Magazyn o oliwie z Italii
Przewodnik

Oliwa z Marche: przewodnik po Cartoceto, Ascoli i rodzimych odmianach

Oliwa z Marche: Cartoceto DOP i Marche IGP, odmiany Ascolana Tenera, Raggia i Mignola, małe tłocznie na wzgórzach, olive all’ascolana i porady zakupowe

Oliwa z Marche: przewodnik po Cartoceto, Ascoli i rodzimych odmianach: ilustracja

Oliwa z Marche to oliwa z gajów na wzgórzach środkowych Włoch, między Apeninami a Adriatykiem, w prowincjach Pesaro i Urbino, Ankona, Macerata, Fermo i Ascoli Piceno. Region ma jedną chronioną nazwę pochodzenia, Cartoceto DOP na północy, oraz obejmujące niemal całe Marche oznaczenie Marche IGP, a jego wizytówką są rodzime odmiany: Ascolana Tenera, Raggia, Mignola, Piantone di Mogliano i Rosciola.

Marche to także ojczyzna olive all’ascolana, wielkich oliwek faszerowanych mięsem i smażonych w panierce, oraz kraina małych tłoczni rozsianych po wzgórzach. Produkcja jest skromna, ale oliwy są bardzo zielone, aromatyczne i bogate w polifenole, a dyscyplinarz regionalnego IGP należy do najbardziej wymagających we Włoszech.

Region
Marche
Główne odmiany
Ascolana Tenera, Raggia, Mignola, Frantoio

W skrócie

  • Region: Marche, od Pesaro po Ascoli Piceno, gaje głównie na wzgórzach między górami a morzem.
  • Główne odmiany: Ascolana Tenera, Raggia i Raggiola, Mignola, Piantone di Mogliano, Rosciola dei Colli Esini, Sargano di Fermo, Coroncina, a także Frantoio i Leccino.
  • Oznaczenia: Cartoceto DOP w prowincji Pesaro i Urbino oraz Marche IGP; osobna DOP chroni oliwki stołowe Oliva Ascolana del Piceno.
  • Smak: średnio lub średnio intensywnie owocowy, z nutą trawy, karczocha, migdała, rukoli i pomidora.
  • Wymagania IGP: kwasowość do 0,4%, co najmniej 200 mg/kg polifenoli, tłoczenie do dwóch dni od zbioru.
  • Tłocznie: w 2000 roku około 165 w całym regionie, głównie małe i rodzinne.
  • Kiedy jechać: listopad, gdy w Cartoceto i innych miasteczkach trwają święta nowej oliwy.
Spis treści
  1. Region grzebienia dolin
  2. Olio di Marca: osiem wieków reputacji
  3. Rodzime odmiany: od wielkiej Ascolany po Raggię
  4. Cartoceto DOP i Marche IGP
  5. Smak oliwy z Marche
  6. Małe tłocznie na wzgórzach
  7. Od olive all’ascolana po brodetto
  8. Gdzie szukać oliwy w Marche
  9. Pytania i odpowiedzi

Region grzebienia dolin

Marche mają charakterystyczny układ: z Apeninów ku Adriatykowi spływa kilkanaście równoległych rzek, m.in. Metauro, Esino, Potenza, Chienti, Tenna i Tronto, a między nimi ciągną się grzbiety wzgórz. Geografowie porównują ten krajobraz do grzebienia. Gaje oliwne zajmują przede wszystkim środkowy pas wzgórz, kilkanaście do kilkudziesięciu kilometrów od morza, gdzie klimat jest łagodniejszy niż w górach, a gleby ilasto-wapienne dobrze odprowadzają wodę.

Marche leżą na tej samej szerokości geograficznej co Toskania i Umbria, ale od strony Adriatyku, z chłodniejszymi wiatrami z północnego wschodu. Zimy bywają mroźne, zwłaszcza w głębi lądu, dlatego gaje rzadko wspinają się wysoko w Apeniny. Na północy, w dolinie Metauro wokół Cartoceto, i na południu, wokół Ascoli Piceno i Fermo, oliwki rosną najgęściej.

Olio di Marca: osiem wieków reputacji

Oliwa z Marche ma jedną z najlepiej udokumentowanych historii handlowych we Włoszech. W średniowiecznych dokumentach pojawia się jako „olio di Marca” lub „de Marchia”. W 1228 roku statki przypływające do Ferrary płaciły cło w postaci 25 funtów oliwy, a w 1263 roku statuty weneckich cechów nakazywały trzymać oliwę z Marche osobno i sprzedawać ją drożej niż inne.

W 1347 roku florenccy kupcy wełniani sprowadzili z Marche 2500 orci, czyli glinianych dzbanów oliwy, potrzebnej do obróbki wełny. Więcej o tych naczyniach piszemy w tekście Orcio, ziro i dzban. W 1828 roku Giacomo Leopardi, poeta z Recanati, pisał do ojca, że oliwa z jego stron jest znana daleko poza regionem.

Sieć tłoczni była zawsze gęsta: spis z 1910 roku wykazał 163 czynne tłocznie w samej prowincji Ankona, a w 2000 roku w całym regionie działało ich około 165. Większość to do dziś małe zakłady obsługujące rolników z okolicznych wzgórz.

Już w 1263 roku weneckie statuty kazały trzymać oliwę z Marche osobno i sprzedawać ją drożej.

Rodzime odmiany: od wielkiej Ascolany po Raggię

Ascolana Tenera

Ascolana Tenera to najsłynniejsza odmiana regionu, pochodząca z okolic Ascoli Piceno. Ma bardzo duże, mięsiste owoce i stosunkowo niską zawartość oleju, około 15–22%, dlatego przez wieki była przede wszystkim oliwką stołową. To z niej robi się olive all’ascolana, a zielone oliwki konserwowane z Ascoli chroni osobna DOP. Więcej o oliwkach do jedzenia piszemy w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych.

Coraz więcej producentów tłoczy z Ascolany także oliwę jednoodmianową. Jest intensywnie owocowa, z nutą pomidora, ziół, kwiatów, migdała i balsamicznym akcentem, i bardzo różni się od typowych oliw środkowych Włoch.

Raggia i Raggiola

Raggia i blisko z nią związana Raggiola, wymieniane w dyscyplinarzu IGP razem, to rodzime odmiany Marche, a Raggiola jest jedną z podstaw oliwy z Cartoceto. Daje oliwę średnio owocową, z wyraźną ostrością i goryczą oraz nutą rukoli, trawy i orzecha włoskiego. Dobrze łączy się w kupażach z Frantoio i Leccino.

Mignola, Piantone di Mogliano i inne

Marche zachowały kilkanaście rodzimych odmian, które dyscyplinarz Marche IGP wymienia z nazwy: oprócz Ascolany i Raggi są to m.in. Mignola, Carboncella, Coroncina, Orbetana, Piantone di Falerone, Piantone di Mogliano, Rosciola dei Colli Esini i Sargano di Fermo. Wiele z nich jest związanych z konkretną doliną lub miasteczkiem, jak Piantone di Mogliano z prowincją Macerata czy Rosciola ze wzgórzami wokół Jesi.

Obok nich w gajach rośnie dużo Frantoio i Leccino. Oliwy jednoodmianowe z Mignoli, Piantone di Mogliano czy Raggi to najlepszy sposób, by poznać, czym Marche różnią się od Toskanii i Umbrii.

Cartoceto DOP i Marche IGP

Region ma dwa oznaczenia o zupełnie różnej skali. Cartoceto DOP to mała strefa w dolinie Metauro, w prowincji Pesaro i Urbino, obejmująca Cartoceto i kilka sąsiednich gmin. Marche IGP obejmuje obszar odpowiadający około 76% powierzchni regionu i ma bardzo wysokie wymagania jakościowe.

Oznaczenie Obszar Odmiany Wybrane zasady
Cartoceto DOP Cartoceto i sąsiednie gminy w dolinie Metauro (Pesaro i Urbino) Raggiola, Frantoio, Leccino, z dodatkiem innych oliwa owocowa, zielona, z wyraźną goryczą i ostrością
Marche IGP około 76% powierzchni regionu min. 85% z odmian wymienionych w dyscyplinarzu, głównie rodzimych kwasowość do 0,4%, polifenole min. 200 mg/kg, zbiór do 15 grudnia

Dyscyplinarz Marche IGP wymaga zbioru oliwek prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie, bez owoców leżących na ziemi, i zakończenia zbioru do 15 grudnia. Oliwki trzeba przetłoczyć najpóźniej w ciągu dwóch dni, w temperaturze nieprzekraczającej 30°C, a wydajność oleju nie może przekroczyć 20%. Oliwa musi mieć barwę żółtozieloną, średnią lub średnio intensywną owocowość, nuty trawy, migdała lub karczocha i co najmniej 72% kwasu oleinowego.

Limit kwasowości 0,4% i minimum 200 mg/kg polifenoli to wartości wyraźnie ostrzejsze niż w większości włoskich DOP. Profil smakowy opracowano na podstawie 259 próbek analizowanych od 2009 roku, co dobrze pokazuje, jak starannie region przygotował swoje oznaczenie.

Smak oliwy z Marche

Typowa oliwa z Marche jest zielona, świeża i bardzo aromatyczna: trawa, karczoch, migdał, rukola, czasem pomidor i zioła. Gorycz i ostrość są wyraźne, ale zrównoważone, a dzięki dużej zawartości polifenoli oliwa długo zachowuje świeżość. Na północy, w Cartoceto, dominuje styl zielony i pieprzny, a na południu, wokół Ascoli, oliwy z Ascolany są bardziej pomidorowe i kwiatowe.

Do codziennej kuchni najlepiej sprawdzają się kupaże z Raggi, Frantoio i Leccino. Oliwy jednoodmianowe z rzadkich odmian warto traktować jak wino z małej apelacji: degustować na kawałku chleba i używać na surowo, gdzie ich aromat jest najlepiej wyczuwalny.

Małe tłocznie na wzgórzach

Marche produkują niewiele oliwy w skali kraju, a plony mocno wahają się z roku na rok. W sezonie 2018/19 zbiór w regionie spadł o około 60% z powodu silnego ataku muchy oliwnej, a w 2023 roku w okolicach Cartoceto zebrano mniej więcej jedną dziesiątą tego, co rok wcześniej. Cena litra oliwy extra vergine wzrosła wtedy na miejscu z 12–15 do około 20 euro.

Tłocznie są rozsiane po całym regionie. Najwięcej działa w prowincjach Ankona i Macerata, m.in. wokół Filottrano, Staffolo, Senigallii, Recanati, Tolentino, Pollenzy i San Severino Marche, a na południu w okolicach Ascoli Piceno, Monteprandone i Porto San Giorgio. Przeważają małe zakłady tłoczące na zlecenie okolicznych rolników i gospodarstwa butelkujące oliwę z własnych drzew.

Od olive all’ascolana po brodetto

Kuchnia Marche łączy wzgórza i morze, a oliwa występuje w niej w roli głównej i drugoplanowej. Olive all’ascolana to duże oliwki Ascolana Tenera bez pestki, nadziewane mieszanką mięs, panierowane i smażone w łagodnej oliwie. Są też częścią fritto misto all’ascolana, w którym obok oliwek smaży się karczochy, cukinię, szałwię, kotleciki jagnięce i kostki słodkiego kremu.

Na wybrzeżu króluje brodetto marchigiano, zupa rybna, której każde portowe miasto, od Fano po San Benedetto del Tronto, ma własną wersję. Zaczyna się od soffritto na oliwie, a na koniec dobrze jest skropić talerz świeżą, zieloną oliwą z Cartoceto. W głębi lądu przygotowuje się coniglio in porchetta, królika faszerowanego dzikim koprem i czosnkiem, pieczonego jak prosię, a w Cingoli i Apiro wypieka się cavallucci, domowe ciastka z oliwą.

Gdzie szukać oliwy w Marche

Najlepszy czas na wizytę to listopad. W Cartoceto odbywa się wtedy jesienne święto oliwy z targiem i degustacjami, a miasteczko i okoliczne wzgórza doliny Metauro dobrze łączy się z wizytą w Fano i Urbino. Na południu warto pojechać do Ascoli Piceno, by zjeść olive all’ascolana w ich ojczyźnie, i na wzgórza wokół Fermo.

Środkowa część regionu to wzgórza wokół Jesi i Macerata, gdzie oliwę można łączyć z winem Verdicchio i wizytą w Recanati, rodzinnym mieście Leopardiego. Wiele tłoczni sprzedaje oliwę bezpośrednio, a niektóre pozwalają obejrzeć pracę w czasie tłoczenia, jeśli umówisz się wcześniej.

Pytania i odpowiedzi

Jakie oznaczenia ma oliwa z Marche?

Oliwa z Marche ma dwa oznaczenia: Cartoceto DOP w prowincji Pesaro i Urbino oraz Marche IGP, obejmujące około 76% powierzchni regionu. Osobna DOP, Oliva Ascolana del Piceno, chroni oliwki stołowe z okolic Ascoli. Cartoceto to jedyna DOP oliwy w całym regionie.

Czym wyróżnia się Marche IGP?

Marche IGP ma jeden z najostrzejszych dyscyplinarzy we Włoszech: kwasowość do 0,4%, co najmniej 200 mg/kg polifenoli i tłoczenie najpóźniej dwa dni po zbiorze. Co najmniej 85% oliwek musi pochodzić z odmian wymienionych w dyscyplinarzu, głównie rodzimych. Zbiór musi się zakończyć do 15 grudnia.

Z jakich oliwek robi się olive all’ascolana?

Olive all’ascolana robi się z odmiany Ascolana Tenera, dużych, mięsistych oliwek z okolic Ascoli Piceno. Oliwki pozbawia się pestki, nadziewa mieszanką mięs, panieruje i smaży. Ta sama odmiana coraz częściej służy też do tłoczenia aromatycznej oliwy jednoodmianowej.

Jak smakuje oliwa z Cartoceto?

Oliwa z Cartoceto jest zielona, owocowa i wyrazista, z nutą trawy, karczocha i rukoli oraz wyraźną goryczą i ostrością. Powstaje głównie z Raggioli, Frantoio i Leccino w dolinie Metauro. Najlepiej smakuje na surowo, na chlebie, w zupach i na rybach.

Kiedy w Marche zbiera się oliwki?

Zbiór trwa zwykle od końca października do grudnia, a dyscyplinarz Marche IGP wymaga jego zakończenia do 15 grudnia. Oliwki zbiera się z drzewa, nigdy z ziemi, i tłoczy w ciągu dwóch dni. Najświeższa oliwa pojawia się w tłoczniach w listopadzie.

Ile kosztuje oliwa w Marche?

Cena zależy od urodzaju i producenta, ale za litr dobrej oliwy extra vergine z małej tłoczni płaci się na miejscu zwykle kilkanaście euro. W słabym 2023 roku cena w okolicach Cartoceto wzrosła z 12–15 do około 20 euro za litr. Oliwy jednoodmianowe z rzadkich odmian są zwykle droższe.

Jakie są rodzime odmiany oliwek w Marche?

Najważniejsze rodzime odmiany to Ascolana Tenera, Raggia, Raggiola, Mignola, Piantone di Mogliano, Piantone di Falerone, Rosciola dei Colli Esini, Sargano di Fermo, Coroncina, Carboncella i Orbetana. Obok nich w gajach rośnie dużo Frantoio i Leccino. Wiele rodzimych odmian jest związanych z jedną doliną lub miasteczkiem.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu