Ascolana Tenera to odmiana oliwki z okolic Ascoli Piceno w południowej części Marche, ceniona za bardzo duże, mięsiste owoce o miękkim miąższu, z których powstają słynne olive all’ascolana, czyli oliwki faszerowane mięsem i smażone w panierce. Jest podstawą chronionej nazwy pochodzenia Oliva Ascolana del Piceno DOP, jednej z niewielu włoskich DOP dla oliwek stołowych.
Choć owoce tej odmiany trafiają przede wszystkim do solanki i do kuchni, z Ascolany można też wytłoczyć oliwę o świeżym, zrównoważonym smaku. To odmiana o długiej historii, sięgającej czasów rzymskich, i o bardzo konkretnych wymaganiach w gaju. Więcej o całym regionie przeczytasz w przewodniku oliwa z Marche.
- Odmiana
- Ascolana Tenera
- Pochodzenie
- Marche, okolice Ascoli Piceno (dolina Tronto)
- Region
- Marche
- Przeznaczenie
- oliwki stołowe
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Region: Marche, prowincje Ascoli Piceno i Fermo, oraz północna Abruzja (prowincja Teramo).
- Nazwy lokalne: Liva da concia, Liva ascolana, Oliva di San Francesco; w Kalifornii Ascolano.
- Drzewo: bujne, o wzniesionym pokroju i gęstej koronie, częściowo samoniepłodne.
- Owoc: bardzo duży, zwykle 5–10 g, elipsoidalny, z małą pestką i miękkim, łatwo odchodzącym miąższem.
- Przeznaczenie: przede wszystkim oliwki stołowe, zielone w solance i faszerowane; w mniejszym stopniu oliwa.
- Oznaczenie: Oliva Ascolana del Piceno DOP, 88 gmin w Marche i Abruzji.
Spis treści
Ulivae Picenae: od Rzymian do Garibaldiego
Oliwki z Picenum, krainy między Apeninami a Adriatykiem, znali już Rzymianie. Łacińscy autorzy nazywali je ulivae Picenae, a od sposobu konserwowania w solance także colymbades, od greckiego słowa oznaczającego pływanie. Wspominali o nich Katon, Warron i Marcjalis, a Petroniusz w „Satyrykach” stawia je na stole bogacza Trymalchiona, obok najwykwintniejszych przysmaków epoki.
W średniowieczu tradycję przechowali mnisi. Benedyktyni z kongregacji oliwetańskiej jako pierwsi w okolicy prowadzili konserwowanie oliwek w sposób zorganizowany, na większą skalę niż domowa spiżarnia. Pochodzący z Marche papież Sykstus V wspominał ascolańskie oliwki w liście z podziękowaniem do starszyzny Ascoli, co pokazuje, jak cenionym były upominkiem.
Faszerowanie to późniejszy wynalazek. W XVII wieku pojawiają się wzmianki o oliwkach bez pestki nadziewanych mieszanką ziół, nazywanych olive giudee. Wersję z mięsem lokalni historycy datują na około 1800 rok: kucharze bogatych rodzin wymyślili ją, by wykorzystać różnorodne mięsa, które trafiały do dworów jako danina od chłopów.
Około 1875 roku inżynier Mariano Mazzocchi zaczął produkować i sprzedawać faszerowane oliwki na skalę przemysłową. Wielbicielami przysmaku byli Gioachino Rossini i Giacomo Puccini, a Giuseppe Garibaldi, który poznał je w 1849 roku, próbował później posadzić Ascolanę na swojej wyspie Caprera. Drzewa się nie przyjęły, co dobrze pokazuje, jak mocno ta odmiana związana jest z miejscem pochodzenia.
Gdzie rośnie Ascolana Tenera
Historyczne serce uprawy to dolina rzeki Tronto i okoliczne wzgórza: gminy Ascoli Piceno, Folignano, Venarotta i Castel di Lama w Marche oraz Sant’Egidio alla Vibrata i Civitella del Tronto po abruzyjskiej stronie rzeki. To krajobraz łagodnych, gliniastych pagórków, z widokiem na Monti Sibillini i Monti della Laga.
Obszar DOP jest znacznie szerszy niż ta historyczna kolebka. Obejmuje 88 gmin: 61 w Marche, w prowincjach Ascoli Piceno i Fermo, oraz 27 w abruzyjskiej prowincji Teramo, od San Benedetto del Tronto i Offidy po Teramo i Giulianovę. Abruzyjską stronę tej historii opisuje przewodnik oliwa z Abruzji.
Ascolana wyjechała też daleko od Piceno. Na Istrii uprawia się ją od 1940 roku jako odmianę stołową. W Kalifornii, gdzie nazywa się Ascolano, rośnie w sadach obok hiszpańskich odmian stołowych i bywa wykorzystywana także do tłoczenia oliwy. Poza Włochami uchodzi za jedną z najbardziej cenionych odmian stołowych świata.
Drzewo: bujne i wymagające zapylacza
Ascolana Tenera tworzy drzewo silnie rosnące, o wzniesionym pokroju i bardzo gęstej, obszernej koronie. Gałęzie owoconośne lekko zwisają pod ciężarem owoców. Liście są lancetowate, średniej wielkości, ciemnozielone z wierzchu i jaśniejsze od spodu, często charakterystycznie skręcone spiralnie wzdłuż osi.
Odmiana jest częściowo samoniepłodna, więc do dobrego zawiązania owoców potrzebuje pyłku innych odmian kwitnących w tym samym czasie. Jako zapylacze sprawdzają się Leccino, Pendolino, Rosciola, Morchiaio, Carboncella, a w sadach doświadczalnych także Santa Caterina, Giarraffa czy francuska Picholine. Kwitnienie przypada w Marche zwykle na przełom maja i czerwca.
Plonowanie jest umiarkowane: dorosłe drzewo daje przeciętnie 20–30 kg owoców, przy dobrej agrotechnice i nawadnianiu więcej. Odmiana dobrze znosi chłody i ma średnią wrażliwość na mróz, dobrze opiera się plamistości pawiego oczka i guzowatości oliwki. Jej słabym punktem są szkodniki: Ascolana jest bardzo podatna na muchę oliwną i na mola oliwnego, bo duże, soczyste owoce są dla nich łatwym celem.
Owoc: wielki, miękki i delikatny
Owoc Ascolany jest bardzo duży, elipsoidalny, często lekko asymetryczny. Waży zwykle od 5 do 10 g, w zależności od obciążenia drzewa i nawadniania, a pestka ma mniej niż 1 g. Skórka jest jasnozielona, pokryta białawym nalotem, który znika w miarę dojrzewania. Później owoc żółknie, przechodzi w fiolet i na końcu czernieje.
Przydomek „tenera”, czyli „miękka”, opisuje miąższ. Jest białawy, delikatny i bardzo łatwo odchodzi od pestki, co stanowi zaletę przy drylowaniu i faszerowaniu, ale wadę przy zbiorze. Owoce łatwo się obijają i ciemnieją w miejscach uszkodzeń, dlatego na oliwki stołowe zbiera się je ręcznie, ostrożnie, do niewielkich skrzynek.
Na oliwki zielone owoce zbiera się, gdy zielona skórka nabiera słomkowego odcienia. Zasady DOP wyznaczają zbiór od 10 września do 20 października, a nawadnianie trzeba przerwać co najmniej 20 dni wcześniej. Stosunek masy miąższu do pestki musi wynosić co najmniej 4 do 1.
Oliva Ascolana del Piceno DOP
Oliva Ascolana del Piceno jest chroniona w Unii Europejskiej od połowy pierwszej dekady XXI wieku, a od 2018 roku ma własne konsorcjum ochrony. Nazwa obejmuje trzy typy produktu: oliwki w solance po odgoryczaniu, oliwki w solance „al naturale” i oliwki faszerowane. W nowych nasadzeniach Ascolana Tenera musi stanowić co najmniej 60% drzew, reszta to zapylacze.
| Parametr | Oliva Ascolana del Piceno DOP |
|---|---|
| Odmiana | Ascolana Tenera, w nowych sadach min. 60% drzew |
| Obszar | 88 gmin: 61 w Marche, 27 w prowincji Teramo |
| Zbiór | 10 września–20 października |
| Plon | do 7 t/ha w sadzie, do 50 kg z drzewa w uprawie mieszanej |
| Owoc | stosunek miąższu do pestki co najmniej 4 |
| Solanka | 8–10% soli |
| Wersja „al naturale” | min. 10 miesięcy w solance |
| Oliwki faszerowane | min. 40% masy to oliwka, 65–95 sztuk na kilogram |
Oliwki w solance
W wersji klasycznej odgoryczanie musi się zacząć w ciągu 48 godzin od zbioru. Oliwki moczy się przez 8–12 godzin w roztworze ługu sodowego o stężeniu 1,5–3%, potem płucze wodą do usunięcia resztek zasady i zalewa solanką o stężeniu 8–10%, w której fermentują. Tradycyjnie dodaje się do niej trochę dzikiego kopru włoskiego. Wersja „al naturale” omija ług: owoce trafiają od razu do solanki i dojrzewają w niej co najmniej 10 miesięcy, zachowując lekką, przyjemną goryczkę.
Oliwki faszerowane
Do nadzienia przepisy DOP przewidują wołowinę (40–70%) i wieprzowinę (30–50%), opcjonalnie do 10% kurczaka lub indyka. Mięso dusi się z cebulą, marchewką i selerem, podlewa białym winem, a po zmieleniu łączy z jajkami (2–4 na kilogram farszu), dojrzałym tartym serem (co najmniej 100 g na kilogram) i gałką muszkatołową. Oliwkę drylowaną spiralnym nacięciem owija się wokół farszu, panieruje w mące, jajku i bułce tartej i smaży.
Czy z Ascolany robi się oliwę
Tak, choć rzadko. Owoce zawierają mniej oleju niż typowe odmiany oliwne, a wydajność z owoców jest średnia do niskiej, więc tłoczenie Ascolany opłaca się głównie w latach, gdy owoce nie spełniają norm stołowych, albo w gospodarstwach, które chcą pokazać pełny obraz odmiany. Do tłoczni trafiają też owoce zbierane później, już przebarwione.
Oliwa z Ascolany jest świeża, z wyraźną nutą liści pomidora, zielonej trawy i migdała. Gorycz i ostrość są umiarkowane i dobrze zrównoważone, bez agresywnego finiszu. W Marche taka oliwa zwykle trafia do kupaży z innymi odmianami regionu, w tym z rodzimą Raggią, a takie kupaże mogą trafiać na rynek z regionalnym oznaczeniem Marche IGP, obejmującym cały region.
Ascolana w kuchni
Najbardziej znane danie to oczywiście olive all’ascolana, podawane na gorąco z ćwiartką cytryny. Na festynach w Ascoli sprzedaje się je w papierowych rożkach, w domach podaje jako przekąskę do białego wina Falerio lub Passeriny. Smaży się je w oliwie extra vergine albo w oleju arachidowym, w temperaturze około 170–175°C, aż panierka nabierze złotego koloru.
Faszerowane oliwki są też filarem fritto misto all’ascolana, mieszanki smażonych przysmaków, w której obok oliwek pojawiają się kostki słodkiego kremu, kotleciki jagnięce, karczochy i cukinie. Do smażenia w głębokim tłuszczu dobra oliwa o średniej intensywności sprawdza się lepiej, niż się powszechnie sądzi, o czym piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Zielone oliwki w solance to z kolei klasyczny dodatek do aperitivo, sałatek i desek z wędlinami z Marche, takimi jak ciauscolo. W kuchni domowej trafiają do duszonego królika, kurczaka z ziołami i do sosów pomidorowych. Szerszy kontekst włoskich oliwek stołowych opisuje przewodnik włoskie oliwki stołowe.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza nazwa Ascolana Tenera?
Ascolana Tenera to „miękka oliwka z Ascoli”. Pierwszy człon wskazuje miasto Ascoli Piceno w Marche, drugi opisuje delikatny, miękki miąższ owocu. Miejscowi nazywają ją też liva da concia, czyli oliwką do konserwowania.
Ile waży oliwka Ascolana Tenera?
Owoc Ascolany Tenery waży zwykle od 5 do 10 g, co czyni go jednym z największych wśród włoskich oliwek. Pestka ma mniej niż 1 g, a miąższ łatwo od niej odchodzi. Dzięki temu oliwki świetnie nadają się do drylowania i faszerowania.
Czym jest Oliva Ascolana del Piceno DOP?
Oliva Ascolana del Piceno DOP to chroniona nazwa pochodzenia dla oliwek stołowych z odmiany Ascolana Tenera. Obejmuje 88 gmin w Marche i w abruzyjskiej prowincji Teramo. Chroni oliwki w solance i oliwki faszerowane mięsem według ściśle określonego przepisu.
Czy z Ascolany Tenery można zrobić oliwę?
Tak, z Ascolany można wytłoczyć oliwę, ale robi się to rzadko. Owoce mają stosunkowo mało oleju i są znacznie cenniejsze jako oliwki stołowe. Oliwa z tej odmiany jest świeża, z nutą liści pomidora i zrównoważoną goryczą.
Kiedy zbiera się oliwki Ascolana Tenera?
Oliwki Ascolana Tenera na oliwki stołowe zbiera się od 10 września do 20 października. Owoce zrywa się ręcznie, gdy zielona skórka nabiera słomkowego odcienia. Miękki miąższ łatwo się obija, dlatego zbiór mechaniczny nie wchodzi w grę.
Jakie mięso jest w farszu olive all’ascolana?
Farsz olive all’ascolana DOP składa się z wołowiny (40–70%) i wieprzowiny (30–50%), z możliwym dodatkiem do 10% drobiu. Mięso dusi się z warzywami i białym winem, a po zmieleniu łączy z jajkami, dojrzałym serem i gałką muszkatołową. Oliwki panieruje się i smaży na złoto.
Czy Ascolana Tenera rośnie poza Włochami?
Tak, Ascolana Tenera rośnie m.in. na Istrii, gdzie uprawia się ją od 1940 roku, oraz w Kalifornii pod nazwą Ascolano. W obu miejscach ceniona jest głównie jako odmiana stołowa. Oryginalne oliwki DOP pochodzą jednak wyłącznie z okolic Ascoli Piceno i Teramo.
