Pasta e fagioli to gęsta zupa z fasoli i krótkiego makaronu gotowanego bezpośrednio w wywarze, aż skrobia z obu składników zagęści całość niemal do konsystencji potrawki. Jada się ją od Wenecji po Neapol, w każdym regionie trochę inaczej, ale zawsze kończy się tak samo: łyżką surowej, intensywnej oliwy wlaną na talerz tuż przed jedzeniem.
To danie kuchni ubogiej, cucina povera, w którym nie ma ani jednego drogiego składnika, a mimo to dobrze ugotowane należy do najlepszych talerzy włoskiej kuchni domowej. Poniżej przepis na suszoną fasolę borlotti z dokładnymi czasami, sposób na kremową konsystencję bez śmietany i dobór oliwy, która zmienia zupę z sycącej w wyrazistą.
W skrócie
- Region: całe Włochy; najbardziej znane wersje pochodzą z Wenecji Euganejskiej, Toskanii, Lacjum i Kampanii.
- Główne składniki: suszona fasola borlotti lub cannellini, krótki makaron, cebula, marchew, seler naciowy, rozmaryn, odrobina pomidora.
- Rola oliwy: średnia oliwa do soffritto na początku, intensywna oliwa na surowo na każdy talerz.
- Najlepsza oliwa: intensywna, gorzkawa i pikantna, toskańska lub umbryjska, np. z odmian Moraiolo i Frantoio.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, 12 godzin moczenia fasoli, około 2 godzin gotowania.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Fasola, której używa się do pasta e fagioli, pochodzi z Ameryki. Starożytni Rzymianie znali bób, ciecierzycę, soczewicę i fasolę z rodzaju Vigna, podobną do włoskiej fagiolo dall’occhio z czarną plamką. Fasola zwyczajna, Phaseolus vulgaris, dotarła do Europy w XVI wieku i szybko zadomowiła się na północy Włoch, w Wenecji Euganejskiej i Toskanii, bo dawała dużo białka z niewielkiego kawałka ziemi.
Z przybyciem fasoli do Włoch wiąże się popularna opowieść z okolic Belluno. Papież Klemens VII miał podarować kilka nasion z Nowego Świata humaniście z Belluno, znanemu jako Pierio Valeriano, który zasiał je w rodzinnych stronach i dał początek uprawie fasoli w dolinie Lamon. Historia jest piękna, ale trudna do udokumentowania i trzeba ją traktować jako lokalną legendę. Pewne jest natomiast, że fasola z Lamon stała się jedną z najbardziej cenionych we Włoszech i jest chroniona oznaczeniem IGP.
Przez wieki pasta e fagioli była jedzeniem chłopów i robotników. Fasolę nazywano mięsem ubogich, bo dawała białko i sytość tam, gdzie mięso pojawiało się od święta. Makaron dodawano z resztek: w Neapolu do garnka trafiała pasta mista, czyli mieszanka połamanych kawałków różnych kształtów sprzedawana taniej, a w domach na północy często domowe maltagliati, ścinki ciasta zostające po wycinaniu innych makaronów.
Danie wyjechało z Włoch razem z emigrantami. W dialekcie neapolitańskim mówi się pasta e fasule, a w wymowie włoskich imigrantów w Stanach Zjednoczonych zamieniło się to w „pasta fazool”, którą rozsławiła piosenka „That’s Amore” śpiewana przez Deana Martina. We Włoszech pozostała daniem domowym i trattoriowym, którego nie ma sensu szukać w eleganckich restauracjach.
Fasola: suszona, ze słoika i jaka odmiana
Suszona fasola daje lepszą zupę, bo podczas gotowania oddaje skrobię i smak do wody, którą potem wykorzystujesz jako wywar. Z 250 g suchych ziaren wychodzi po ugotowaniu około 600–650 g. Fasola z puszki lub słoika to dobry skrót w tygodniu: przepłucz ją i zamiast wody z gotowania użyj bulionu warzywnego. Liczy się też świeżość suchej fasoli: ziarna starsze niż dwa lata gotują się dłużej i nierówno, a część potrafi nie zmięknąć wcale.
| Fasola | Gdzie we Włoszech | Cechy | W zupie |
|---|---|---|---|
| Borlotti | Wenecja Euganejska, Lombardia, cała północ | nakrapiana, po ugotowaniu brązowa, kremowa, lekko kasztanowa | klasyka weneckiej pasta e fasioi, gęsty i ciemny wywar |
| Fagiolo di Lamon IGP | dolina Lamon, prowincja Belluno | duża fasola typu borlotti o cienkiej skórce | najbardziej ceniona wersja wenecka |
| Cannellini | Toskania i środkowe Włochy | biała, podłużna, delikatna, cienka skórka | wersja toskańska z rozmarynem i pomidorem |
| Fagiolo di Sorana IGP | okolice Pescii, prowincja Pistoia | drobna, spłaszczona, bardzo cienka skórka | rzadka i droga, na wersję odświętną |
| Piękny Jaś | Polska | duża, biała, bardzo kremowa | dobry zamiennik cannellini i borlotti |
Składniki
Na 4 porcje:
- 250 g suszonej fasoli borlotti (albo 650 g ugotowanej i odsączonej)
- 200 g krótkiego makaronu: ditalini, tubetti lub pasta mista
- 1 cebula (około 120 g)
- 1 marchewka (około 80 g)
- 1 łodyga selera naciowego (około 60 g)
- 2 ząbki czosnku
- 1 gałązka rozmarynu
- 2 liście laurowe
- 150 g passaty pomidorowej
- 1 kawałek skórki parmezanu (około 40 g, opcjonalnie)
- 40 ml oliwy extra vergine do soffritto
- 40 ml intensywnej oliwy extra vergine do podania
- 1,5 l wody z gotowania fasoli, uzupełnionej świeżą wodą
- 10 g soli
- czarny pieprz do smaku
- 1 szczypta płatków peperoncino (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Fasolę przepłucz, zalej 1,5 l zimnej wody i odstaw na 12 godzin; latem do lodówki, żeby nie zaczęła fermentować. Po namoczeniu ziarna są mniej więcej dwa razy większe, gładkie i bez zmarszczek. Wodę z moczenia wylej.
- Przełóż fasolę do garnka, zalej 2 l świeżej zimnej wody, dodaj liście laurowe i doprowadź do wrzenia. Zbierz łyżką szarą pianę, zmniejsz ogień tak, żeby woda tylko lekko mrugała, i gotuj pod uchyloną pokrywką 60–90 minut. Fasola jest gotowa, gdy ziarno rozgniecione językiem o podniebienie jest kremowe, bez mączystego środka; sól dodaj w ostatnich 15 minutach, a wody z gotowania nie wylewaj.
- W szerokim garnku o grubym dnie rozgrzej 40 ml oliwy na średnio małym ogniu. Wrzuć drobno posiekane cebulę, marchew i seler ze szczyptą soli i duś 8–10 minut, mieszając co minutę lub dwie. Soffritto jest gotowe, gdy warzywa są miękkie, szkliste i lekko złote na brzegach, ale nie brązowe; oliwa ma cicho skwierczeć, a nie dymić.
- Dodaj zgnieciony czosnek i całą gałązkę rozmarynu i smaż 1 minutę, aż mocno zapachną. Wlej passatę i gotuj 4–5 minut, aż sos ściemnieje, zgęstnieje, a na brzegach pojawi się oliwa. To znak, że pomidor stracił surową kwasowość.
- Przełóż do garnka odsączoną fasolę, wlej 1 l wody z jej gotowania, dorzuć skórkę parmezanu i gotuj na małym ogniu 15 minut. W tym czasie smaki się połączą, a skórka sera odda do wywaru słoność i głębię. Wyjmij rozmaryn, zanim igły zaczną odpadać.
- Odlej chochlą mniej więcej jedną trzecią fasoli z odrobiną płynu, zmiksuj blenderem na gładki krem albo przetrzyj przez sito i wlej z powrotem. Zupa zrobi się gęsta i aksamitna, choć wciąż będzie w niej dużo całych ziaren. Tak w domach Wenecji i Toskanii uzyskuje się kremowość bez śmietany i mąki.
- Uzupełnij płyn wodą z gotowania fasoli lub wrzątkiem, tak żeby w garnku było około 1,3 l zupy, i doprowadź do wrzenia. Wsyp makaron i gotuj go w zupie, mieszając co minutę, bo skrobia przykleja go do dna. Potrzebuje zwykle 1–2 minut dłużej, niż podaje opakowanie; jeśli zupa za bardzo zgęstnieje, dolewaj po 100 ml wrzątku.
- Makaron jest gotowy, gdy jest al dente, a łyżka przeciągnięta po zupie zostawia na chwilę ślad. Zdejmij garnek z ognia, wyjmij skórkę parmezanu, dopraw solą i pieprzem i odstaw pod przykryciem na 5–10 minut. W tym czasie zupa jeszcze zgęstnieje i lekko przestygnie.
- Nałóż do głębokich talerzy i na każdą porcję wlej spiralą łyżkę intensywnej oliwy, około 10 ml. Dla chętnych podaj osobno płatki peperoncino lub tarty parmezan. Oliwa powinna leżeć na powierzchni zielonozłotymi oczkami i pachnieć od razu po postawieniu talerza.
Jaka oliwa
W pasta e fagioli oliwa ma dwa zadania. Na początku służy do soffritto: warzywa duszą się w niej w temperaturze około 120–140°C, daleko poniżej punktu dymienia dobrej oliwy extra vergine, więc nie ma powodu sięgać po inny tłuszcz. Do tego etapu wystarczy przyzwoita, średnio owocowa oliwa codzienna, bo większość jej delikatnych aromatów i tak ulotni się w garnku.
Prawdziwa praca oliwy zaczyna się na talerzu. Fasola i makaron są słodkawe, mączyste i ciężkie, więc potrzebują przeciwwagi: goryczki i pikantności, które oczyszczają podniebienie po każdej łyżce. Dlatego tradycja środkowych Włoch każe kończyć zupy strączkowe oliwą intensywną, najlepiej świeżą. Klasyczny wybór to umbryjska odmiana Moraiolo, bardzo bogata w polifenole, wyraźnie gorzka i ostra, oraz oliwy z oznaczeniem Umbria DOP ze wzgórz między Asyżem a Spoleto.
Równie dobrze sprawdzą się oliwy toskańskie: Chianti Classico DOP z nutą karczocha i zielonego migdała albo szerzej dostępne oliwy Toscano IGP, zwykle kupaże z udziałem odmiany Frantoio. Od listopada do lutego najlepiej sięgnąć po olio nuovo, świeżo tłoczoną oliwę, której ostrość drapie w gardle; w gęstej, gorącej zupie łagodnieje akurat do właściwego poziomu.
Wenecka pasta e fasioi tradycyjnie dostaje oliwę delikatniejszą, bo fasola z Lamon ma subtelny, kasztanowy smak. Jeśli gotujesz z borlotti i chcesz tę nutę zachować, wybierz oliwę średnią; jeśli z cannellini po toskańsku, śmiało sięgnij po intensywną. Jedną zasadę stosuj zawsze: intensywnej oliwy nie gotuj, tylko wlewaj na talerz. Więcej o tym podziale piszemy w przewodniku oliwa w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Pomidor dodany do surowej fasoli. Kwas z pomidorów i wapń z twardej wody spowalniają mięknięcie fasoli, czasem tak bardzo, że ziarna zostają twarde nawet po trzech godzinach. Fasolę zawsze gotuj najpierw w samej wodzie, a z pomidorem łącz dopiero wtedy, gdy jest miękka. Z tego samego powodu nie dodawaj do niej wcześnie octu ani wina.
Gwałtowne wrzenie. Fasola gotowana na dużym ogniu pęka, gubi skórki i rozpada się z zewnątrz, zanim zmięknie w środku. Woda ma tylko mrugać, a garnek stać pod uchyloną pokrywką. Dolewaj wrzątku, a nie zimnej wody, żeby nie przerywać gotowania.
Przypalone dno. Gdy makaron gotuje się w gęstej zupie, skrobia osiada na dnie i przywiera w ciągu kilku minut. Mieszaj co minutę drewnianą łyżką, sięgając do samego dna, i trzymaj pod ręką czajnik z gorącą wodą. Przypalona warstwa daje gorzki posmak, którego nie da się usunąć.
Brązowe soffritto. Cebula i czosnek przysmażone na ciemno wprowadzają gorycz i przykrywają delikatny smak fasoli. Warzywa mają być miękkie i złociste, a oliwa nie może dymić. Jeśli czosnek zbrązowiał, lepiej go wyjąć i dodać nowy.
Za dużo makaronu i podgrzewanie bez wody. Makaron chłonie płyn także po zdjęciu z ognia, a na drugi dzień zupa zamienia się w zwartą masę. Trzymaj proporcję około 50 g makaronu na porcję i przy podgrzewaniu dolewaj 100–150 ml wody na talerz. Jeśli planujesz zupę na kilka dni, makaron gotuj osobno i łącz z porcją tuż przed podaniem.
Warianty
W Wenecji Euganejskiej gotuje się pasta e fasioi z fasolą borlotti, najlepiej z Lamon, często z kawałkiem boczku albo kością od szynki gotowaną w wywarze. Dużą część fasoli przeciera się przez sito, a makaronem są domowe tagliatelle lub maltagliati. Zupę podaje się często letnią, a nie gorącą, z kroplą oliwy i świeżo zmielonym pieprzem.
Toskańska wersja opiera się na cannellini, pomidorze, rozmarynie i czosnku i jest bliską krewną innej zupy z fasoli i chleba, czyli ribollity. W Neapolu pasta e fasule gotuje się z pasta mista, z pomidorkami koktajlowymi lub bez, z dużą ilością czosnku i peperoncino, tak gęstą, że łyżka niemal w niej stoi; miejscową specjalnością jest też wersja z omułkami, pasta fagioli e cozze.
W Rzymie zimą dodaje się do zupy cotiche, czyli skórki wieprzowe gotowane wcześniej osobno, co daje bardzo sycące, kleiste danie. Siostrzaną zupą z innego strączka jest rzymska pasta e ceci, z ciecierzycą, rozmarynem i anchois. W Kalabrii zamiast zwykłej oliwy na talerz trafia łyżeczka ostrego olio santo, oliwy z suszonym peperoncino.
W domu łatwo zrobić wersję wegańską: wystarczy pominąć skórkę parmezanu, a głębię smaku uzyskać, dusząc soffritto 2–3 minuty dłużej i dodając łyżkę koncentratu pomidorowego.
Do stołu
We Włoszech pasta e fagioli to primo piatto, czyli pierwsze danie, a nie zupa przed obiadem. Po takim talerzu wystarczy coś lekkiego: sałata z oliwą, kawałek sera, owoce. Podawaj ją gorącą, ale nie wrzącą, albo letnią, jak w Wenecji; w obu temperaturach surowa oliwa pachnie najmocniej.
Do picia pasuje czerwone wino o umiarkowanych garbnikach i dobrej kwasowości: do wersji toskańskiej młode Chianti, do umbryjskiej Montefalco Rosso, do weneckiej Valpolicella. Ciężkie, mocno beczkowe wina przytłoczą fasolę.
Ugotowaną zupę przechowuj w lodówce w zamkniętym pojemniku do 3 dni. Po schłodzeniu mocno gęstnieje, więc przy podgrzewaniu dolewaj wody i mieszaj od dna. Bazę bez makaronu możesz zamrozić na 3 miesiące; makaron gotuj dopiero po rozmrożeniu. Fasolę możesz ugotować nawet 2 dni wcześniej i trzymać ją w lodówce w wodzie z gotowania.
Pytania i odpowiedzi
Czy fasolę do pasta e fagioli trzeba namaczać?
Tak, suszoną fasolę namacza się na 10–12 godzin w zimnej wodzie. Moczenie skraca gotowanie mniej więcej o połowę i sprawia, że ziarna miękną równo, bez pękania skórek. Fasoli z puszki lub słoika nie trzeba moczyć ani długo gotować.
Czy do pasta e fagioli można użyć fasoli z puszki?
Tak, fasola z puszki lub słoika daje dobry efekt w wersji tygodniowej. Przepłucz ją, a zamiast wody z gotowania fasoli użyj bulionu warzywnego. Na 4 porcje potrzeba około 650 g odsączonej fasoli, czyli mniej więcej 2,5 puszki po 400 g.
Jaki makaron najlepiej pasuje do pasta e fagioli?
Najlepszy jest krótki makaron rurkowy, taki jak ditalini lub tubetti, albo pasta mista, czyli mieszanka połamanych kształtów. W Wenecji używa się domowych tagliatelle lub maltagliati. Unikaj długich makaronów i dużych kształtów, bo trudno jeść je łyżką.
Dlaczego fasola nie chce zmięknąć?
Najczęstsze przyczyny to stara fasola, twarda woda albo zbyt wczesny dodatek pomidora lub octu. Kwas i wapń wzmacniają ścianki komórek i hamują mięknięcie ziaren. Gotuj fasolę najpierw w samej wodzie, a jeśli masz twardą wodę, użyj filtrowanej.
Czy makaron gotuje się w zupie, czy osobno?
Tradycyjnie makaron gotuje się bezpośrednio w zupie, bo jego skrobia zagęszcza całość. Wymaga to częstego mieszania i dolewania wrzątku. Osobno gotuje się go tylko wtedy, gdy zupa ma stać w lodówce kilka dni, bo inaczej makaron rozmięknie.
Jaką oliwą polać pasta e fagioli?
Najlepsza jest świeża, intensywna oliwa extra vergine z Toskanii lub Umbrii, na przykład z odmiany Moraiolo lub Frantoio. Jej goryczka i ostrość równoważą słodycz fasoli i skrobię makaronu. Oliwę wlewa się na talerz na surowo, około łyżki na porcję.
Czy pasta e fagioli nadaje się do mrożenia?
Tak, ale najlepiej zamrażać samą bazę z fasolą, bez makaronu. Zamrożona zupa zachowuje smak do 3 miesięcy. Po rozmrożeniu zagotuj ją, w razie potrzeby rozrzedź wodą i dopiero wtedy ugotuj w niej makaron.
