Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Marche IGP: regionalna oliwa z dwunastu odmian Marchii

Marche IGP: oliwa extra vergine z regionu Marche z dziesięciu rodzimych odmian oraz Frantoio i Leccino. Zasady, kwasowość do 0,4%, smak i etykieta

Marche IGP: ilustracja

Marche IGP to Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) dla oliwy extra vergine z regionu Marche, tłoczonej z dziesięciu rodzimych odmian oliwek oraz z Frantoio i Leccino, uprawianych w regionie od około stu lat. Unia Europejska wpisała nazwę do rejestru rozporządzeniem wykonawczym 2017/702 z 4 kwietnia 2017 roku, a pierwsze partie certyfikowano w tym samym sezonie.

To oznaczenie regionalne, obejmujące około trzech czwartych powierzchni Marchii, od wzgórz Pesaro po dolinę Tronto. Jego dyscyplinarz należy do najbardziej wymagających we Włoszech: kwasowość nie może przekroczyć 0,4%, a polifenole muszą osiągnąć co najmniej 200 mg/kg. Oliwa jest żółtozielona, średnio owocowa, z nutami trawy, migdała i karczocha.

Oznaczenie
Marche IGP
Typ
Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
Region
Marche
Obszar
gminy obejmujące około 76% powierzchni regionu Marche, w całości lub w części, we wszystkich pięciu prowincjach
Odmiany
Ascolana Tenera, Carboncella, Coroncina, Mignola, Orbetana, Piantone di Falerone, Piantone di Mogliano, Raggia/Raggiola, Rosciola dei Colli Esini, Sargano di Fermo, Frantoio, Leccino (min. 85% łącznie)
Rejestracja w UE
2017

W skrócie

  • Typ oznaczenia: IGP, czyli Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG), zarejestrowane w UE w 2017 roku (rozporządzenie wykonawcze 2017/702).
  • Obszar: gminy w całości lub w części, łącznie około 76% powierzchni regionu Marche, w tym Ancona, Pesaro, Macerata, Fermo, Ascoli Piceno, Jesi i Osimo.
  • Odmiany: dziesięć rodzimych (m.in. Ascolana Tenera, Mignola, Raggia/Raggiola, Rosciola dei Colli Esini) oraz Frantoio i Leccino, łącznie co najmniej 85%.
  • Zbiór i tłoczenie: zbiór do 15 grudnia prosto z drzewa, tłoczenie najpóźniej 2 dni po zbiorze, w temperaturze do 30°C.
  • Parametry: kwasowość do 0,4%, polifenole co najmniej 200 mg/kg, kwas oleinowy co najmniej 72%.
  • Smak: owocowość, gorycz i ostrość od lekkich do wyraźnych, z nutami trawy, migdała i karczocha.
  • Etykieta: obowiązkowy rok zbioru, możliwa wersja jednoodmianowa z nazwą odmiany.
Spis treści
  1. Oliwa „di Marca” w średniowiecznym handlu
  2. Od Pesaro po Tronto
  3. Dwanaście odmian w dyscyplinarzu
  4. Kupaż albo jedna odmiana
  5. Od gaju do butelki
  6. Parametry w liczbach
  7. Smak w skali panelu
  8. Jak rozpoznać oryginał
  9. Regionalne IGP obok Cartoceto DOP
  10. Konsorcjum, skala i ceny
  11. Oliwa Marche w kuchni
  12. Pytania i odpowiedzi

Oliwa „di Marca” w średniowiecznym handlu

Oliwa z Marchii ma jedną z najlepiej udokumentowanych historii handlowych we Włoszech. W średniowiecznych dokumentach pojawia się jako oliwa „di Marca” lub „de Marchia”, czyli z Marchii Ankońskiej. Już w 1228 roku Ferrara pobierała od statków z Marchii opłatę w wysokości 25 funtów oliwy, a w 1263 roku statuty weneckiego cechu odróżniały oliwę marchijską od innych.

W XIII wieku oliwa z tego regionu osiągała wyższe ceny niż oliwy z innych części Italii, a Wenecja zakazywała mieszania jej z oliwą innego pochodzenia. W 1347 roku florenccy tkacze sprowadzili 2500 dzbanów oliwy, potrzebnej do obróbki wełny. Eksport trwał do połowy XVII wieku, a jeszcze w 1828 roku Giacomo Leopardi, poeta z Recanati, wspominał w liście słynną oliwę z Marchii.

Ta długa tradycja posłużyła jako jeden z dowodów reputacji nazwy, wymaganej przy rejestracji IGP. Drugim były badania regionalnej agencji rolniczej ASSAM, prowadzone z instytutem badawczym w Spoleto od 1994 roku: analizy chemiczne i izotopowe pokazały, że oliwy z Marche tworzą wyraźnie odrębną grupę na tle oliw z innych regionów.

Od Pesaro po Tronto

Marche to region wąski i pofałdowany: między grzbietem Apeninów a Adriatykiem ciągnie się szereg równoległych dolin, przecinających wzgórza prostopadle do wybrzeża. Gaje oliwne zajmują przede wszystkim pas wzgórz między morzem a przedgórzem, na glebach gliniastych i marglowych, dobrze nasłonecznionych i przewiewnych.

Północną granicę opłacalnej uprawy wyznaczają późne przymrozki, groźne zwłaszcza w prowincji Pesaro i Urbino. Dyscyplinarz zwraca uwagę, że gaje położone wyżej, ponad 500 m n.p.m., dają oliwy o bardziej wyrazistych cechach, bo chłodne noce spowalniają dojrzewanie owoców. Poza strefą oznaczenia zostają głównie tereny wyżej w górach, gdzie oliwka nie ma warunków do regularnego owocowania.

Skala uprawy wyraźnie wzrosła. Na początku lat 80. XX wieku gaje w regionie zajmowały około 6500 ha, a w 2010 roku już 13 515 ha, z czego ponad 2000 ha prowadzono metodami ekologicznymi lub w okresie konwersji. Tłoczni jest dużo i są małe: spis z 1910 roku notował 163 tłocznie w samej prowincji Ancona, a w 2000 roku w całym regionie działało ich 165. Przegląd całej oliwnej Marchii znajdziesz w przewodniku oliwa z Marche.

Oliwa z Marchii była w średniowieczu na tyle ceniona, że Wenecja zakazywała mieszania jej z oliwą innego pochodzenia.

Dwanaście odmian w dyscyplinarzu

Lista odmian jest długa, bo w gajach Marchii przetrwało wiele lokalnych odmian, często związanych z jedną doliną lub kilkoma gminami. Dziesięć odmian uznano za rodzime, dwie, Frantoio i Leccino, za tradycyjne, bo rosną w regionie od około stu lat. Razem muszą stanowić co najmniej 85% drzew w gaju, a pozostałe 15% mogą tworzyć inne odmiany.

Odmiana Związek z regionem Uwagi
Ascolana Tenera okolice Ascoli Piceno słynna przede wszystkim jako oliwka stołowa
Carboncella stara odmiana środkowych Włoch rodzima w Marche
Coroncina rodzima odmiana regionu w kupażach
Mignola rodzima odmiana regionu w kupażach i oliwach jednoodmianowych
Orbetana rodzima odmiana regionu rzadka
Piantone di Falerone okolice Falerone lokalna, z południa regionu
Piantone di Mogliano okolice Mogliano lokalna, z prowincji Macerata
Raggia lub Raggiola północna i środkowa Marche szeroko uprawiana w regionie
Rosciola dei Colli Esini wzgórza wokół Jesi lokalna
Sargano di Fermo okolice Fermo lokalna
Frantoio Toskania, w Marche od około stu lat tradycyjna
Leccino Toskania, w Marche od około stu lat tradycyjna

Ascolana Tenera jest znana przede wszystkim jako duża, mięsista oliwka stołowa, z której przygotowuje się słynne olive all’ascolana. Z jej owoców tłoczy się jednak także oliwę, delikatną i owocową. Raggia i Raggiola, traktowane w dyscyplinarzu łącznie, to z kolei odmiany szeroko uprawiane w północnej i środkowej części regionu.

Frantoio i Leccino przybyły z Toskanii, ale zadomowiły się w Marche na tyle, że trudno sobie bez nich wyobrazić tutejsze gaje. Frantoio wnosi do kupażu zieleń i gorycz, Leccino łagodność i regularne plony.

Kupaż albo jedna odmiana

Dyscyplinarz pozwala na dopisek „monovarietale” z nazwą odmiany z listy. To ważne dla małych producentów, którzy chcą pokazać charakter Mignoli, Raggii czy Rosciola dei Colli Esini, rzadko spotykanych poza regionem. Oliwy jednoodmianowe z rodzimych odmian należą do najciekawszych butelek z Marchii, choć powstają w niewielkich ilościach.

Częściej spotkasz jednak kupaże kilku odmian, w których producent łączy łagodność jednych z goryczą innych. Różnice między obiema drogami opisujemy w tekście kupaż czy monovarietale.

Od gaju do butelki

Zasady produkcji są szczegółowe i dotyczą każdego etapu:

  • Zbiór: prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie, w sposób zachowujący owoce w całości; zbiór z ziemi jest zakazany, a termin mija 15 grudnia.
  • Transport: w przewiewnych skrzynkach; worki jutowe są zakazane.
  • Czas do tłoczenia: najwyżej 2 dni od zbioru, z jak najkrótszym postojem w tłoczni.
  • Przygotowanie: oliwki przed tłoczeniem odlistnia się i myje.
  • Tłoczenie: w systemie ciągłym, wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi, w temperaturze do 30°C.
  • Wydajność: najwyżej 20 kg oliwy ze 100 kg oliwek.
  • Przechowywanie: w stali nierdzewnej, szkle lub stałych zbiornikach, w temperaturze 10–18°C; dozwolone są gazy obojętne, a przed rozlewem oliwę dekantuje się lub filtruje.
  • Opakowanie: zamknięte i oznakowane, o pojemności najwyżej 5 l; produkcja i rozlew wyłącznie w regionie.

Parametry w liczbach

Parametr Marche IGP Ogólna norma UE dla extra vergine
Kwasowość wolna do 0,4% do 0,8%
Liczba nadtlenkowa do 12 meq O₂/kg do 20 meq O₂/kg
K232 do 2,2 do 2,50
K270 do 0,15 do 0,22
Delta K do 0,005 do 0,01
Kwas oleinowy co najmniej 72% brak osobnego minimum
Kwas linolowy do 9% brak osobnego limitu
Polifenole co najmniej 200 mg/kg brak wymogu
Kolor żółtozielony dowolny

Najbardziej wymagający jest próg polifenoli: co najmniej 200 mg/kg to jeden z najwyższych wymogów wśród włoskich oznaczeń oliwnych. Taka oliwa jest wyraźnie gorzka i pieprzna, a przy tym odporna na utlenianie. O znaczeniu polifenoli piszemy szerzej w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.

Smak w skali panelu

Dyscyplinarz Marche IGP określa smak liczbowo, w skali stosowanej przez panele degustacyjne. Owocowość musi mieścić się w przedziale 3–7, gorycz 2,5–7, ostrość 3–7, a nuty zielone, migdałowe i karczochowe 2–6. Wady muszą mieć medianę zero.

W praktyce to oliwa średnio owocowa, ze średnią goryczą i ostrością, z aromatami świeżej trawy, migdała lub karczocha, zależnie od odmian. Oliwy z wcześniejszego zbioru, z października i początku listopada, są bardziej zielone, gorzkie i pikantne. Te z późniejszego zbioru stają się łagodniejsze, z wyraźniejszą słodyczą owocu.

Jak rozpoznać oryginał

Sama nazwa regionu na etykiecie, bez słowa IGP i bez unijnego znaku, nie oznacza oliwy certyfikowanej. Oliwa z Marche może być bardzo dobra także poza oznaczeniem, ale tylko IGP gwarantuje kontrolę parametrów z dyscyplinarza.

Regionalne IGP obok Cartoceto DOP

W Marche działają dwa oznaczenia oliwne. Cartoceto DOP to mała strefa kilku gmin w prowincji Pesaro i Urbino, oparta na Raggioli, Frantoio i Leccino. Marche IGP obejmuje niemal cały region i dwanaście odmian. DOP jest więc oznaczeniem bardziej lokalnym, a IGP pozwala pokazać całą różnorodność Marchii.

Oba oznaczenia mają ambitne parametry, ale IGP jest pod tym względem nawet ostrzejsze: kwasowość do 0,4% wobec 0,5% w Cartoceto i polifenole od 200 mg/kg wobec 100 mg/kg.

Konsorcjum, skala i ceny

Konsorcjum ochrony oliwy Marche IGP zostało uznane przez włoskie ministerstwo rolnictwa pod koniec 2020 roku, a jego mandat potwierdzono w 2024 roku. W 2021 roku do systemu kontroli należało 66 podmiotów: 50 gospodarstw oliwnych, 26 tłoczni i 30 rozlewni, przy czym wiele z nich pełniło kilka ról naraz.

Certyfikowane ilości są na razie skromne. W pierwszym sezonie, 2017 roku, certyfikowano 207 kwintali oliwy, czyli około 20,7 t, a w 2020 roku 183 kwintale. Dla porównania cały region produkował w sezonach poprzedzających 2021 rok średnio około 3500 t oliwy rocznie, czyli około 1,1% produkcji Włoch. Oliwa z oznaczeniem to więc niewielka, starannie kontrolowana część regionalnej produkcji, sprzedawana głównie przez tłocznie i gospodarstwa bezpośrednio oraz w sklepach z produktami regionalnymi.

Oliwa Marche w kuchni

Kuchnia Marchii łączy morze i góry, a oliwa jest w niej obecna w każdej części posiłku. Na wybrzeżu przygotowuje się brodetto marchigiano, zupę rybną, której każde miasto portowe ma własną wersję. W głębi lądu klasyką jest coniglio in porchetta, królik nadziewany dzikim koprem włoskim, czosnkiem i boczkiem, pieczony w piekarniku przez około 90 minut w 180°C.

Do brodetto pasuje oliwa łagodniejsza, z późniejszego zbioru, do królika i grillowanych mięs bardziej gorzka i pieprzna. Do smażenia olive all’ascolana w temperaturze około 170°C wystarczy zwykła oliwa extra vergine, a oliwę IGP lepiej zostawić do skropienia gotowych dań, sałatek z ciecierzycy i grzanek z nową oliwą.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest Marche IGP?

To Chronione Oznaczenie Geograficzne dla oliwy extra vergine z regionu Marche. Oliwa powstaje z dwunastu odmian, dziesięciu rodzimych oraz Frantoio i Leccino, które łącznie stanowią co najmniej 85% drzew. Nazwę zarejestrowano w UE w 2017 roku.

Kiedy oliwa Marche otrzymała oznaczenie IGP?

Unia Europejska zarejestrowała nazwę rozporządzeniem wykonawczym 2017/702 z 4 kwietnia 2017 roku, ogłoszonym w Dzienniku Urzędowym UE 20 kwietnia 2017 roku. Pierwsze partie certyfikowano jeszcze w tym samym sezonie. Konsorcjum ochrony uznano pod koniec 2020 roku.

Jakie odmiany oliwek są dozwolone w Marche IGP?

Dyscyplinarz wymienia Ascolana Tenera, Carboncella, Coroncina, Mignola, Orbetana, Piantone di Falerone, Piantone di Mogliano, Raggia lub Raggiola, Rosciola dei Colli Esini i Sargano di Fermo oraz Frantoio i Leccino. Razem muszą stanowić co najmniej 85% drzew. Pozostałe 15% mogą tworzyć inne odmiany.

Jaka jest kwasowość oliwy Marche IGP?

Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,4%, czyli połowy limitu dopuszczalnego dla zwykłej oliwy extra vergine. Dyscyplinarz wymaga też co najmniej 200 mg polifenoli na kilogram i co najmniej 72% kwasu oleinowego. To jeden z najbardziej wymagających zestawów parametrów we Włoszech.

Czym różni się Marche IGP od Cartoceto DOP?

Marche IGP obejmuje około 76% powierzchni regionu i dwanaście odmian, a Cartoceto DOP tylko kilka gmin w prowincji Pesaro i Urbino i opiera się na Raggioli, Frantoio i Leccino. IGP ma ostrzejsze limity kwasowości i polifenoli. DOP jest za to ściślej związana z jednym, małym terenem.

Czy Marche IGP może być oliwą jednoodmianową?

Tak, dyscyplinarz pozwala na dopisek „monovarietale” z nazwą odmiany z listy. Na rynku można spotkać m.in. oliwy jednoodmianowe z rodzimych odmian, takich jak Raggia, Mignola czy Ascolana Tenera. Większość oliw to jednak kupaże kilku odmian.

Jak smakuje oliwa Marche IGP?

Jest średnio owocowa, ze średnią goryczą i ostrością oraz aromatami trawy, migdała i karczocha. Oliwy z wczesnego zbioru są bardziej zielone i pikantne, z późnego łagodniejsze i słodsze. Kolor jest żółtozielony.

Do czego używać oliwy Marche IGP?

Najlepiej na surowo: do brodetto, sałatek, grzanek, zup z roślin strączkowych i pieczonego królika. Łagodniejsze oliwy pasują do ryb, bardziej gorzkie do mięs i warzyw z grilla. Do smażenia lepiej użyć tańszej oliwy extra vergine.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu