Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Valli Trapanesi DOP: oliwa z Cerasuoli z zachodniego krańca Sycylii

Valli Trapanesi DOP to oliwa z 17 gmin prowincji Trapani: Cerasuola i Nocellara del Belice min. 80%, kwas oleinowy od 70%, nadtlenki najwyżej 10

Valli Trapanesi DOP: ilustracja

Valli Trapanesi DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z siedemnastu gmin prowincji Trapani, na zachodnim krańcu Sycylii, od Alcamo i Castellammare del Golfo po Trapani, Erice, Marsalę i Mazara del Vallo. Co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z dwóch odmian: Cerasuoli i Nocellary del Belice. Oznaczenie zarejestrowano w 1997 roku, razem z Monti Iblei, jako jedno z dwóch pierwszych sycylijskich DOP dla oliwy.

Dyscyplinarz opisuje oliwę zieloną, czasem ze złotożółtymi refleksami, o czystym zapachu oliwki z możliwymi nutami ziół i owocowym smaku z lekką goryczką i pikanterią. Wyróżnia go zestaw norm chemicznych: kwas oleinowy co najmniej 70%, liczba nadtlenkowa najwyżej 10 i ścisłe limity dla kwasów wielonienasyconych. Dzięki temu oliwa z Trapani jest stabilna i długo zachowuje świeżość.

Oznaczenie
Valli Trapanesi DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Sycylia
Obszar
17 gmin prowincji Trapani, m.in. Trapani, Erice, Marsala, Mazara del Vallo, Alcamo i Castellammare del Golfo
Odmiany
Cerasuola, Nocellara del Belice (min. 80% łącznie), inne odmiany do 20%
Rejestracja w UE
1997

W skrócie

  • Obszar: 17 gmin prowincji Trapani, od Zatoki Castellammare po wybrzeże Marsali i Mazara del Vallo.
  • Odmiany: Cerasuola i Nocellara del Belice łącznie co najmniej 80%, inne odmiany z gajów do 20%.
  • Zbiór: w fazie półprzebarwienia owoców, najpóźniej 30 grudnia; przerób w ciągu dwóch dni.
  • Plon: do 8000 kg oliwek z hektara, wydajność oliwy do 22%.
  • Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 10 meq O2/kg, kwas oleinowy co najmniej 70%, ocena panelu co najmniej 6,5 pkt.
  • Rejestracja: 1997 rok, jedno z dwóch najstarszych sycylijskich DOP dla oliwy.
Spis treści
  1. Najdalej na zachód: Trapani, Erice i Marsala
  2. Siedemnaście gmin w jednym oznaczeniu
  3. Cerasuola i Nocellara: duet zachodniego wybrzeża
  4. Dyscyplinarz w liczbach
  5. Co mówią parametry laboratoryjne
  6. Zbiór w połowie przebarwienia
  7. Styl oliwy: zielona, czysta, z lekką pikanterią
  8. Na etykiecie
  9. Kuchnia Trapani i oliwa
  10. Pytania i odpowiedzi

Najdalej na zachód: Trapani, Erice i Marsala

Prowincja Trapani to najbardziej wysunięty na zachód fragment Sycylii, bliżej Tunezji niż Rzymu. Krajobraz kształtują morze i wiatr: na wybrzeżu między Trapani a Marsalą ciągną się saliny z wiatrakami, nad miastem wznosi się średniowieczne Erice na szczycie góry, a w głębi lądu łagodne wzgórza porastają winnice, pszenica i gaje oliwne. Na północy strefa obejmuje skaliste wybrzeże od San Vito Lo Capo po Zatokę Castellammare.

Gaje rosną tu na glebach aluwialnych albo powstałych z łupkowatych iłów, od piaszczystych po gliniaste, a także na czerwonej ziemi, typowej dla wapiennych podłoży śródziemnomorskich. Lato jest gorące i suche, deszcze spadają głównie jesienią i zimą, a wiatry z morza przewietrzają korony drzew. Szacuje się, że gaje w strefie zajmują około 6 tys. ha, rozproszone między winnicami, z których słynie Marsala.

Ta część wyspy ma długą tradycję oliwną. Duże oliwki z okolic Erice wspominali już autorzy łacińskich komedii, a przerób oliwek na zachodnim wybrzeżu ma co najmniej dwadzieścia trzy stulecia. W starożytności największe owoce konserwowano w solance, co łączy kuchnię Trapani z tradycją oliwek stołowych.

Siedemnaście gmin w jednym oznaczeniu

Dyscyplinarz wymienia z nazwy wszystkie gminy strefy: Alcamo, Buseto Palizzolo, Calatafimi, Castellammare del Golfo, Custonaci, Erice, Gibellina, Marsala, Mazara del Vallo, Paceco, Petrosino, Poggioreale, Salemi, San Vito Lo Capo, Trapani, Valderice i Vita. Granice zaznaczono na mapie w skali 1:25 000.

Z prowincji Trapani poza strefą zostały m.in. gminy doliny Belice, jak Castelvetrano, Partanna i Santa Ninfa, które mają własne oznaczenie, Valle del Belice DOP. Wyjątkiem jest Poggioreale, wymienione w obu dyscyplinarzach. Poza strefą znalazły się też Wyspy Egadzkie i Pantelleria.

Oliwa z Mazara del Vallo, miasta, które dało nazwę historycznej krainie Val di Mazara, nosi więc nazwę Valli Trapanesi, a nie Val di Mazara. Ta druga obejmuje prowincję Palermo i zachodnią część prowincji Agrigento.

Valli Trapanesi ma jeden z najostrzejszych zestawów norm chemicznych wśród sycylijskich oznaczeń.

Cerasuola i Nocellara: duet zachodniego wybrzeża

Cerasuola to odmiana zachodniej Sycylii, uprawiana szczególnie w prowincjach Trapani, Palermo i Agrigento. Od wieków radzi sobie w suchym, wietrznym klimacie zachodniego wybrzeża, a jej oliwa ma wyraźną zieloną owocowość, nutę karczocha i trawy oraz zdecydowaną gorycz. W kupażach Cerasuola odpowiada za strukturę i trwałość.

Nocellara del Belice wnosi aromat liścia pomidora i łagodniejszą, okrągłą owocowość. Dwie odmiany mogą występować same albo razem, w dowolnych proporcjach, byle łącznie stanowiły co najmniej 80% oliwek. Resztę mogą dać inne drzewa rosnące w gajach, na przykład Biancolilla czy Giarraffa.

Przy tej proporcji sporo zależy od producenta. Oliwa z przewagą Cerasuoli jest bardziej gorzka, ostrzejsza i dłużej dojrzewa w butelce; z przewagą Nocellary jest bardziej aromatyczna, z wyraźniejszą nutą pomidora. Spotyka się też oliwy jednoodmianowe z każdej z nich, również z oznaczeniem DOP.

Dyscyplinarz w liczbach

Parametr Wymóg Valli Trapanesi DOP
Skład odmianowy Cerasuola i Nocellara del Belice co najmniej 80%, inne do 20%
Plon oliwek do 8000 kg/ha w sadach specjalistycznych
Wydajność oliwy najwyżej 22%
Termin zbioru w fazie półprzebarwienia, najpóźniej 30 grudnia
Sposób zbioru mechanicznie lub przez ręczne obieranie gałęzi
Czas do tłoczenia do dwóch dni
Kwasowość najwyżej 0,5 g na 100 g
Liczba nadtlenkowa najwyżej 10 meq O2/kg
K232 / K270 / ΔK najwyżej 2,20 / 0,15 / 0,005
Kwas oleinowy co najmniej 70%
Kwas linolowy / linolenowy najwyżej 12% / 0,8%
Ocena panelu co najmniej 6,5 pkt
Opakowanie szkło lub blacha, do 5 l, rozlew w strefie

W latach o wyjątkowo obfitym urodzaju plon może przekroczyć limit najwyżej o 20%, jeśli nadwyżkę usunie się przez staranną selekcję. Tłoczenie i butelkowanie muszą się odbyć na terenie strefy, a dozwolone są wyłącznie metody mechaniczne i fizyczne.

Co mówią parametry laboratoryjne

Tabela pełna skrótów odstrasza, ale każdy z tych parametrów coś mówi o oliwie. Kwasowość pokazuje, ile wolnych kwasów tłuszczowych powstało w owocach przed tłoczeniem. Rośnie, gdy oliwki są uszkodzone, przejrzałe albo zbyt długo czekają na przerób. Limit 0,5% oznacza owoce zdrowe i szybko przetłoczone; ogólna norma dla klasy extra vergine to 0,8%, o czym piszemy w tekście o klasach oliwy na etykiecie.

Liczba nadtlenkowa mierzy pierwsze etapy utleniania. Unijna granica dla extra vergine to 20 meq O2/kg, a Valli Trapanesi wymaga najwyżej 10, czyli połowy tej wartości. K232 i K270 to pomiary pochłaniania światła ultrafioletowego, które wykrywają dalsze utlenienie i ślady rafinacji, a ΔK pomaga odróżnić oliwę naturalną od poprawianej chemicznie.

Najciekawsze są limity kwasów tłuszczowych. Co najmniej 70% kwasu oleinowego i najwyżej 12% linolowego oraz 0,8% linolenowego oznacza oliwę bogatą w tłuszcze jednonienasycone, które utleniają się wolno. Taka oliwa dłużej zachowuje świeżość w butelce i lepiej znosi podgrzewanie. Mimo to warto ją trzymać w chłodzie i ciemności; praktyczne zasady zebraliśmy w tekście jak przechowywać oliwę.

Zbiór w połowie przebarwienia

Dyscyplinarz wyznacza początek zbioru precyzyjnie: oliwki zrywa się w fazie półprzebarwienia, gdy część owoców na drzewie zaczyna zmieniać kolor z zielonego na fioletowy, a reszta jest jeszcze zielona. To kompromis między wydajnością a jakością. Owoce całkiem zielone dają mało oliwy, ale bardzo aromatycznej; owoce czarne dają jej więcej, za to łagodniejszej i mniej trwałej.

W prowincji Trapani ten moment przypada zwykle na październik i listopad, zależnie od pogody i wysokości gaju. Zbiór musi się zakończyć najpóźniej 30 grudnia. Oliwki zbiera się mechanicznie, wibratorami i grzebieniami, albo ręcznie, obierając gałęzie, a na przerób jest najwyżej dwa dni.

Styl oliwy: zielona, czysta, z lekką pikanterią

Oliwa Valli Trapanesi jest zwykle zielona, czasem ze złotymi refleksami. W zapachu dominuje czysta, świeża oliwka, często z nutą trawy, liścia pomidora i karczocha. W ustach jest owocowa, z wyczuwalną, ale nie agresywną goryczką i pieprznym finiszem.

Jako punkt odniesienia możesz porównać ją z oliwą z sąsiedniej doliny Belice, opartą niemal wyłącznie na Nocellarze: Valli Trapanesi z udziałem Cerasuoli jest zwykle bardziej zwarta, gorzkawa i ziołowa. W zestawieniu z Monti Iblei DOP z południowego wschodu wyspy różnica jest jeszcze wyraźniejsza: tam dominuje Tonda Iblea z intensywną nutą zielonego pomidora.

Na etykiecie

Nazwa gospodarstwa może się pojawić tylko wtedy, gdy oliwki pochodzą z jego gajów, a tłoczenie i rozlew odbyły się na miejscu. Jeśli na butelce widzisz tylko napis „olio extravergine trapanese” bez oznaczenia DOP i znaku unijnego, to zwykła oliwa z tej okolicy, nieobjęta kontrolą dyscyplinarza.

Kuchnia Trapani i oliwa

Kuchnia Trapani łączy Sycylię z Afryką Północną i Ligurią. W kuskusie z Trapani ziarna z semoliny gotuje się na parze, a potem zalewa aromatycznym bulionem rybnym; oliwa trafia zarówno do ziaren przy ich nacieraniu, jak i do zupy. Co roku we wrześniu San Vito Lo Capo organizuje festiwal poświęcony temu daniu.

Pesto po trapańsku to surowy sos z pomidorów, bazylii, migdałów i czosnku, ucierany z oliwą i podawany z makaronem busiate. Do niego pasuje oliwa zielona, z wyraźną nutą pomidora i ziół, bo nic jej nie przykrywa. Pane cunzato, czyli chleb polany oliwą i przykryty pomidorami, serem, anchois i oregano, jest w tej okolicy codziennym jedzeniem, a oliwa jest w nim składnikiem głównym, nie dodatkiem.

Do grillowanego tuńczyka, którego od wieków łowiono w tonnarach u wybrzeży Trapani, sprawdzi się oliwa intensywna z przewagą Cerasuoli. Do sałatek z pomidorów z Pachino i do ryb gotowanych lepsza będzie łagodniejsza butelka z grudniowego zbioru. Szerszy obraz kuchni i oliw z całej wyspy znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi oliwa Valli Trapanesi DOP?

Oliwa Valli Trapanesi DOP pochodzi z 17 gmin prowincji Trapani na zachodzie Sycylii, m.in. z Trapani, Erice, Marsali, Mazara del Vallo i Alcamo. Oliwki muszą rosnąć na terenie strefy, a tłoczenie i butelkowanie również muszą się odbyć na jej terenie. Gminy doliny Belice należą do osobnego oznaczenia.

Z jakich odmian powstaje Valli Trapanesi DOP?

Co najmniej 80% oliwek muszą stanowić Cerasuola i Nocellara del Belice, same lub zmieszane w dowolnych proporcjach. Pozostałe 20% mogą pochodzić z innych odmian rosnących w gajach. Cerasuola nadaje oliwie gorycz i strukturę, a Nocellara nutę pomidora.

Kiedy Valli Trapanesi otrzymało status DOP?

Valli Trapanesi zarejestrowano jako Chronioną Nazwę Pochodzenia w 1997 roku, w tym samym rozporządzeniu co Monti Iblei. To dwa najstarsze sycylijskie oznaczenia DOP dla oliwy. Kolejne sycylijskie DOP dołączały do rejestru w latach 2001–2005.

Czym oliwa Valli Trapanesi różni się od innych sycylijskich oliw?

Valli Trapanesi wyróżnia się ostrymi normami chemicznymi: liczbą nadtlenkową najwyżej 10 i zawartością kwasu oleinowego co najmniej 70%. W smaku jest zwykle zielona, czysta, ziołowa, z umiarkowaną goryczą i pikanterią. Udział Cerasuoli odróżnia ją od pomidorowych oliw z doliny Belice.

Co oznacza zbiór w fazie półprzebarwienia?

Zbiór w fazie półprzebarwienia oznacza, że część oliwek zaczyna zmieniać kolor z zielonego na fioletowy, a reszta jest jeszcze zielona. Taki moment daje dobrą równowagę między ilością oliwy a jej aromatem i zawartością polifenoli. W prowincji Trapani przypada zwykle na październik i listopad.

Czy oliwą Valli Trapanesi można smażyć?

Tak, oliwa Valli Trapanesi dobrze znosi smażenie dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego i niskiemu poziomowi utlenienia. Szkoda jednak jej aromatu do głębokiego smażenia na co dzień. Najlepiej używać jej na surowo i do krótkiego podsmażania, a do frytury wybrać tańszą oliwę extra vergine.

Jak długo zachowuje świeżość oliwa Valli Trapanesi?

Zamknięta butelka Valli Trapanesi zachowuje dobrą jakość przez 12–18 miesięcy od zbioru, a po otwarciu najlepiej zużyć ją w ciągu 2–3 miesięcy. Stabilność zawdzięcza dużej ilości kwasu oleinowego i polifenoli. Rok zbioru, obowiązkowy na etykiecie, pozwala łatwo ocenić świeżość.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu