Zucchine alla scapece to neapolitańska przystawka z plastrów cukinii podsuszonych, usmażonych w oliwie na złoto, a potem przełożonych świeżą miętą, surowym czosnkiem i octem z białego wina. Po kilku godzinach marynowania cukinia mięknie, nasiąka kwaśno-ziołowym sosem i nabiera smaku, który najlepiej wychodzi w temperaturze pokojowej, w upalny dzień.
Oliwa pracuje tu dwa razy. Najpierw jako tłuszcz do smażenia, który przy 170–175°C rumieni cukinię i odparowuje z niej wodę, potem jako składnik marynaty, który łagodzi ostrość octu i łączy aromat mięty z czosnkiem.
W skrócie
- Region: Kampania, przede wszystkim Neapol i wybrzeże zatoki.
- Główne składniki: małe cukinie, oliwa extra vergine, ocet z białego wina, czosnek, świeża mięta, sól.
- Rola oliwy: smażenie płytkie w temperaturze 170–175°C oraz surowa oliwa w marynacie.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Kampanii, np. z oznaczeniem Colline Salernitane DOP albo Olio Campania IGP.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, ok. 5 godzin łącznie z suszeniem plastrów i marynowaniem.
- Poziom trudności: łatwy.
- Sezon: od czerwca do września.
Spis treści
Skąd się wzięło
Słowo scapece pochodzi od hiszpańskiego escabeche, które z kolei wywodzi się od arabskiego sikbadż, nazwy potrawy z mięsa w occie znanej w średniowiecznym świecie arabskim. Do Neapolu termin trafił najpewniej w czasach panowania hiszpańskiego: od 1503 do 1707 roku miastem rządzili wicekrólowie z Hiszpanii, a dwór, żołnierze i kupcy przywieźli ze sobą własne nawyki kulinarne. Krąży też ludowa etymologia, według której scapece to zniekształcone esca Apicii, czyli „pokarm Apicjusza”, od rzymskiego smakosza. To piękna legenda, ale nie ma na nią dowodów.
Sama technika jest dużo starsza niż nazwa i znana w całym basenie Morza Śródziemnego: smażone jedzenie zalewa się octem, który je konserwuje i pozwala przechować bez lodówki przez kilka dni. W Wenecji tak powstały sarde in saor, w Ligurii scabeccio, na Sardynii scabecciu. W Apulii, w Gallipoli, scapece to smażona ryba przekładana bułką namoczoną w occie z szafranem, a w Vasto w Abruzji ryba w szafranowej zalewie, przechowywana w drewnianych beczułkach.
Neapol wybrał warzywa. Scapece z cukinii i bakłażanów była potrawą letnią, przygotowywaną rano lub dzień wcześniej i jedzoną na zimno, bez konieczności stania przy kuchni w upale. Zabierano ją na niedzielne wycieczki za miasto i na plażę, w słoikach lub glinianych naczyniach, razem z chlebem i mozzarellą.
Smażenie w oliwie extra vergine
W Neapolu przez wieki smażono na oliwie, bo to był tłuszcz, który był pod ręką. Wbrew obiegowym opiniom oliwa extra vergine dobrze nadaje się do smażenia płytkiego. Jej temperatura dymienia wynosi zwykle ok. 190–210°C, czyli wyraźnie więcej niż potrzebne tu 170–175°C. Wysoka zawartość kwasu oleinowego i polifenole sprawiają, że rozkłada się wolniej niż wiele olejów nasiennych bogatych w kwasy wielonienasycone.
| Temperatura oliwy | Jak to rozpoznać | Efekt dla cukinii |
|---|---|---|
| ok. 150°C | słabe, pojedyncze bąbelki wokół plastra | cukinia nasiąka oliwą, zostaje blada i miękka |
| 170–175°C | żywe bąbelki, kostka chleba rumieni się w ok. 60 sekund | złote plamy po 3–4 minutach, chrupkie brzegi |
| powyżej 190°C | oliwa zaczyna dymić | gorzki posmak, oliwa się rozkłada |
Po smażeniu w patelni zostaje większość oliwy. Po ostudzeniu przefiltruj ją przez gazę lub filtr do kawy do czystego, ciemnego słoika i użyj jeszcze raz lub dwa do smażenia warzyw. Gdy pociemnieje, zgęstnieje albo zacznie pachnieć ostro, wyrzuć ją.
Składniki
Na 4 porcje:
- 1 kg małych, jędrnych cukinii (6–7 sztuk po ok. 150 g)
- 600 ml oliwy extra vergine do smażenia
- 80 ml octu z białego wina (6%)
- 2 ząbki czosnku
- 20 liści świeżej mięty
- 2 łyżki oliwy extra vergine do marynaty
- 1 łyżeczka soli (ok. 6 g)
- świeżo zmielony czarny pieprz (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Cukinie umyj, osusz i odetnij końce. Pokrój je w plastry grubości 4–5 mm, wszystkie jednakowej grubości, żeby smażyły się w tym samym czasie. Możesz też kroić wzdłuż, w paski 5 mm.
- Rozłóż plastry w jednej warstwie na czystych ściereczkach lub kratkach. Zostaw na 1,5–2 godziny w przewiewnym miejscu albo na słońcu; w pochmurny dzień wstaw je do piekarnika nagrzanego do 60°C na 40–50 minut, z uchylonymi drzwiczkami. Plastry są gotowe, gdy mają matową powierzchnię, lekko się skurczyły, a brzegi zaczynają się zawijać.
- Wlej 600 ml oliwy do szerokiej patelni o średnicy 26 cm, tak by utworzyła warstwę ok. 1,5 cm. Rozgrzewaj na średnio wysokim ogniu 5–7 minut do 170–175°C. Bez termometru wrzuć kostkę chleba: powinna się zarumienić w ok. 60 sekund, otoczona żywymi bąbelkami.
- Smaż cukinię partiami, w jednej warstwie, tak by plastry się nie nakładały, przez 3–5 minut, obracając raz. Pilnuj, żeby temperatura nie spadła poniżej 165°C; reguluj ogień po każdej partii. Plastry są gotowe, gdy są złotobrązowe z ciemniejszymi plamkami, mają skarmelizowane brzegi i skurczyły się mniej więcej o połowę.
- Wyjmuj cukinię łyżką cedzakową na kratkę lub papierowy ręcznik i od razu lekko posól. Odczekaj 1–2 minuty między partiami, żeby oliwa odzyskała temperaturę. Cała porcja zajmie 25–30 minut.
- Czosnek obierz i pokrój w cienkie plasterki, miętę porwij na mniejsze kawałki. Przygotuj płytkie naczynie z ceramiki lub szkła, nie metalowe, bo ocet reaguje z metalem.
- Ułóż na dnie warstwę cukinii, rozłóż kilka plasterków czosnku i liści mięty, skrop 1–2 łyżkami octu i oprósz pieprzem. Powtarzaj, aż skończy się cukinia. Ostatnią warstwę przykryj miętą i polej 2 łyżkami surowej oliwy.
- Przykryj naczynie i zostaw w temperaturze pokojowej (20–24°C) na co najmniej 2 godziny, najlepiej 4–6. Możesz też wstawić je na noc do lodówki i wyjąć godzinę przed podaniem. Scapece jest gotowa, gdy cukinia jest miękka i lśniąca, ostry zapach octu złagodniał, a na dnie zebrał się złocisty płyn z oliwy i octu.
Jaka oliwa
Do smażenia i do marynaty sprawdza się oliwa średnio owocowa, o zielonym, świeżym aromacie i umiarkowanej goryczce. Cukinia ma delikatny smak, więc zbyt intensywna oliwa przykryłaby ją goryczą, a w połączeniu z octem dałaby ostry, nieprzyjemny finisz. Zbyt łagodna oliwa z kolei zniknie po zderzeniu z miętą i czosnkiem.
W Kampanii dobrym wyborem są oliwy ze wzgórz Salerno z oznaczeniem Colline Salernitane DOP albo oliwy z całego regionu z oznaczeniem Olio Campania IGP. Z prowincji Benewent pochodzi odmiana Ortice, dająca oliwy pełne, owocowe, z nutą zielonego pomidora, które dobrze znoszą smażenie. Pełny obraz kampańskich oliw znajdziesz w przewodniku po oliwie z Kampanii.
Do smażenia możesz użyć tańszej oliwy extra vergine, a do marynaty najlepszej, jaką masz w domu, bo ta pozostaje surowa i decyduje o aromacie. Jeśli wolisz oszczędzić, smaż na olio di oliva, czyli mieszance oliwy rafinowanej z oliwą z oliwek klasy vergine, albo na olio di sansa z wytłoków, o których piszemy w tekście o oliwie z wytłoków i produktach ubocznych. Smak będzie mniej wyrazisty, ale marynata z dobrą oliwą to wynagrodzi. Wiele neapolitańskich rodzin smaży też na oleju nasiennym; to wygodne, ale cukinia traci wtedy owocową nutę, którą daje oliwa. O tym, kiedy oliwą smażyć, a kiedy skrapiać, piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Mokre plastry. Cukinia składa się w ponad 90% z wody. Plastry wrzucone prosto z deski chłodzą oliwę, pryskają i zamiast się smażyć, duszą się we własnym soku. Suszenie przez 1,5–2 godziny to nie fanaberia, tylko warunek złotego koloru.
Za zimna oliwa. W oliwie o temperaturze 150°C cukinia nie rumieni się, tylko nasiąka tłuszczem i robi się blada. Używaj termometru albo kostki chleba i nie zaczynaj smażenia, dopóki oliwa nie osiągnie 170°C.
Za dużo plastrów naraz. Pełna patelnia obniża temperaturę oliwy o 20–30°C i wraca błąd zimnej oliwy. Smaż partiami, w jednej warstwie, z odstępami między plastrami.
Za dużo octu. Ocet ma podkreślić smak, a nie przykryć cukinię. 80 ml na kilogram cukinii to dużo, ale rozłożone na warstwy daje właściwą równowagę. Jeśli twój ocet ma więcej niż 6% kwasowości, zmniejsz ilość o jedną czwartą.
Podanie od razu. Świeżo przełożona cukinia smakuje osobno: smażona, kwaśna i ziołowa. Dopiero po 2–4 godzinach smaki się łączą. Scapece trzeba zaplanować z wyprzedzeniem.
Warianty
Melanzane alla scapece. Bakłażany pokrojone w słupki lub plastry, posolone na 30 minut, odciśnięte i usmażone tak samo jak cukinia. Zamiast mięty często używa się bazylii.
Z ciepłym octem. W niektórych domach ocet podgrzewa się z czosnkiem do ok. 60°C i wylewa na gorącą cukinię. Marynata wnika szybciej, a czosnek łagodnieje. Danie jest gotowe po godzinie.
Rybne scapece. W Apulii i Abruzji tą samą metodą przygotowuje się smażone drobne ryby, zalewane octem z szafranem. Neapolitańskim rybnym krewnym są alici marinate, choć tam anchois nie smaży się, tylko marynuje na surowo w occie lub soku z cytryny.
Spaghetti alla Nerano. Na półwyspie sorrentyńskim smażona cukinia, bez octu, trafia do makaronu z serem Provolone del Monaco i bazylią. To nie scapece, ale bardzo bliska technika smażenia cukinii w oliwie.
Do stołu
Zucchine alla scapece podaje się w temperaturze pokojowej, jako przystawkę, dodatek do grillowanych ryb i mięs albo jako część letniego stołu z wędlinami, serami i chlebem. Szczególnie dobrze łączą się z mozzarellą di bufala, jak w insalata caprese, której kremowość równoważy kwasowość octu.
Do picia pasuje schłodzone białe wino z Kampanii o świeżej kwasowości: Falanghina, Greco di Tufo albo młode Fiano. Dobrze sprawdza się też lekkie wino różowe.
Scapece to danie robione na zapas. W szczelnym szklanym pojemniku, przykryte marynatą, wytrzymuje w lodówce 4–5 dni, a najlepiej smakuje drugiego dnia. Przed podaniem wyjmij ją na godzinę, żeby oliwa się upłynniła. Nie nadaje się do mrożenia.
Pytania i odpowiedzi
Co to znaczy alla scapece?
Alla scapece oznacza potrawę smażoną, a potem marynowaną w occie z ziołami i czosnkiem. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego escabeche, które z kolei wywodzi się od arabskiej nazwy potrawy z mięsa w occie. W Neapolu tak przygotowuje się głównie cukinię i bakłażany.
Na jakiej oliwie smażyć cukinię?
Cukinię najlepiej smażyć na oliwie extra vergine średnio owocowej, rozgrzanej do 170–175°C. Oliwa extra vergine ma temperaturę dymienia ok. 190–210°C, więc dobrze znosi płytkie smażenie. Do marynaty użyj najlepszej oliwy, bo pozostaje surowa.
Ile oliwy potrzeba do zucchine alla scapece?
Do smażenia 1 kg cukinii potrzeba ok. 600 ml oliwy w patelni o średnicy 26 cm, co daje warstwę 1,5 cm. Większość oliwy zostaje w patelni i po przefiltrowaniu nadaje się do ponownego smażenia warzyw. Do marynaty wystarczą 2 łyżki surowej oliwy.
Dlaczego cukinię suszy się przed smażeniem?
Suszenie odparowuje część wody z plastrów, dzięki czemu cukinia szybciej się rumieni, mniej pryska i nie nasiąka oliwą. Tradycyjnie plastry suszy się na słońcu przez kilka godzin. W domu wystarczy 1,5–2 godziny w przewiewnym miejscu albo 40–50 minut w piekarniku w 60°C.
Jak długo marynować cukinię alla scapece?
Cukinię marynuje się co najmniej 2 godziny w temperaturze pokojowej, a najlepiej 4–6 godzin albo przez noc w lodówce. W tym czasie ocet, czosnek i mięta wnikają w plastry. Danie jest najsmaczniejsze drugiego dnia.
Jak długo można przechowywać zucchine alla scapece?
W lodówce, w szczelnym szklanym pojemniku i przykryte marynatą, zucchine alla scapece wytrzymują 4–5 dni. Przed podaniem trzeba je wyjąć na godzinę, żeby oliwa się upłynniła. Nie nadają się do mrożenia.
Czy mięta jest obowiązkowa w scapece?
Mięta jest klasycznym ziołem neapolitańskiej scapece z cukinii i daje jej chłodną, świeżą nutę. Niektórzy używają bazylii, zwłaszcza w wersji z bakłażanami. Suszona mięta się nie nadaje, bo ma inny, bardziej ziemisty smak.
