Oliwa w kuchni włoskiej pełni trzy role: przyprawy dodawanej na surowo, po włosku a crudo, tłuszczu do gotowania, duszenia i pieczenia oraz medium do smażenia. Do wszystkich trzech Włosi używają przede wszystkim oliwy extra vergine, tylko w różnych ilościach i gatunkach: tańszej do garnka i patelni, najlepszej do skropienia gotowego talerza.
To właśnie technika, a nie sama obecność oliwy, odróżnia włoską kuchnię od wielu innych. Czosnek wrzucony do zimnej oliwy, a nie na rozgrzany tłuszcz, makaron połączony z oliwą i wodą z gotowania w kremowy sos, strużka zielonej oliwy na zupie z fasoli tuż przed podaniem: każdy z tych gestów ma swoje uzasadnienie. Opisujemy je poniżej, od surowej oliwy po głęboki tłuszcz.
W skrócie
- A crudo: najlepsza oliwa trafia na danie na końcu, jako strużka, czyli filo d’olio.
- Soffritto: warzywa i czosnek poci się na oliwie na małym ogniu, bez rumienienia.
- Smażenie: oliwa extra vergine dobrze znosi 170–180 °C, a jej punkt dymienia leży zwykle około 190–210 °C.
- Pieczenie: focaccia, taralli i ciasta na oliwie; zamiast masła dodaje się zwykle około trzech czwartych jego wagi.
- Emulsje: oliwa z wodą z makaronu, cytryną albo octem tworzy sosy bez śmietany i masła.
- Przetwory: warzywa i ryby sott’olio, czyli w oliwie, po wcześniejszym zakwaszeniu.
- Geografia: południe i środek kraju gotują na oliwie, północ tradycyjnie na maśle i smalcu, z wyjątkiem Ligurii i Gardy.
Spis treści
Kuchnia masła i kuchnia oliwy
Mapa tłuszczów we Włoszech przez stulecia pokrywała się z mapą drzew oliwnych. Na Nizinie Padańskiej, w Piemoncie, Lombardii i Emilii gotowano na maśle i smalcu, a oliwa była produktem kupowanym, często drogim. Na południe od Apeninów Toskańsko-Emiliańskich, w Toskanii, Umbrii, Lacjum i na całym Południu, podstawą była oliwa. Wyjątkiem na północy pozostały Liguria i brzegi Gardy, gdzie drzewa rosną od wieków i oliwa od zawsze trafiała do garnka.
Granica ta nie była ostra. W ubogich domach Południa jeszcze w połowie XX wieku smażono na smalcu, bo oliwę sprzedawano za gotówkę, a w Piemoncie powstała bagna càuda, gorący sos z oliwy, anchois i czosnku, w którym macza się surowe warzywa. W drugiej połowie XX wieku oliwa stała się tłuszczem całego kraju, a statystyczny Włoch zużywa jej około 8 kg rocznie, licząc całe krajowe spożycie.
A crudo, czyli oliwa jako przyprawa
Najwięcej smaku oliwa daje wtedy, gdy nie jest podgrzewana. Włoskie przepisy kończą się często słowami „un filo d’olio a crudo”, czyli strużką surowej oliwy na gotowym daniu. Tak podaje się zupy z fasoli i jarmużu, jak toskańska ribollita, gotowane i grillowane warzywa, ryby z rusztu, carpaccio, sery świeże i pieczone mięso. Oliwa dodana do gorącej, ale nie wrzącej potrawy uwalnia aromaty w parze, którą czuć nad talerzem.
Najprostsze dania na surowo pokazują oliwę bez przebrania. Kromka opieczonego chleba z oliwą i solą, czyli fettunta lub bruschetta, była przez pokolenia podwieczorkiem włoskich dzieci. Pinzimonio, czyli surowe warzywa maczane w miseczce oliwy z solą i pieprzem, to z kolei test każdej nowej butelki.
Do sałatek Włosi mają przysłowie, które dobrze oddaje proporcje: do przyprawienia sałaty potrzeba czterech osób, mędrca do soli, skąpca do octu, rozrzutnika do oliwy i szaleńca do mieszania. Kolejność też ma znaczenie: najpierw sól rozpuszczona w occie lub cytrynie, potem oliwa, bo w tłuszczu sól się nie rozpuszcza.
Soffritto i duszenie: oliwa, która gotuje
Soffritto to baza ogromnej części włoskich sosów, zup i potraw duszonych: drobno posiekana cebula, seler naciowy i marchew, nazywane razem odori, powoli pocone na oliwie. Na cztery porcje wystarczają 3–4 łyżki oliwy i 8–10 minut na małym ogniu, aż warzywa zmiękną i staną się szkliste, ale się nie zrumienią. Zbyt mocny ogień daje gorzką, przypaloną nutę, której nie usunie żadna późniejsza przyprawa.
Czosnek wymaga jeszcze większej delikatności. Włoscy kucharze często kładą przekrojone ząbki do zimnej oliwy i podgrzewają ją powoli, aż czosnek się zazłoci, a potem wyjmują go albo zostawiają, zależnie od przepisu. Na tym geście opiera się spaghetti aglio, olio e peperoncino, w którym przypalony czosnek oznacza danie do wyrzucenia.
W potrawach duszonych, in umido, i w zupach strączkowych oliwa występuje dwa razy. Część trafia do garnka na początku, gotuje się z warzywami i wiąże sos, a druga porcja, najlepsza w domu, ląduje na talerzu na samym końcu. Ta podwójna rola tłumaczy, dlaczego włoska kuchnia zużywa tyle oliwy i dlaczego w wielu domach stoją dwie różne butelki.
Mantecatura, czyli sos z wody i oliwy
Włoska pasta rzadko potrzebuje śmietany. Skrobia z wody, w której gotował się makaron, i oliwa energicznie wymieszane na patelni tworzą emulsję, która oblepia każdy kawałek makaronu. Ten zabieg nazywa się mantecatura i decyduje o tym, czy aglio e olio jest kremowe, czy tłuste. Wystarczy pół szklanki wody z gotowania i kilkadziesiąt sekund intensywnego mieszania poza ogniem.
Smażenie na oliwie: mit i praktyka
W Polsce często powtarza się przekonanie, że na oliwie extra vergine się nie smaży. Kuchnie śródziemnomorskie od wieków smażą na niej ryby, warzywa i ciasta, a badania nad stabilnością tłuszczów pokazują, że dobra oliwa znosi wysoką temperaturę lepiej, niż sugeruje jej reputacja. Przeważa w niej jednonienasycony kwas oleinowy, odporniejszy na rozkład niż wielonienasycone kwasy oleju słonecznikowego, a polifenole i tokoferole działają jak naturalna osłona.
Punkt dymienia dobrej oliwy extra vergine leży zwykle w przedziale około 190–210 °C, zależnie od świeżości i kwasowości. Do smażenia w głębokim tłuszczu wystarcza 170–180 °C, a do smażenia na płytkiej patelni jeszcze mniej. Trzeba tylko pilnować, żeby oliwa nie zaczęła dymić: dym oznacza, że tłuszcz się rozkłada i nabiera gryzącego smaku.
Przykładów nie brakuje. W Rzymie karczochy po żydowsku, carciofi alla giudia, smaży się dwukrotnie w głębokim tłuszczu, w tradycyjnej wersji w oliwie, aż liście staną się chrupiące jak chipsy. W Ligurii i Toskanii na oliwie smaży się drobne ryby, kwiaty cukinii i placuszki z ciasta chlebowego. Wiele włoskich domów i restauracji używa do głębokiego smażenia także oleju arachidowego, bo jest tańszy i neutralny w smaku.
Smażenie zmienia oliwę: część aromatów i polifenoli znika, więc nie ma sensu używać do tego najdroższej butelki. Smażone potrawy Włosi często i tak kończą kroplą surowej oliwy albo podają z cytryną.
Pieczenie: od focacci po ciasta
Oliwa jest sercem włoskiego pieczywa. Focaccia genovese zawdzięcza smak salamoi, czyli emulsji wody, oliwy i soli wlewanej w dołki wyciśnięte palcami w cieście tuż przed pieczeniem. Apulijskie taralli zagniata się z mąką, białym winem i oliwą, a schiacciata, pizza czy pieczone ziemniaki z rozmarynem nie istnieją bez oliwy na blasze.
W słodkich wypiekach oliwa zastępuje masło w ciastach domowych, ciasteczkach i plackach. Przy zamianie dodaje się zwykle około trzech czwartych wagi masła, czyli na 200 g masła mniej więcej 150 g oliwy. Najlepiej sprawdzają się oliwy łagodne i owocowe, które nie wnoszą goryczy; klasyczny przykład to ciambellone all’olio, puszysty pierścień, który w wielu domach piecze się na śniadanie.
Emulsje i sosy na zimno
Wiele włoskich sosów to po prostu oliwa zemulgowana z czymś kwaśnym lub wodnistym. Sycylijski i kalabryjski salmoriglio łączy oliwę, sok z cytryny, oregano, czosnek i odrobinę ciepłej wody; podaje się go do grillowanych ryb, jak pesce spada al salmoriglio. Citronette, czyli oliwa z cytryną, zastępuje majonez przy gotowanych warzywach i rybach.
Przy sosach miksowanych trzeba uważać. Intensywna oliwa ubijana długo w blenderze robi się wyraźnie gorzka, bo polifenole rozpraszają się w całej masie. Dlatego pesto alla genovese tradycyjnie uciera się w moździerzu i łączy z łagodną oliwą z Ligurii, a domowy majonez lepiej robić z oliwy łagodnej albo mieszać ją pół na pół z neutralnym olejem.
Konserwowanie, czyli sott’olio
Oliwa od wieków służy we Włoszech do zabezpieczania jedzenia. Pod jej warstwą przechowuje się karczochy, bakłażany, suszone pomidory, grzyby, papryki, a na Południu także tuńczyka i sardele. Warstwa tłuszczu odcina dostęp powietrza, ale nie zabija drobnoustrojów, dlatego warzywa najpierw gotuje się krótko w occie z wodą i dokładnie osusza.
Do przetworów wystarczy dobra oliwa codzienna, bo i tak zostanie zjedzona z dodatkami, a po opróżnieniu słoja nadaje się do sosów i marynat. Przykład krok po kroku znajdziesz w przepisie na carciofini sott’olio.
Zasada dwóch butelek
W większości włoskich kuchni stoją co najmniej dwie oliwy. Pierwsza to oliwa extra vergine na co dzień, kupowana w puszkach lub większych butelkach, do soffritto, duszenia, pieczenia i smażenia. Druga to oliwa na surowo: świeża, wyrazista, często z jednej odmiany lub z oznaczeniem DOP, dobrana do kuchni regionu i do sezonu.
| Technika | Jaka oliwa | Typowa ilość na 4 porcje |
|---|---|---|
| skropienie na koniec | najlepsza, świeża, dobrana do dania | 1–2 łyżki |
| sałata i surowe warzywa | średnio owocowa lub intensywna | 3–4 łyżki |
| soffritto i duszenie | codzienna extra vergine | 3–4 łyżki |
| smażenie na patelni | codzienna extra vergine | warstwa 3–5 mm |
| głębokie smażenie | tańsza extra vergine lub oliwa z mieszanki | 1–1,5 l |
| ciasta | łagodna i owocowa | ok. 3/4 wagi masła |
Która oliwa pasuje do ryby, która do steku, a która do pomidorów, opisujemy szczegółowo w osobnym przewodniku: jaką włoską oliwę do czego.
Pytania i odpowiedzi
Czy można smażyć na oliwie extra vergine?
Tak, na oliwie extra vergine można smażyć, także w głębokim tłuszczu. Dzięki przewadze kwasu oleinowego i naturalnym przeciwutleniaczom dobrze znosi temperaturę 170–180 °C. Do smażenia wystarczy tańsza oliwa codzienna, a najlepszą zostaw na surowo.
Jaka jest temperatura dymienia oliwy extra vergine?
Punkt dymienia dobrej oliwy extra vergine wynosi zwykle około 190–210 °C, zależnie od świeżości i kwasowości. To więcej, niż potrzeba do smażenia, które odbywa się w 160–180 °C. Oliwa stara lub o wysokiej kwasowości zaczyna dymić wcześniej.
Czy oliwa traci wartości podczas gotowania?
Podczas gotowania i smażenia oliwa traci część aromatów i polifenoli, ale zachowuje swój skład tłuszczowy i pozostaje stabilna. Dlatego Włosi gotują na oliwie codziennej, a najcenniejszą dodają na surowo na końcu. Tak wykorzystuje się zalety obu.
Ile oliwy dodać zamiast masła do ciasta?
Zamiast masła dodaje się zwykle około trzech czwartych jego wagi w oliwie, czyli na 200 g masła mniej więcej 150 g oliwy. Najlepsza jest oliwa łagodna i owocowa, bez wyraźnej goryczy. Ciasto na oliwie jest wilgotniejsze i dłużej zachowuje świeżość.
Dlaczego pesto z blendera bywa gorzkie?
Pesto z blendera bywa gorzkie, bo szybkie ubijanie rozprasza polifenole oliwy w całej masie, a ostrza nagrzewają liście bazylii. Dlatego w Genui pesto uciera się w moździerzu i łączy z łagodną oliwą z Ligurii. W blenderze miksuj krótko i dodaj oliwę na końcu.
Kiedy dodawać oliwę na surowo?
Oliwę na surowo dodaje się na gotowe danie, tuż przed podaniem, gdy potrawa jest gorąca, ale już nie wrze. Wtedy aromaty uwalniają się z parą, a nie znikają w gotowaniu. Tak podaje się zupy, warzywa, ryby z rusztu i mięso.
Na czym smażą Włosi?
Włosi smażą najczęściej na oliwie extra vergine lub na oleju arachidowym, a w niektórych tradycyjnych przepisach na smalcu. Na oliwie smaży się ryby, warzywa i ciasta zwłaszcza w Ligurii, Toskanii, Lacjum i na Południu. Do głębokiego smażenia wybiera się tańsze oliwy, a nie butelki DOP.
