Nostrana di Brisighella to rodzima odmiana oliwek z doliny Lamone w Romanii, uprawiana na oliwę na wzgórzach wokół Brisighelli, Faenzy, Riolo Terme, Casola Valsenio i Modigliany. Ma mały, owalny owoc, który dojrzewa późno, i daje oliwę szmaragdowozieloną ze złotymi refleksami, o zapachu karczocha, świeżej trawy i liścia pomidora, z wyraźną goryczą i ostrością. Oliwa Brisighella DOP musi powstawać z niej w co najmniej 90%.
To jedna z niewielu odmian, które w całości wyznaczają charakter oznaczenia. Brisighella DOP jest w praktyce oliwą niemal jednoodmianową, a jej profil, zielony, ziołowy i wyrazisty, zaskakuje każdego, kto spodziewa się po północnych Włoszech wyłącznie łagodnych oliw. Nostrana zawdzięcza go późnemu dojrzewaniu w chłodnym klimacie i stuleciom selekcji na granicy możliwości uprawy oliwki.
- Odmiana
- Nostrana di Brisighella
- Pochodzenie
- Emilia-Romania, dolina Lamone wokół Brisighelli (prowincja Rawenna)
- Region
- Emilia-Romania
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- intensywna
W skrócie
- Pochodzenie: Emilia-Romania, dolina Lamone; odmiana rodzima dla okolic Brisighelli.
- Przeznaczenie: oliwa.
- Owoc: mały, owalny, dojrzewa późno; zbiór od listopada do 20 grudnia.
- Drzewo: plonuje skromnie; jako zapylacz służy miejscowa odmiana Ghiacciola.
- Smak oliwy: średnio intensywny do intensywnego, karczoch, trawa, pomidor; wyraźna gorycz i ostrość.
- Oznaczenia: Brisighella DOP (min. 90%), Olio dei Colli di Bologna IGP.
- Skala: około 300 ha gajów; Nostrana stanowi około czterech piątych drzew w okolicy Brisighelli.
Spis treści
- „Nasza” oliwka z doliny Lamone
- Gipsowy grzbiet i mgły nad równiną
- Drzewo o skromnym plonie
- Mały owoc, późny zbiór
- Szmaragdowa oliwa o smaku karczocha
- Brisighella DOP: oliwa prawie jednoodmianowa
- Poza Brisighellą: Romania i wzgórza Bolonii
- Nostrana w kuchni Romanii
- Szlak oliwy w Brisighelli
- Pytania i odpowiedzi
„Nasza” oliwka z doliny Lamone
Nazwa odmiany jest prosta: nostrana znaczy po włosku „nasza”, „swojska”, a dopisek di Brisighella wskazuje miasteczko, z którym jest związana. Tak rolnicy z doliny Lamone odróżniali swoje stare drzewa od odmian sprowadzanych z Toskanii. Trzeba przy tym uważać na zbieżność nazw: w innych częściach Romanii słowem „nostrana” bywa nazywane także Correggiolo, a to zupełnie inna odmiana, z wydłużonym owocem i innym profilem oliwy.
Oliwki rosną w tej okolicy od starożytności. W Pieve del Thò, romańskim kościele w dolinie Lamone, odkryto ślady prostej rodzinnej tłoczni z I wieku naszej ery. W 1594 roku biskup Bertinoro chwalił powietrze, wodę, wina i oliwy doliny Lamone jako niezrównane w innych krainach. Nostrana di Brisighella jest owocem tej długiej historii: przez stulecia rolnicy rozmnażali drzewa, które przetrwały kolejne mrozy, aż odmiana dopasowała się do granicznych warunków doliny.
Nowoczesny rozdział zaczął się w latach 70. XX wieku, gdy powstała spółdzielnia rolnicza z Brisighelli i jej wspólna tłocznia. Zrzeszyła zdecydowaną większość miejscowych producentów, a już od 1975 roku stosowano własne zasady kontroli jakości, z numerowanymi butelkami. Dlatego gdy Unia Europejska tworzyła system chronionych nazw, Brisighella była gotowa i 1 lipca 1996 roku znalazła się w pierwszej grupie włoskich oliw DOP.
Gipsowy grzbiet i mgły nad równiną
Emilia-Romania to przede wszystkim Nizina Padańska, z mroźnymi i mglistymi zimami, na której oliwka by nie przetrwała. Gaje Nostrany rosną tylko na pierwszych pasmach apenińskich wzgórz, na zboczach wystawionych na południe. Brisighella leży w dolinie Lamone, około 13 km od Faenzy, pod trzema wzgórzami z twierdzą, wieżą zegarową i sanktuarium.
O tym, że oliwki w ogóle tu rosną, decydują dwa zjawiska. Pierwsze to Vena del Gesso Romagnola, grzbiet z kryształów gipsu, który przecina dolinę, latem nagrzewa się i zimą powoli oddaje ciepło, a przy okazji osłania gaje od zimnych wiatrów z północy. Drugie to ciepłe powietrze napływające z południa, które spycha mgły z dolin w stronę równiny, poza strefę gajów. Efektem jest mikroklimat, w którym oliwka przeżywa, choć wciąż na granicy swoich możliwości.
Wielkie mrozy i tak co jakiś czas przypominają o tej granicy. Zimy takie jak ta z 1985 roku niszczyły gaje w całych północnych i środkowych Włoszech, a po każdej z nich część rolników rezygnowała z oliwek. Te, które zostały, to w dużej mierze Nostrana: odmiana, która przez wieki przeszła przez sito kolejnych mroźnych zim. Szerszy kontekst klimatyczny regionu opisujemy w przewodniku po oliwie z Emilii-Romanii.
Drzewo o skromnym plonie
Nostrana di Brisighella nie jest odmianą dla rolnika, który liczy kilogramy. Plonuje skromnie, a w okolicy uważa się, że właśnie ten ograniczony plon sprzyja intensywności smaku i zapachu oliwy. Zasady DOP i tak limitują zbiór do 5000 kg oliwek z hektara, czyli do poziomu, który na wielu nizinnych plantacjach południa uznano by za niski.
Drzewa prowadzi się w formie wazy wielopniowej albo pojedynczego stożka, w rozstawie zwykle od 6 × 8 m w tradycyjnych gajach po gęstsze nasadzenia w nowszych. Wiele starych drzew rośnie na stromych zboczach i tarasach, gdzie każdą pracę wykonuje się ręcznie. Do zapylenia Nostrana potrzebuje sąsiedztwa innej odmiany, a tę rolę w gajach Brisighelli pełni przede wszystkim Ghiacciola, stara odmiana Romanii o nazwie nawiązującej do lodu.
Chłodny klimat ma też dobrą stronę. Muszka oliwna, która na południu Włoch potrafi zniszczyć znaczną część zbiorów, w dolinie Lamone zwykle sprawia mniej kłopotów, bo mroźniejsze zimy ograniczają jej populację. Dzięki temu oliwki trafiają do tłoczni zdrowe, a oliwa łatwiej osiąga bardzo niską kwasowość.
Mały owoc, późny zbiór
Owoc Nostrany jest mały i owalny. Dojrzewa późno i powoli: przebarwianie zaczyna się dopiero późną jesienią, a duża część owoców w chwili zbioru jest jeszcze zielona albo zielonofioletowa. To właśnie ten wczesny etap dojrzałości daje oliwie intensywny zielony kolor i zapach świeżo ściętej trawy.
Zbiór trwa od początku listopada do 20 grudnia, która to data jest granicą wyznaczoną w zasadach DOP. Oliwki zrywa się głównie ręcznie, przeczesując gałęzie, z pomocą małych mechanicznych grzebieni, i codziennie dowozi do tłoczni w niewielkich skrzynkach. Tłoczenie musi rozpocząć się najpóźniej w ciągu czterech dni od zbioru, a w praktyce odbywa się zwykle znacznie szybciej. Wydajność oleju nie może przekroczyć 18% masy oliwek, co odpowiada niewielkiemu owocowi o umiarkowanej zawartości tłuszczu.
Szmaragdowa oliwa o smaku karczocha
Oliwa z Nostrany ma szmaragdowozieloną barwę ze złotymi refleksami. W nosie jest średnio lub intensywnie owocowa, z zapachem zielonego karczocha, świeżej trawy, liścia pomidora i ziół. W ustach łączy miękkość z charakterem: najpierw pojawia się świeża zieleń, potem wyraźna gorycz i rosnąca ostrość, która utrzymuje się w gardle. Jak na oliwę z północy jest zaskakująco wyrazista.
Wiele oliw z Nostrany powstaje w tłoczni spółdzielczej metodą perkolacji: w ciasto z oliwek wchodzą tysiące stalowych blaszek, oliwa przywiera do nich i spływa bez ściskania, a dopiero resztę odzyskuje się w wirówce. Z tej pierwszej, najdelikatniejszej frakcji, pobieranej z najlepszych partii, powstaje selekcja sprzedawana pod nazwą Brisighello. O różnych sposobach tłoczenia piszemy w tekście Frantoio od środka.
Oliwa z Nostrany ma sporo polifenoli, które odpowiadają za gorycz i ostrość, oraz wysoki udział kwasu oleinowego, co razem daje jej dobrą stabilność. Dzięki temu zachowuje świeżość dłużej niż delikatne oliwy znad jezior. Więcej o związkach, które nadają oliwie gorycz, przeczytasz w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.
| Parametr | Brisighella DOP |
|---|---|
| Udział Nostrany di Brisighella | min. 90% |
| Inne odmiany | do 10% |
| Plon oliwek | maks. 5000 kg/ha |
| Wydajność oleju | maks. 18% |
| Termin zbioru | do 20 grudnia |
| Czas do tłoczenia | maks. 4 dni |
| Barwa | szmaragdowozielona ze złotymi refleksami |
| Zapach | karczoch, trawa, pomidor |
| Smak | owocowy, z wyraźną goryczą i ostrością |
| Kwas oleinowy | ponad 70% |
Brisighella DOP: oliwa prawie jednoodmianowa
Brisighella DOP obejmuje w całości lub częściowo gminy Brisighella, Faenza, Riolo Terme i Casola Valsenio w prowincji Rawenna oraz Modigliana w prowincji Forlì-Cesena. Zasady wymagają, by co najmniej 90% drzew w gaju stanowiła Nostrana di Brisighella. Oliwki można myć tylko w wodzie o temperaturze do 27°C, a dozwolone są wyłącznie mechaniczne i fizyczne metody tłoczenia.
Producenci z Brisighelli stale zaostrzają własne wymagania. W 2015 roku wystąpili o zmiany dyscyplinarza: obniżenie dopuszczalnej kwasowości z 0,5% do 0,3%, wprowadzenie minimalnej zawartości polifenoli na poziomie 200 mg/kg oraz obowiązek podawania roku zbioru na etykiecie. Oliwa ma być rozlewana do ciemnego szkła lub metalowych pojemników o pojemności do 5 l.
Skala produkcji jest bardzo mała. W całej strefie rośnie około 300 ha gajów, a certyfikowanej oliwy powstaje zwykle kilkadziesiąt ton rocznie lub mniej. Dlatego Brisighella DOP należy do najdroższych włoskich oliw, a w sprzedaży detalicznej często przekracza 30 euro za litr.
Poza Brisighellą: Romania i wzgórza Bolonii
Nostrana di Brisighella rzadko opuszcza swoją dolinę, ale nie jest zamknięta w jednej nazwie. Rośnie także na sąsiednich wzgórzach Romanii, gdzie oliwy mogą korzystać z oznaczenia Colline di Romagna DOP. Tam jednak podstawą jest Correggiolo, które musi stanowić co najmniej 60% oliwy, a Nostrana może być jedynie dodatkiem.
Nowe możliwości daje Olio dei Colli di Bologna IGP, najmłodsze oznaczenie oliwy w regionie, wpisane do rejestru Unii Europejskiej w 2026 roku. Nostrana di Brisighella znalazła się na liście dopuszczonych odmian obok Correggiolo, Frantoio, Ghiaccioli i lokalnych odmian wzgórz bolońskich. Dzięki temu oliwę z Nostrany mogą sprzedawać pod chronioną nazwą także producenci z gajów odradzających się na południe od Bolonii.
Nostrana w kuchni Romanii
Kuchnia Romanii przez stulecia stała na smalcu i maśle, ale oliwa z Brisighelli ma w niej coraz pewniejsze miejsce. Ze względu na wyrazisty profil najlepiej sprawdza się na surowo, na koniec gotowania. Klasyczny sposób to kromka grillowanego chleba skropiona świeżą oliwą w listopadzie, gdy w tłoczni powstaje olio nuovo, ale równie dobrze Nostrana pasuje do zup strączkowych, grillowanych warzyw, mięs z rusztu i dojrzałych serów, jak formaggio di fossa z Romanii, dojrzewający w podziemnych dołach.
W garganelli con vongole zielona, trawiasta oliwa dodana poza ogniem spina sos z małży i szalotki, nadając mu świeżość i lekką gorycz. W piadinie romagnoli oliwę Brisighella DOP lepiej zostawić na nadzienie: skrop nią pomidory, rukolę albo smażone zioła polne, a do samego ciasta użyj łagodniejszej oliwy. Do ryb z Adriatyku na surowo i do delikatnych deserów Nostrana bywa za mocna; tu lepsza będzie łagodniejsza oliwa z Correggiolo.
Szlak oliwy w Brisighelli
Najlepiej poznać odmianę na miejscu. Z Brisighelli wychodzi Sentiero dell’Olio, czyli Szlak Oliwy, liczący około 7 km, częściowo po nieutwardzonych ścieżkach. Zaczyna się w średniowiecznym centrum, przy Via degli Asini, krytej, podwyższonej uliczce z półkolistymi łukami, prowadzi przez park regionalny Vena del Gesso Romagnola i jego geologiczne muzeum pod gołym niebem, a potem schodzi między gaje na zboczach wystawionych na południe, wśród drzew liczących setki lat.
Po drodze stoją casotti, małe kamienne szopy na narzędzia, a dalej romańska Pieve di San Giovanni in Ottavo, zwana Pieve del Thò, w której zachowały się ślady dawnej tłoczni. Szlak kończy się przy tłoczni spółdzielczej, gdzie można spróbować i kupić oliwę. Najlepszy czas na wizytę to listopad, gdy w Brisighelli odbywa się święto oliwy i młodej oliwy, a tłocznia pracuje pełną parą.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest Nostrana di Brisighella?
Nostrana di Brisighella to rodzima odmiana oliwek z doliny Lamone w Emilii-Romanii, uprawiana wokół Brisighelli, Faenzy i Riolo Terme. Ma mały, owalny owoc i daje zieloną, trawiastą oliwę z wyraźną goryczą i ostrością. Jest podstawą oliwy Brisighella DOP.
Jak smakuje oliwa z Nostrany di Brisighella?
Oliwa z Nostrany jest średnio intensywna lub intensywna, z zapachem zielonego karczocha, świeżej trawy i liścia pomidora. W ustach ma wyraźną gorycz i rosnącą ostrość w gardle. Barwa jest szmaragdowozielona ze złotymi refleksami.
Ile Nostrany musi mieć oliwa Brisighella DOP?
Oliwa Brisighella DOP musi pochodzić w co najmniej 90% z odmiany Nostrana di Brisighella. Pozostałe 10% mogą stanowić inne odmiany rosnące w gajach. Dlatego Brisighella DOP jest w praktyce oliwą niemal jednoodmianową.
Czy Nostrana di Brisighella to to samo co Correggiolo?
Nie, to dwie różne odmiany. Nostrana di Brisighella ma mały, owalny owoc i jest związana z doliną Lamone, a Correggiolo ma wydłużony owoc i dominuje na wzgórzach Forlì, Ceseny i Rimini. Zamieszanie bierze się stąd, że w części Romanii Correggiolo też bywa nazywane „nostrana”.
Kiedy zbiera się oliwki Nostrana di Brisighella?
Oliwki Nostrany zbiera się od początku listopada do 20 grudnia, bo odmiana dojrzewa późno. W chwili zbioru wiele owoców jest jeszcze zielonych, co daje oliwie intensywny kolor i trawiasty aromat. Tłoczenie musi nastąpić najpóźniej w ciągu czterech dni.
Dlaczego oliwa Brisighella DOP jest tak droga?
Oliwa Brisighella DOP jest droga, bo powstaje w bardzo małych ilościach, z około 300 ha gajów na granicy uprawy oliwki. Odmiana plonuje skromnie, a oliwki zbiera się głównie ręcznie na stromych zboczach. W sprzedaży detalicznej często kosztuje ponad 30 euro za litr.
Do czego używać oliwy z Nostrany di Brisighella?
Oliwę z Nostrany najlepiej używać na surowo: na grillowany chleb, do zup z fasoli i ciecierzycy, grillowanych warzyw, mięs z rusztu i dojrzałych serów. Dobrze wykańcza też makaron z owocami morza, dodana na końcu poza ogniem. Do delikatnych ryb i ciast lepiej wybrać łagodniejszą oliwę.
