Ottobratica to odmiana oliwki z południowej Kalabrii, uprawiana przede wszystkim na równinie Gioia Tauro w prowincji Reggio di Calabria. Nazwę zawdzięcza październikowi, po włosku ottobre, bo jej owoce wcześnie zmieniają kolor i tradycyjnie zbierano je już w tym miesiącu. Ma bardzo drobny owoc, przeznaczany wyłącznie na oliwę, i daje oliwę owocową, trawiastą, z nutą karczocha i migdała, zwykle bogatą w polifenole.
To odmiana pełna kontrastów: rośnie na drzewach, które należą do największych w Europie, a jej oliwki ważą mniej niż 2 g. Bywa opisywana raz jako łagodna i słodka, raz jako gorzka i pikantna, i oba opisy są prawdziwe, bo o charakterze oliwy decyduje tu przede wszystkim termin zbioru. Krajobraz równiny i historię regionu przedstawiamy w przewodniku oliwa z Kalabrii.
- Odmiana
- Ottobratica
- Pochodzenie
- Kalabria, równina Gioia Tauro (prowincja Reggio di Calabria)
- Region
- Kalabria
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Pochodzenie: równina Gioia Tauro i tyrreńska część prowincji Vibo Valentia; mniej licznie u podnóża Aspromonte i w prowincji Mesyna na Sycylii.
- Owoc: bardzo drobny, około 1,5–2 g, jajowaty i lekko asymetryczny, w pełni dojrzały winnoczarny.
- Przeznaczenie: wyłącznie oliwa.
- Oliwa: od średnio do wyraźnie owocowej, z trawą, karczochem, zielonym migdałem i pomidorem; gorycz i ostrość średnie, posmak lekko słodki.
- Parametry: olej w owocu około 18%, w grudniu do 20%; kwas oleinowy zwykle 66–73%; polifenole najczęściej 300–600 mg/kg.
- Uprawa: bardzo silne, rustykalne drzewo, samoniepłodne, odporne na pawie oczko, owocujące obficie, ale przemiennie.
- Oznaczenia: Olio di Calabria IGP; na Sycylii dopuszczona jako dodatek w Valdemone DOP.
Spis treści
Październikowa, czyli wczesna
Ottobratica, w starszych tekstach także Ottobratico, należy do tych odmian, których nazwa jest gotową instrukcją dla rolnika. Owoce zaczynają przebarwiać się wcześnie, z zieleni do jasnego fioletu, i już w październiku nadają się do zbioru. W kalendarzu gajów południowej Kalabrii, gdzie wiele odmian zbiera się w grudniu i styczniu, był to sygnał, że sezon tłoczenia właśnie się zaczyna.
Odmiana ma kilka nazw lokalnych. Na Sycylii, w prowincji Mesyna i wzdłuż wybrzeża jońskiego, nazywa się ją Dolce, czyli „słodka”, co dobrze oddaje charakter oliwy z dojrzałych owoców. W części opisów pojawia się też nazwa Mirtoleo. Analizy DNA wskazują, że Ottobratica jest bardzo blisko spokrewniona z Oglialaricą, a wyraźnie odległa od Grossa di Gerace i od Ciciarello, z którym dzieli gaje w prowincji Vibo Valentia.
Gdzie szukać Ottobratiki
Głównym obszarem uprawy jest Piana di Gioia Tauro, rozległa równina nad Morzem Tyrreńskim między Palmi, Rosarno i Taurianovą, oraz przyległe tereny w tyrreńskiej części prowincji Vibo Valentia. Ottobratica rośnie tu obok Sinopolese i tworzy ogromne, kilkunastometrowe drzewa, o których piszemy szerzej w przewodniku po regionie. Wyżej, u podnóża Aspromonte, spotyka się ją m.in. wokół Molochio, a pojedyncze gaje są też na równinie Sant’Eufemii koło Lamezii Terme i na jońskim wybrzeżu prowincji Reggio.
Poza Kalabrią Ottobratica jest obecna na Sycylii, w wielu gajach prowincji Mesyna, po drugiej stronie Cieśniny Mesyńskiej. Bliskość obu brzegów sprawiła, że odmiany swobodnie wędrowały tu w obie strony.
Duże drzewo, drobny owoc
Drzewo Ottobratiki ma bardzo dużą siłę wzrostu, wyprostowany i rozłożysty pokrój oraz gęstą koronę. Liście są średniej wielkości, eliptyczne, zielone z wierzchu i szarawe od spodu. Nieprzycinane przez pokolenia drzewa na równinie Gioia Tauro osiągają rozmiary, których nie zna większość włoskich gajów, a nowocześniejsze gospodarstwa obniżają korony, żeby umożliwić zbiór z ziemi lub z pomocą wstrząsarek.
Owoc jest za to bardzo mały. Waży zwykle około 1,5–2 g, ma kształt jajowaty, lekko asymetryczny, z zaostrzonym wierzchołkiem i ściętą podstawą. Pestka jest stosunkowo duża, a stosunek miąższu do pestki nie przekracza zwykle 4. Na skórce widać liczne drobne przetchlinki, a w pełni dojrzały owoc przybiera barwę winnoczarną. Przy takich rozmiarach Ottobratica nie nadaje się na oliwki stołowe i trafia wyłącznie do tłoczni.
Zapylanie: potrzebuje partnera i sama nim bywa
Ottobratica jest samoniepłodna: z własnym pyłkiem prawie nie zawiązuje owoców i potrzebuje sąsiedztwa innych odmian. Na równinie zapylają ją drzewa rosnące w tych samych gajach. Jednocześnie sama pełni ważną rolę zapylacza, zwłaszcza dla Carolei, najważniejszej odmiany środkowej Kalabrii. Dlatego w nowych nasadzeniach obie odmiany często sadzi się razem.
Odporność i kaprysy
Ottobratica uchodzi za odmianę rustykalną. Dobrze znosi wahania temperatury, chłód, wilgoć, suszę i słone wiatry od morza, co na tyrreńskim wybrzeżu ma duże znaczenie. Ma dobrą odporność na pawie oczko, chorobę grzybową, która w wilgotne jesienie atakuje liście wielu odmian. Słabsze punkty to antraknoza oliwek, po włosku lebbra, oraz werticilioza. Co do muchy oliwnej opinie są podzielone: drobny owoc jest dla niej mniej atrakcyjny niż duże oliwki, ale w ciepłe jesienie i tu bywa konieczna ochrona.
Największym kłopotem jest przemienność owocowania. W roku urodzaju, po włosku annata di carica, drzewa uginają się od owoców, a w kolejnym sezonie plon bywa wyraźnie mniejszy. Na równinie Gioia Tauro, gdzie gospodarstwa opierają się na jednej lub dwóch odmianach, przekłada się to na duże wahania ilości oliwy z roku na rok.
Wydajność w tłoczni a termin zbioru
Ottobratica dojrzewa wcześnie, ale olej gromadzi w owocach do końca listopada i przez cały grudzień. Przy pełnej dojrzałości wydajność wynosi około 18%, a w najlepszym okresie dochodzi do 20%. Kto zbiera w październiku, gdy owoce są jeszcze zielone lub dopiero zaczynają fioletowieć, uzyskuje wyraźnie mniej oliwy, często tylko 10–12%, za to o najbardziej intensywnym aromacie i najwyższej zawartości polifenoli.
| Termin zbioru | Kolor owoców | Wydajność | Charakter oliwy |
|---|---|---|---|
| październik | zielone, pierwsze fioletowe | około 10–12% | trawiasta, gorzka, wyraźnie pikantna |
| listopad | w większości fioletowe | około 15–18% | owocowa, karczoch i migdał, zrównoważona |
| grudzień | winnoczarne | do 20% | łagodna, słodkawa, z nutą dojrzałego jabłka |
Tradycyjnie na równinie zbierano bardzo późno, czekając, aż owoce same spadną na siatki. Dawało to dużo oliwy, ale niskiej jakości. Współczesne tłocznie, które butelkują Ottobraticę jako oliwę jednoodmianową, zbierają w październiku i listopadzie i tłoczą owoce w ciągu kilku godzin. Jak wygląda rytm prac w gaju przez cały rok, pokazujemy w artykule rok w gaju oliwnym.
Co pokazuje analiza
W analizach oliw jednoodmianowych Ottobratica wypada jako odmiana o wysokiej zawartości polifenoli: typowe wyniki mieszczą się w przedziale 300–600 mg/kg, a partie z bardzo wczesnego zbioru potrafią go przekroczyć. To więcej niż w przypadku Carolei i większości odmian sycylijskich. Oliwa z takimi wynikami spełnia z zapasem próg 250 mg/kg, od którego w Unii Europejskiej można stosować oświadczenie zdrowotne o ochronie lipidów krwi. Więcej o tym piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.
Skład kwasów tłuszczowych jest mniej imponujący. Kwas oleinowy stanowi przeciętnie niespełna 70%, zwykle 66–73%, a kwas linolowy około 9%. Wysoka zawartość polifenoli z nawiązką rekompensuje ten profil i zapewnia oliwie dobrą stabilność, o ile jest przechowywana z dala od światła i ciepła.
Słodka czy pikantna? Dwa oblicza Ottobratiki
W Kalabrii można usłyszeć, że Ottobratica daje oliwę delikatną i słodką, a w opisach konkursowych, że jest gorzka i drapiąca w gardle. Różnica wynika z dojrzałości owoców. Oliwa z zielonych oliwek zebranych w październiku jest zielona, pachnie świeżo skoszoną trawą, karczochem, liściem pomidora i zielonym jabłkiem, a w ustach wyraźnie gorzka i pikantna. Ostrość potrafi trwać kilkanaście sekund po przełknięciu.
Oliwa z owoców zebranych w grudniu jest złotożółta z zielonymi refleksami, z nutą migdała, karczocha i dojrzałego jabłka, z niewielką goryczą i słodkim posmakiem. Właśnie ten styl przyniósł odmianie sycylijską nazwę Dolce. Jeśli kupujesz olio nuovo, czyli świeżą oliwę w pierwszych tygodniach po tłoczeniu, Ottobratica z południa Kalabrii będzie jedną z pierwszych dostępnych, bo jej sezon zaczyna się wcześniej niż w większości regionu.
Ottobratica w kupażach i oznaczeniach
Ottobratica nie ma w Kalabrii własnego DOP. Najczęściej trafia do oliw z oznaczeniem Olio di Calabria IGP, w którym należy do ośmiu rodzimych odmian dających łącznie co najmniej 90% oliwek. Producenci z równiny Gioia Tauro butelkują ją też jako oliwę jednoodmianową albo w kupażu z Sinopolese, a w środkowej Kalabrii łączą z Caroleą: Ottobratica wnosi trawiastą świeżość i ostrość, Carolea pełnię i migdałową okrągłość.
Na Sycylii odmiana jest wymieniona w dyscyplinarzu Valdemone DOP z prowincji Mesyna, w puli odmian uzupełniających, które razem mogą dać do 30% oliwek. Podstawą tej oliwy pozostają drobnoowocowe Santagatese, Ogliarola Messinese i Minuta.
Ottobratica na talerzu
Oliwa z Ottobratiki jest naturalnym towarzyszem kuchni prowincji Reggio. Na równinie Gioia Tauro podaje się struncaturę, ciemny makaron z otrąb z czosnkiem, anchois, chili i prażoną bułką, do której najlepiej pasuje świeża, pikantna Ottobratica z październikowego zbioru. W Locride, po drugiej stronie Aspromonte, przygotowuje się stocco di Mammola, sztokfisza duszonego z ziemniakami, pomidorem i oliwkami, który na koniec polewa się surową oliwą.
Łagodniejsza Ottobratica z późnego zbioru sprawdza się do smażenia i duszenia, na przykład w pipi e patati, papryce z ziemniakami smażonej w obfitej oliwie. Jest też dobrą bazą do olio santo, oliwy z suszonym peperoncino: słodkawa oliwa nie konkuruje z ostrością papryczek. Intensywną oliwę z wczesnego zbioru zostaw na surowo, do zup strączkowych, grillowanego mięsa i bruschetty.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi nazwa Ottobratica?
Nazwa pochodzi od włoskiego ottobre, czyli października. Owoce tej odmiany wcześnie zmieniają kolor i tradycyjnie zbierano je już w październiku, wcześniej niż wiele innych odmian Kalabrii. Na Sycylii ta sama odmiana nazywana jest Dolce.
Gdzie uprawia się Ottobraticę?
Ottobratica rośnie głównie na równinie Gioia Tauro w prowincji Reggio di Calabria i w tyrreńskiej części prowincji Vibo Valentia. Mniej licznie spotyka się ją u podnóża Aspromonte, na równinie Sant’Eufemii i na jońskim wybrzeżu Kalabrii. Jest też obecna w prowincji Mesyna na Sycylii.
Czy oliwki Ottobratica nadają się do jedzenia?
Nie, Ottobratica jest odmianą wyłącznie oliwną. Jej owoce ważą zwykle tylko 1,5–2 g i mają stosunkowo dużą pestkę, więc nie opłaca się ich przetwarzać na oliwki stołowe. Cała produkcja trafia do tłoczni.
Jak smakuje oliwa z Ottobratiki?
Oliwa z wcześnie zebranej Ottobratiki jest trawiasta, z nutą karczocha, liścia pomidora i zielonego jabłka, wyraźnie gorzka i pikantna. Z późnego zbioru jest złota, łagodna i słodkawa, z nutą migdała. O stylu decyduje przede wszystkim termin zbioru.
Ile polifenoli ma oliwa z Ottobratiki?
Typowa oliwa z Ottobratiki zawiera 300–600 mg polifenoli na kilogram, a oliwy z bardzo wczesnego zbioru mogą mieć więcej. To jeden z najwyższych wyników wśród odmian Kalabrii i Sycylii. Wartość spada wraz z dojrzałością owoców i czasem przechowywania oliwy.
Czy Ottobratica jest samopylna?
Nie, Ottobratica jest samoniepłodna i potrzebuje pyłku innych odmian, by zawiązać owoce. Sama jest natomiast cenionym zapylaczem, zwłaszcza dla Carolei. Dlatego w kalabryjskich gajach obie odmiany często rosną obok siebie.
Kiedy zbiera się Ottobraticę?
Oliwy premium powstają z owoców zbieranych w październiku i na początku listopada, gdy są jeszcze zielone lub lekko fioletowe. Największą wydajność, do 20%, odmiana osiąga pod koniec listopada i w grudniu. Tradycyjne gospodarstwa nadal zbierają późno, czasem z siatek rozłożonych pod drzewami.
