Pasta e ceci to rzymska zupa z ciecierzycy i krótkiego makaronu, aromatyzowana rozmarynem, czosnkiem i rozpuszczonymi w oliwie filetami anchois. Część ciecierzycy miksuje się na krem, część zostaje w całości, a makaron gotuje się w gęstym wywarze, więc na talerz trafia danie bliższe potrawce niż zupie. Kończy je łyżka surowej, intensywnej oliwy, która dodaje zielonego, pikantnego akcentu.
W Rzymie pasta e ceci należy do tygodniowego rytmu trattorii i domowych kuchni, obok czwartkowych gnocchi i sobotniej trippy. Poniżej przepis na suszoną ciecierzycę z czasami gotowania, sposobem na właściwą konsystencję i doborem oliwy z Lacjum.
W skrócie
- Region: Lacjum, przede wszystkim Rzym; odmiany tego dania gotuje się w całych środkowych i południowych Włoszech.
- Główne składniki: suszona ciecierzyca, krótki makaron, rozmaryn, czosnek, anchois, odrobina koncentratu pomidorowego.
- Rola oliwy: średnia oliwa do podgrzania czosnku, rozmarynu i anchois, intensywna oliwa na surowo na każdy talerz.
- Najlepsza oliwa: intensywna, zielona i pikantna, np. z odmiany Caninese z północnego Lacjum.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, 12 godzin moczenia, około 2,5 godziny gotowania.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Ciecierzyca była w starożytnym Rzymie pożywieniem powszechnym, zwłaszcza wśród uboższych mieszkańców miasta. Jedzono ją gotowaną, jako gęstą papkę, i prażoną, sprzedawaną na ulicach jak przekąska. Od łacińskiego cicer pochodzi włoskie ceci, a Plutarch wywodził od niej przydomek Cycerona: jeden z jego przodków miał mieć na czubku nosa wgłębienie przypominające rowek na ziarnie ciecierzycy. To anegdota powtarzana od starożytności, a nie potwierdzony fakt.
Stare jest też połączenie ciecierzycy z ciastem. Horacy w jednej ze swoich satyr opisuje powrót do domu na miskę porów, ciecierzycy i lagany, czyli płatów ciasta. Kusi, by widzieć w tym przodka pasta e ceci, ale między rzymską laganą a włoskim makaronem leżą wieki zmian; to raczej dowód, że strączki z ciastem to bardzo stary pomysł, niż historia jednego przepisu. Najbliżej tamtej tradycji pozostaje kalabryjskie danie lagane e ciciari.
Rzymska pasta e ceci, taka jaką zna się z trattorii, to danie postne. W kalendarzu katolickim piątek był dniem bez mięsa i w Rzymie wyrósł wokół niego cały jadłospis: baccalà, ryby i właśnie pasta e ceci, w której mięsny smak zastępują anchois rozpuszczone w oliwie. Miejska tradycja przypisuje potrawy kolejnym dniom tygodnia: czwartek to gnocchi, piątek ciecierzyca i solony dorsz, sobota trippa. W wielu trattoriach ten porządek przetrwał w karcie dnia.
Ciecierzyca była dla Rzymian tania i trwała. Suszona wytrzymuje w spiżarni rok, a po namoczeniu daje sycący posiłek dla całej rodziny za kilka monet. Dlatego pasta e ceci, podobnie jak pasta e fagioli, należy do kuchni ubogiej, która z kilku składników spiżarni wyciąga maksimum smaku.
Ciecierzyca: zakup, moczenie i gotowanie
Kupuj ciecierzycę z możliwie świeżego zbioru, w przejrzystym opakowaniu: ziarna powinny być jednolite, beżowozłote, bez pęknięć i ciemnych plamek. Ciecierzyca starsza niż dwa lata potrafi nie zmięknąć nawet po czterech godzinach gotowania. Twarda woda również wydłuża gotowanie, dlatego w wielu włoskich domach do moczenia dodaje się odrobinę sody oczyszczonej, która rozluźnia skórkę.
| Sposób | Moczenie | Gotowanie | Znak gotowości |
|---|---|---|---|
| Garnek, ciecierzyca do roku od zbioru | 12 h | 1,5–2 h | ziarno rozgniata się w palcach bez oporu |
| Garnek, ciecierzyca starsza | 16–24 h z sodą | 2,5–3,5 h | środek kremowy, bez mączystego rdzenia |
| Szybkowar | 12 h | 25–35 min od uzyskania ciśnienia | jak wyżej; sprawdź kilka ziaren przed soleniem |
| Ze słoika lub puszki | nie trzeba | 15 min w zupie | przepłukać, zamiast wywaru bulion warzywny |
Z 250 g suchych ziaren wychodzi około 600 g ugotowanej ciecierzycy. Wody z gotowania nie wylewaj: jest gęstawa od skrobi i białka i to ona, a nie zwykła woda, daje zupie aksamitną konsystencję.
Składniki
Na 4 porcje:
- 250 g suszonej ciecierzycy (albo 600 g ugotowanej i odsączonej)
- 3 g sody oczyszczonej do moczenia (opcjonalnie)
- 180 g krótkiego makaronu: ditalini, maltagliati lub połamane spaghetti
- 3 ząbki czosnku
- 2 gałązki rozmarynu
- 3 filety anchois w oliwie (około 12 g)
- 20 g koncentratu pomidorowego (1 łyżka)
- 1 liść laurowy
- 50 ml oliwy extra vergine do gotowania
- 40 ml intensywnej oliwy extra vergine do podania
- 1,2 l wody z gotowania ciecierzycy, uzupełnionej świeżą wodą
- 8 g soli
- czarny pieprz do smaku
- 1 szczypta płatków peperoncino (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Ciecierzycę przepłucz, zalej 2 l zimnej wody, dodaj sodę, wymieszaj i odstaw na 12–16 godzin. Ziarna powinny podwoić objętość i stać się gładkie. Przed gotowaniem dokładnie przepłucz je pod bieżącą wodą, żeby nie było czuć sody.
- Przełóż ciecierzycę do garnka, zalej 2,5 l świeżej wody, dodaj liść laurowy i jedną gałązkę rozmarynu. Doprowadź do wrzenia, zbierz pianę i gotuj pod uchyloną pokrywką na małym ogniu 1,5–2,5 godziny, zależnie od wieku ziaren. Gotowa ciecierzyca rozgniata się między palcami bez wysiłku; sól dodaj w ostatnich 20 minutach, a wodę z gotowania zachowaj.
- W szerokim garnku podgrzej 50 ml oliwy na małym ogniu, dodaj zgniecione ząbki czosnku i drobno posiekane igiełki z drugiej gałązki rozmarynu. Trzymaj na ogniu 3–4 minuty, aż czosnek zrobi się bladozłoty, a kuchnię wypełni zapach rozmarynu; oliwa ma lekko perlić się wokół czosnku, a nie skwierczeć. Brązowy czosnek oznacza za wysoki ogień.
- Dodaj filety anchois i rozgniataj je drewnianą łyżką przez 1–2 minuty, aż całkiem rozpuszczą się w oliwie. Wmieszaj koncentrat pomidorowy i smaż go 1 minutę, aż ściemnieje do koloru cegły. Jeśli wolisz łagodniejszą wersję, wyjmij teraz ząbki czosnku.
- Przełóż do garnka odsączoną ciecierzycę, wlej 1 l wody z jej gotowania i gotuj na małym ogniu 15 minut. W tym czasie ciecierzyca wchłonie aromat oliwy z rozmarynem i anchois. Płyn powinien lekko zgęstnieć i nabrać złotawego koloru.
- Odlej chochlą mniej więcej połowę ciecierzycy z płynem, zmiksuj blenderem na gładki krem i wlej z powrotem do garnka. Rzymska konsystencja to pół na pół: kremowa baza i całe ziarna. W wersji bardziej rustykalnej rozgnieć część ziaren tłuczkiem do ziemniaków bezpośrednio w garnku.
- Uzupełnij płyn wodą z gotowania ciecierzycy lub wrzątkiem do około 1,2 l, doprowadź do wrzenia i wsyp makaron. Gotuj, mieszając co minutę, o 1–2 minuty dłużej, niż podaje opakowanie; połamane spaghetti potrzebują zwykle 10–12 minut. Dolewaj po 100 ml wrzątku, gdy zupa zaczyna przywierać do dna.
- Makaron jest gotowy, gdy jest al dente, a zupa tak gęsta, że łyżka przeciągnięta po powierzchni zostawia bruzdę. Zdejmij garnek z ognia, dopraw solą, pieprzem i ewentualnie peperoncino, przykryj i odstaw na 5 minut. W tym czasie skrobia z makaronu zwiąże całość.
- Nałóż do głębokich talerzy, polej każdą porcję łyżką intensywnej oliwy i posyp świeżo zmielonym pieprzem. Na wierzch możesz położyć kilka igiełek rozmarynu podsmażonych przez 30 sekund na oliwie. Oliwa powinna utworzyć na powierzchni zielone oczka, a zupa parować, ale już nie bulgotać.
Jaka oliwa
Pierwsza porcja oliwy, 50 ml, służy do łagodnego podgrzania czosnku, rozmarynu i anchois w temperaturze około 100–120°C. To ona przenosi aromaty na całą zupę, więc powinna być czysta w smaku, ale nie musi być najdroższa: wystarczy średnio owocowa extra vergine do codziennego gotowania. Ważne, żeby nie dymiła i nie przypaliła czosnku, bo gorycz przejdzie na cały garnek.
Druga porcja trafia na talerz i tu warto sięgnąć po oliwę intensywną. Lacjum ma pod tym względem świetny wybór. Odmiana Caninese z okolic Canino w prowincji Viterbo daje oliwy zielone, z nutą trawy i karczocha, z wyraźną goryczką i pieprzną ostrością; to podstawa oznaczenia Canino DOP. Jej pikantność dobrze trzyma się obok anchois i rozmarynu i nie ginie w gęstej, słodkawej ciecierzycy.
Łagodniejszy, ale wciąż wyrazisty charakter ma Itrana z prowincji Latina, z typową nutą zielonego pomidora. Z północy regionu pochodzą też oliwy Tuscia DOP, zwykle kupaże Caninese, Frantoio i Leccino, a z zachodnich stoków Apeninów pod Rzymem oliwy Sabina DOP, bardziej okrągłe i delikatne. Przegląd całego regionu znajdziesz w przewodniku oliwa z Lacjum.
Jeśli nie masz oliwy z Lacjum, wybierz intensywną toskańską lub umbryjską albo apulijską z odmiany Coratina, pamiętając, że ta ostatnia bywa bardzo gorzka. Zasada jest jedna: oliwa z ostatniego zbioru, a w listopadzie i grudniu najlepiej świeżo tłoczona.
Na co uważać
Stara ciecierzyca. Ziarna sprzed kilku lat mogą gotować się cztery godziny i nadal być twarde w środku. Kupuj ciecierzycę w sklepach z dużym obrotem i sprawdzaj datę. Jeśli po trzech godzinach ziarna wciąż są twarde, dokończ gotowanie w szybkowarze.
Kwas i twarda woda. Pomidor, ocet albo wino dodane do surowej ciecierzycy hamują mięknięcie, podobnie jak wapń z twardej wody. Ciecierzycę gotuj najpierw w samej wodzie, a z koncentratem łącz dopiero, gdy jest miękka. Przy bardzo twardej wodzie użyj wody filtrowanej i szczypty sody do moczenia.
Spalony czosnek. Czosnek wrzucony na rozgrzaną oliwę brązowieje w kilkanaście sekund i robi się gorzki. Zaczynaj na zimnej lub letniej oliwie i podgrzewaj powoli, a rozmaryn siekaj drobno, żeby oddał aromat, zanim czosnek się przypiecze.
Zła konsystencja. Zupa całkiem zmiksowana jest mdła i jednolita, a niezmiksowana przypomina ciecierzycę pływającą w wodzie. Rzymska zasada to mniej więcej połowa ziaren w kremie, połowa w całości. Gęstość reguluj wrzątkiem lub wodą z gotowania, a nie zwykłą zimną wodą.
Rozgotowany makaron w resztkach. Makaron nadal pije płyn, gdy zupa stygnie, i następnego dnia zamienia się w miękką masę. Jeśli gotujesz na dwa dni, ugotuj makaron tylko w porcji jedzonej od razu. Resztę bazy dopraw makaronem przy podgrzewaniu.
Warianty
Rzymianie spierają się o pomidor: jedni gotują pasta e ceci zupełnie bez niego, tylko z rozmarynem, czosnkiem i anchois, inni dodają 150–200 g passaty, uzyskując wersję czerwoną. Obie są tradycyjne. Zmienia się też makaron: ditalini, połamane spaghetti, maltagliati, a w domach także quadrucci, czyli drobne kwadraciki z ciasta jajecznego.
W Apulii, zwłaszcza w Salento, gotuje się ciceri e tria, w której część domowego makaronu smaży się na oliwie na chrupko, a resztę gotuje i łączy z ciecierzycą. To jedno z niewielu dań, w których oliwa jest jednocześnie tłuszczem do smażenia i składnikiem sosu. W Kalabrii z ciecierzycą podaje się szerokie lagane, a w Neapolu pasta mista. W Ligurii i Toskanii ciecierzyca króluje w innej postaci, jako mąka do cienkiego placka, czyli farinaty.
Wersja wegańska wymaga tylko pominięcia anchois. Zamiast nich dodaj do oliwy szczyptę peperoncino i więcej rozmarynu, a na koniec posyp zupę grzankami z czerstwego chleba podsmażonymi na oliwie.
Do stołu
Pasta e ceci to primo piatto, pierwsze danie, choć w praktyce często wystarcza za cały obiad. Podawaj ją gorącą, ale nie wrzącą, w głębokich talerzach, z oliwą i pieprzem na stole. Tarty pecorino romano jest dozwolony w wersji bez anchois; z anchois większość Rzymian go nie dodaje.
Do picia pasuje czerwone Cesanese z Lacjum, owocowe i niezbyt garbnikowe, albo białe Frascati z Castelli Romani. Jeśli w zupie dominuje anchois, lepszym wyborem będzie białe wino o wyraźnej kwasowości.
Bazę bez makaronu przechowuj w lodówce do 3 dni albo zamroź na 3 miesiące. Po schłodzeniu gęstnieje, więc przy podgrzewaniu rozrzedź ją wodą. Ciecierzycę możesz ugotować 1–2 dni wcześniej i trzymać w lodówce razem z wodą z gotowania.
Pytania i odpowiedzi
Czy ciecierzycę trzeba moczyć przed gotowaniem?
Tak, suszoną ciecierzycę moczy się 12–16 godzin w zimnej wodzie, najlepiej ze szczyptą sody. Bez moczenia gotuje się dwa razy dłużej i mięknie nierówno. Ciecierzycy z puszki lub słoika nie trzeba moczyć.
Ile gotuje się ciecierzycę do pasta e ceci?
Namoczona ciecierzyca gotuje się w garnku zwykle 1,5–2,5 godziny, a w szybkowarze 25–35 minut. Czas zależy od wieku ziaren i twardości wody. Jest gotowa, gdy ziarno rozgniata się w palcach bez oporu i nie ma mączystego środka.
Dlaczego ciecierzyca nie mięknie?
Najczęściej winna jest stara ciecierzyca, twarda woda albo zbyt wczesny dodatek pomidora lub octu. Kwas i wapń wzmacniają skórkę i miąższ ziaren. Pomaga moczenie z sodą, woda filtrowana i dodawanie przypraw dopiero do miękkiej ciecierzycy.
Czy w rzymskiej pasta e ceci są anchois?
Tak, w klasycznej rzymskiej wersji kilka filetów anchois rozpuszcza się w oliwie z czosnkiem i rozmarynem. Nie czuć ich jako ryby, tylko jako głębię i słoność. Dawniej zastępowały mięso w piątkowym, postnym jadłospisie.
Jaki makaron najlepiej pasuje do pasta e ceci?
W Rzymie najczęściej używa się ditalini, połamanych spaghetti lub maltagliati. Makaron powinien być drobny, żeby dało się go jeść łyżką razem z ciecierzycą. Gotuje się go bezpośrednio w zupie, a nie osobno.
Czy można użyć ciecierzycy z puszki?
Tak, ciecierzyca z puszki lub słoika skraca przygotowanie do około 40 minut. Przepłucz ją i zamiast wody z gotowania użyj bulionu warzywnego. Na 4 porcje potrzeba około 600 g odsączonej ciecierzycy.
Jaka oliwa pasuje do pasta e ceci?
Najlepsza jest świeża, intensywna oliwa extra vergine, na przykład z odmiany Caninese z Lacjum. Jej goryczka i pieprzna ostrość równoważą słodycz ciecierzycy i słoność anchois. Oliwę wlewa się na surowo, łyżkę na porcję, tuż przed jedzeniem.
Czy pasta e ceci jest daniem wegańskim?
Klasyczna rzymska wersja nie jest wegańska, bo zawiera anchois. Wystarczy jednak je pominąć i dodać więcej rozmarynu oraz szczyptę peperoncino. Reszta składników, czyli ciecierzyca, makaron z semoliny, czosnek i oliwa, jest roślinna.
