Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Ottobratica: październikowa oliwka z równiny Gioia Tauro

Ottobratica z południowej Kalabrii: drobny owoc, potężne drzewa, wczesne dojrzewanie i trawiasta oliwa bogata w polifenole. Uprawa, zbiór, smak i kuchnia

Ottobratica: ilustracja

Ottobratica to odmiana oliwki z południowej Kalabrii, uprawiana przede wszystkim na równinie Gioia Tauro w prowincji Reggio di Calabria. Nazwę zawdzięcza październikowi, po włosku ottobre, bo jej owoce wcześnie zmieniają kolor i tradycyjnie zbierano je już w tym miesiącu. Ma bardzo drobny owoc, przeznaczany wyłącznie na oliwę, i daje oliwę owocową, trawiastą, z nutą karczocha i migdała, zwykle bogatą w polifenole.

To odmiana pełna kontrastów: rośnie na drzewach, które należą do największych w Europie, a jej oliwki ważą mniej niż 2 g. Bywa opisywana raz jako łagodna i słodka, raz jako gorzka i pikantna, i oba opisy są prawdziwe, bo o charakterze oliwy decyduje tu przede wszystkim termin zbioru. Krajobraz równiny i historię regionu przedstawiamy w przewodniku oliwa z Kalabrii.

Odmiana
Ottobratica
Pochodzenie
Kalabria, równina Gioia Tauro (prowincja Reggio di Calabria)
Region
Kalabria
Przeznaczenie
oliwa
Intensywność oliwy
średnia

W skrócie

  • Pochodzenie: równina Gioia Tauro i tyrreńska część prowincji Vibo Valentia; mniej licznie u podnóża Aspromonte i w prowincji Mesyna na Sycylii.
  • Owoc: bardzo drobny, około 1,5–2 g, jajowaty i lekko asymetryczny, w pełni dojrzały winnoczarny.
  • Przeznaczenie: wyłącznie oliwa.
  • Oliwa: od średnio do wyraźnie owocowej, z trawą, karczochem, zielonym migdałem i pomidorem; gorycz i ostrość średnie, posmak lekko słodki.
  • Parametry: olej w owocu około 18%, w grudniu do 20%; kwas oleinowy zwykle 66–73%; polifenole najczęściej 300–600 mg/kg.
  • Uprawa: bardzo silne, rustykalne drzewo, samoniepłodne, odporne na pawie oczko, owocujące obficie, ale przemiennie.
  • Oznaczenia: Olio di Calabria IGP; na Sycylii dopuszczona jako dodatek w Valdemone DOP.
Spis treści
  1. Październikowa, czyli wczesna
  2. Gdzie szukać Ottobratiki
  3. Duże drzewo, drobny owoc
  4. Odporność i kaprysy
  5. Wydajność w tłoczni a termin zbioru
  6. Co pokazuje analiza
  7. Słodka czy pikantna? Dwa oblicza Ottobratiki
  8. Ottobratica w kupażach i oznaczeniach
  9. Ottobratica na talerzu
  10. Pytania i odpowiedzi

Październikowa, czyli wczesna

Ottobratica, w starszych tekstach także Ottobratico, należy do tych odmian, których nazwa jest gotową instrukcją dla rolnika. Owoce zaczynają przebarwiać się wcześnie, z zieleni do jasnego fioletu, i już w październiku nadają się do zbioru. W kalendarzu gajów południowej Kalabrii, gdzie wiele odmian zbiera się w grudniu i styczniu, był to sygnał, że sezon tłoczenia właśnie się zaczyna.

Odmiana ma kilka nazw lokalnych. Na Sycylii, w prowincji Mesyna i wzdłuż wybrzeża jońskiego, nazywa się ją Dolce, czyli „słodka”, co dobrze oddaje charakter oliwy z dojrzałych owoców. W części opisów pojawia się też nazwa Mirtoleo. Analizy DNA wskazują, że Ottobratica jest bardzo blisko spokrewniona z Oglialaricą, a wyraźnie odległa od Grossa di Gerace i od Ciciarello, z którym dzieli gaje w prowincji Vibo Valentia.

Gdzie szukać Ottobratiki

Głównym obszarem uprawy jest Piana di Gioia Tauro, rozległa równina nad Morzem Tyrreńskim między Palmi, Rosarno i Taurianovą, oraz przyległe tereny w tyrreńskiej części prowincji Vibo Valentia. Ottobratica rośnie tu obok Sinopolese i tworzy ogromne, kilkunastometrowe drzewa, o których piszemy szerzej w przewodniku po regionie. Wyżej, u podnóża Aspromonte, spotyka się ją m.in. wokół Molochio, a pojedyncze gaje są też na równinie Sant’Eufemii koło Lamezii Terme i na jońskim wybrzeżu prowincji Reggio.

Poza Kalabrią Ottobratica jest obecna na Sycylii, w wielu gajach prowincji Mesyna, po drugiej stronie Cieśniny Mesyńskiej. Bliskość obu brzegów sprawiła, że odmiany swobodnie wędrowały tu w obie strony.

Ottobratica ma dwa oblicza: zebrana w październiku drapie w gardle, zebrana w grudniu robi się słodka.

Duże drzewo, drobny owoc

Drzewo Ottobratiki ma bardzo dużą siłę wzrostu, wyprostowany i rozłożysty pokrój oraz gęstą koronę. Liście są średniej wielkości, eliptyczne, zielone z wierzchu i szarawe od spodu. Nieprzycinane przez pokolenia drzewa na równinie Gioia Tauro osiągają rozmiary, których nie zna większość włoskich gajów, a nowocześniejsze gospodarstwa obniżają korony, żeby umożliwić zbiór z ziemi lub z pomocą wstrząsarek.

Owoc jest za to bardzo mały. Waży zwykle około 1,5–2 g, ma kształt jajowaty, lekko asymetryczny, z zaostrzonym wierzchołkiem i ściętą podstawą. Pestka jest stosunkowo duża, a stosunek miąższu do pestki nie przekracza zwykle 4. Na skórce widać liczne drobne przetchlinki, a w pełni dojrzały owoc przybiera barwę winnoczarną. Przy takich rozmiarach Ottobratica nie nadaje się na oliwki stołowe i trafia wyłącznie do tłoczni.

Zapylanie: potrzebuje partnera i sama nim bywa

Ottobratica jest samoniepłodna: z własnym pyłkiem prawie nie zawiązuje owoców i potrzebuje sąsiedztwa innych odmian. Na równinie zapylają ją drzewa rosnące w tych samych gajach. Jednocześnie sama pełni ważną rolę zapylacza, zwłaszcza dla Carolei, najważniejszej odmiany środkowej Kalabrii. Dlatego w nowych nasadzeniach obie odmiany często sadzi się razem.

Odporność i kaprysy

Ottobratica uchodzi za odmianę rustykalną. Dobrze znosi wahania temperatury, chłód, wilgoć, suszę i słone wiatry od morza, co na tyrreńskim wybrzeżu ma duże znaczenie. Ma dobrą odporność na pawie oczko, chorobę grzybową, która w wilgotne jesienie atakuje liście wielu odmian. Słabsze punkty to antraknoza oliwek, po włosku lebbra, oraz werticilioza. Co do muchy oliwnej opinie są podzielone: drobny owoc jest dla niej mniej atrakcyjny niż duże oliwki, ale w ciepłe jesienie i tu bywa konieczna ochrona.

Największym kłopotem jest przemienność owocowania. W roku urodzaju, po włosku annata di carica, drzewa uginają się od owoców, a w kolejnym sezonie plon bywa wyraźnie mniejszy. Na równinie Gioia Tauro, gdzie gospodarstwa opierają się na jednej lub dwóch odmianach, przekłada się to na duże wahania ilości oliwy z roku na rok.

Wydajność w tłoczni a termin zbioru

Ottobratica dojrzewa wcześnie, ale olej gromadzi w owocach do końca listopada i przez cały grudzień. Przy pełnej dojrzałości wydajność wynosi około 18%, a w najlepszym okresie dochodzi do 20%. Kto zbiera w październiku, gdy owoce są jeszcze zielone lub dopiero zaczynają fioletowieć, uzyskuje wyraźnie mniej oliwy, często tylko 10–12%, za to o najbardziej intensywnym aromacie i najwyższej zawartości polifenoli.

Termin zbioru Kolor owoców Wydajność Charakter oliwy
październik zielone, pierwsze fioletowe około 10–12% trawiasta, gorzka, wyraźnie pikantna
listopad w większości fioletowe około 15–18% owocowa, karczoch i migdał, zrównoważona
grudzień winnoczarne do 20% łagodna, słodkawa, z nutą dojrzałego jabłka

Tradycyjnie na równinie zbierano bardzo późno, czekając, aż owoce same spadną na siatki. Dawało to dużo oliwy, ale niskiej jakości. Współczesne tłocznie, które butelkują Ottobraticę jako oliwę jednoodmianową, zbierają w październiku i listopadzie i tłoczą owoce w ciągu kilku godzin. Jak wygląda rytm prac w gaju przez cały rok, pokazujemy w artykule rok w gaju oliwnym.

Co pokazuje analiza

W analizach oliw jednoodmianowych Ottobratica wypada jako odmiana o wysokiej zawartości polifenoli: typowe wyniki mieszczą się w przedziale 300–600 mg/kg, a partie z bardzo wczesnego zbioru potrafią go przekroczyć. To więcej niż w przypadku Carolei i większości odmian sycylijskich. Oliwa z takimi wynikami spełnia z zapasem próg 250 mg/kg, od którego w Unii Europejskiej można stosować oświadczenie zdrowotne o ochronie lipidów krwi. Więcej o tym piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.

Skład kwasów tłuszczowych jest mniej imponujący. Kwas oleinowy stanowi przeciętnie niespełna 70%, zwykle 66–73%, a kwas linolowy około 9%. Wysoka zawartość polifenoli z nawiązką rekompensuje ten profil i zapewnia oliwie dobrą stabilność, o ile jest przechowywana z dala od światła i ciepła.

Słodka czy pikantna? Dwa oblicza Ottobratiki

W Kalabrii można usłyszeć, że Ottobratica daje oliwę delikatną i słodką, a w opisach konkursowych, że jest gorzka i drapiąca w gardle. Różnica wynika z dojrzałości owoców. Oliwa z zielonych oliwek zebranych w październiku jest zielona, pachnie świeżo skoszoną trawą, karczochem, liściem pomidora i zielonym jabłkiem, a w ustach wyraźnie gorzka i pikantna. Ostrość potrafi trwać kilkanaście sekund po przełknięciu.

Oliwa z owoców zebranych w grudniu jest złotożółta z zielonymi refleksami, z nutą migdała, karczocha i dojrzałego jabłka, z niewielką goryczą i słodkim posmakiem. Właśnie ten styl przyniósł odmianie sycylijską nazwę Dolce. Jeśli kupujesz olio nuovo, czyli świeżą oliwę w pierwszych tygodniach po tłoczeniu, Ottobratica z południa Kalabrii będzie jedną z pierwszych dostępnych, bo jej sezon zaczyna się wcześniej niż w większości regionu.

Ottobratica w kupażach i oznaczeniach

Ottobratica nie ma w Kalabrii własnego DOP. Najczęściej trafia do oliw z oznaczeniem Olio di Calabria IGP, w którym należy do ośmiu rodzimych odmian dających łącznie co najmniej 90% oliwek. Producenci z równiny Gioia Tauro butelkują ją też jako oliwę jednoodmianową albo w kupażu z Sinopolese, a w środkowej Kalabrii łączą z Caroleą: Ottobratica wnosi trawiastą świeżość i ostrość, Carolea pełnię i migdałową okrągłość.

Na Sycylii odmiana jest wymieniona w dyscyplinarzu Valdemone DOP z prowincji Mesyna, w puli odmian uzupełniających, które razem mogą dać do 30% oliwek. Podstawą tej oliwy pozostają drobnoowocowe Santagatese, Ogliarola Messinese i Minuta.

Ottobratica na talerzu

Oliwa z Ottobratiki jest naturalnym towarzyszem kuchni prowincji Reggio. Na równinie Gioia Tauro podaje się struncaturę, ciemny makaron z otrąb z czosnkiem, anchois, chili i prażoną bułką, do której najlepiej pasuje świeża, pikantna Ottobratica z październikowego zbioru. W Locride, po drugiej stronie Aspromonte, przygotowuje się stocco di Mammola, sztokfisza duszonego z ziemniakami, pomidorem i oliwkami, który na koniec polewa się surową oliwą.

Łagodniejsza Ottobratica z późnego zbioru sprawdza się do smażenia i duszenia, na przykład w pipi e patati, papryce z ziemniakami smażonej w obfitej oliwie. Jest też dobrą bazą do olio santo, oliwy z suszonym peperoncino: słodkawa oliwa nie konkuruje z ostrością papryczek. Intensywną oliwę z wczesnego zbioru zostaw na surowo, do zup strączkowych, grillowanego mięsa i bruschetty.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi nazwa Ottobratica?

Nazwa pochodzi od włoskiego ottobre, czyli października. Owoce tej odmiany wcześnie zmieniają kolor i tradycyjnie zbierano je już w październiku, wcześniej niż wiele innych odmian Kalabrii. Na Sycylii ta sama odmiana nazywana jest Dolce.

Gdzie uprawia się Ottobraticę?

Ottobratica rośnie głównie na równinie Gioia Tauro w prowincji Reggio di Calabria i w tyrreńskiej części prowincji Vibo Valentia. Mniej licznie spotyka się ją u podnóża Aspromonte, na równinie Sant’Eufemii i na jońskim wybrzeżu Kalabrii. Jest też obecna w prowincji Mesyna na Sycylii.

Czy oliwki Ottobratica nadają się do jedzenia?

Nie, Ottobratica jest odmianą wyłącznie oliwną. Jej owoce ważą zwykle tylko 1,5–2 g i mają stosunkowo dużą pestkę, więc nie opłaca się ich przetwarzać na oliwki stołowe. Cała produkcja trafia do tłoczni.

Jak smakuje oliwa z Ottobratiki?

Oliwa z wcześnie zebranej Ottobratiki jest trawiasta, z nutą karczocha, liścia pomidora i zielonego jabłka, wyraźnie gorzka i pikantna. Z późnego zbioru jest złota, łagodna i słodkawa, z nutą migdała. O stylu decyduje przede wszystkim termin zbioru.

Ile polifenoli ma oliwa z Ottobratiki?

Typowa oliwa z Ottobratiki zawiera 300–600 mg polifenoli na kilogram, a oliwy z bardzo wczesnego zbioru mogą mieć więcej. To jeden z najwyższych wyników wśród odmian Kalabrii i Sycylii. Wartość spada wraz z dojrzałością owoców i czasem przechowywania oliwy.

Czy Ottobratica jest samopylna?

Nie, Ottobratica jest samoniepłodna i potrzebuje pyłku innych odmian, by zawiązać owoce. Sama jest natomiast cenionym zapylaczem, zwłaszcza dla Carolei. Dlatego w kalabryjskich gajach obie odmiany często rosną obok siebie.

Kiedy zbiera się Ottobraticę?

Oliwy premium powstają z owoców zbieranych w październiku i na początku listopada, gdy są jeszcze zielone lub lekko fioletowe. Największą wydajność, do 20%, odmiana osiąga pod koniec listopada i w grudniu. Tradycyjne gospodarstwa nadal zbierają późno, czasem z siatek rozłożonych pod drzewami.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu