywać oliwę.
Zbiór w połowie przebarwienia
Dyscyplinarz wyznacza początek zbioru precyzyjnie: oliwki zrywa się w fazie półprzebarwienia, gdy część owoców na drzewie zaczyna zmieniać kolor z zielonego na fioletowy, a reszta jest jeszcze zielona. To kompromis między wydajnością a jakością. Owoce całkiem zielone dają mało oliwy, ale bardzo aromatycznej; owoce czarne dają jej więcej, za to łagodniejszej i mniej trwałej.
W prowincji Trapani ten moment przypada zwykle na październik i listopad, zależnie od pogody i wysokości gaju. Zbiór musi się zakończyć najpóźniej 30 grudnia. Oliwki zbiera się mechanicznie, wibratorami i grzebieniami, albo ręcznie, obierając gałęzie, a na przerób jest najwyżej dwa dni.
Styl oliwy: zielona, czysta, z lekką pikanterią
Oliwa Valli Trapanesi jest zwykle zielona, czasem ze złotymi refleksami. W zapachu dominuje czysta, świeża oliwka, często z nutą trawy, liścia pomidora i karczocha. W ustach jest owocowa, z wyczuwalną, ale nie agresywną goryczką i pieprznym finiszem.
Jako punkt odniesienia możesz porównać ją z oliwą z sąsiedniej doliny Belice, opartą niemal wyłącznie na Nocellarze: Valli Trapanesi z udziałem Cerasuoli jest zwykle bardziej zwarta, gorzkawa i ziołowa. W zestawieniu z Monti Iblei DOP z południowego wschodu wyspy różnica jest jeszcze wyraźniejsza: tam dominuje Tonda Iblea z intensywną nutą zielonego pomidora.
Na etykiecie
Nazwa gospodarstwa może się pojawić tylko wtedy, gdy oliwki pochodzą z jego gajów, a tłoczenie i rozlew odbyły się na miejscu. Jeśli na butelce widzisz tylko napis „olio extravergine trapanese” bez oznaczenia DOP i znaku unijnego, to zwykła oliwa z tej okolicy, nieobjęta kontrolą dyscyplinarza.
Kuchnia Trapani i oliwa
Kuchnia Trapani łączy Sycylię z Afryką Północną i Ligurią. W kuskusie z Trapani ziarna z semoliny gotuje się na parze, a potem zalewa aromatycznym bulionem rybnym; oliwa trafia zarówno do ziaren przy ich nacieraniu, jak i do zupy. Co roku we wrześniu San Vito Lo Capo organizuje festiwal poświęcony temu daniu.
Pesto po trapańsku to surowy sos z pomidorów, bazylii, migdałów i czosnku, ucierany z oliwą i podawany z makaronem busiate. Do niego pasuje oliwa zielona, z wyraźną nutą pomidora i ziół, bo nic jej nie przykrywa. Pane cunzato, czyli chleb polany oliwą i przykryty pomidorami, serem, anchois i oregano, jest w tej okolicy codziennym jedzeniem, a oliwa jest w nim składnikiem głównym, nie dodatkiem.
Do grillowanego tuńczyka, którego od wieków łowiono w tonnarach u wybrzeży Trapani, sprawdzi się oliwa intensywna z przewagą Cerasuoli. Do sałatek z pomidorów z Pachino i do ryb gotowanych lepsza będzie łagodniejsza butelka z grudniowego zbioru. Szerszy obraz kuchni i oliw z całej wyspy znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi oliwa Valli Trapanesi DOP?
Oliwa Valli Trapanesi DOP pochodzi z 17 gmin prowincji Trapani na zachodzie Sycylii, m.in. z Trapani, Erice, Marsali, Mazara del Vallo i Alcamo. Oliwki muszą rosnąć na terenie strefy, a tłoczenie i butelkowanie również muszą się odbyć na jej terenie. Gminy doliny Belice należą do osobnego oznaczenia.
Z jakich odmian powstaje Valli Trapanesi DOP?
Co najmniej 80% oliwek muszą stanowić Cerasuola i Nocellara del Belice, same lub zmieszane w dowolnych proporcjach. Pozostałe 20% mogą pochodzić z innych odmian rosnących w gajach. Cerasuola nadaje oliwie gorycz i strukturę, a Nocellara nutę pomidora.
Kiedy Valli Trapanesi otrzymało status DOP?
Valli Trapanesi zarejestrowano jako Chronioną Nazwę Pochodzenia w 1997 roku, w tym samym rozporządzeniu co Monti Iblei. To dwa najstarsze sycylijskie oznaczenia DOP dla oliwy. Kolejne sycylijskie DOP dołączały do rejestru w latach 2001–2005.
Czym oliwa Valli Trapanesi różni się od innych sycylijskich oliw?
Valli Trapanesi wyróżnia się ostrymi normami chemicznymi: liczbą nadtlenkową najwyżej 10 i zawartością kwasu oleinowego co najmniej 70%. W smaku jest zwykle zielona, czysta, ziołowa, z umiarkowaną goryczą i pikanterią. Udział Cerasuoli odróżnia ją od pomidorowych oliw z doliny Belice.
Co oznacza zbiór w fazie półprzebarwienia?
Zbiór w fazie półprzebarwienia oznacza, że część oliwek zaczyna zmieniać kolor z zielonego na fioletowy, a reszta jest jeszcze zielona. Taki moment daje dobrą równowagę między ilością oliwy a jej aromatem i zawartością polifenoli. W prowincji Trapani przypada zwykle na październik i listopad.
Czy oliwą Valli Trapanesi można smażyć?
Tak, oliwa Valli Trapanesi dobrze znosi smażenie dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego i niskiemu poziomowi utlenienia. Szkoda jednak jej aromatu do głębokiego smażenia na co dzień. Najlepiej używać jej na surowo i do krótkiego podsmażania, a do frytury wybrać tańszą oliwę extra vergine.
Jak długo zachowuje świeżość oliwa Valli Trapanesi?
Zamknięta butelka Valli Trapanesi zachowuje dobrą jakość przez 12–18 miesięcy od zbioru, a po otwarciu najlepiej zużyć ją w ciągu 2–3 miesięcy. Stabilność zawdzięcza dużej ilości kwasu oleinowego i polifenoli. Rok zbioru, obowiązkowy na etykiecie, pozwala łatwo ocenić świeżość.
