Frantoio to włoska tłocznia oliwy, zakład, w którym z całych oliwek uzyskuje się oliwę wyłącznie metodami mechanicznymi: kruszeniem, mieszaniem pasty i oddzielaniem oleju od wody i resztek owocu. W jednej hali mogą stać obok siebie maszyny z trzech epok: granitowe kamienie, prasa hydrauliczna z matami i stalowy dekanter, który wiruje kilka tysięcy razy na minutę.
Od tego, jakie urządzenia pracują w tłoczni i jak ustawi je mistrz tłoczenia, il frantoiano, zależy smak oliwy, jej gorycz, zawartość polifenoli i trwałość. Ogólną drogę od drzewa do butelki opisujemy w artykule jak powstaje włoska oliwa. Tutaj wchodzimy do środka i oglądamy maszyny po kolei, z włoskimi nazwami, które usłyszysz przy zwiedzaniu.
W skrócie
- Kruszenie: tradycyjnie granitowe koła, molazze, a w nowoczesnych tłoczniach stalowe kruszarki młotkowe, tarczowe lub nożowe.
- Gramolatura: mieszanie pasty w stalowych korytach przez około 20–45 minut, z kontrolą temperatury i dostępu tlenu.
- Prasa: w metodzie tradycyjnej pasta trafia na okrągłe maty, fiscoli, i jest wyciskana w prasie hydraulicznej.
- Dekanter: pozioma wirówka pracująca zwykle z prędkością 3000–4000 obrotów na minutę, w wersji dwufazowej albo trójfazowej.
- Separator: pionowa wirówka talerzowa, kręcąca się z prędkością 6000–7800 obrotów na minutę, doczyszcza oliwę z wody.
- Produkty uboczne: wytłoki (sansa), pestki (nocciolino) i woda roślinna, którą wolno rozlewać na pola w ściśle określonych ilościach.
Spis treści
- Zanim oliwki trafią pod kamień
- Kamienie młyńskie, czyli molazze
- Kruszarki metalowe: młotki, tarcze i noże
- Gramolatura, czyli serce procesu
- Prasa i fiscoli: metoda tradycyjna
- Dekanter: dwie fazy czy trzy
- Separator, filtr i perkolacja
- Co zostaje po tłoczeniu
- Jak ocenić tłocznię podczas wizyty
- Pytania i odpowiedzi
Zanim oliwki trafią pod kamień
Pierwsza część tłoczni wygląda jak mały zakład przetwórczy. Oliwki ze skrzynek lądują w leju zsypowym, skąd przenośnik wiezie je pod dmuchawę odliściarki, która wysysa liście i gałązki. Potem przechodzą przez myjkę, gdzie krążąca woda zmywa kurz i ziemię, a na sitach odpadają kamyki.
W dobrych tłoczniach widać tu porządek: każda partia ma kartkę z nazwiskiem właściciela i wagą, skrzynki stoją w cieniu, a oliwki nie czekają w stertach. Woda w myjce jest regularnie wymieniana, bo brudna potrafi przenieść na owoce nieprzyjemne zapachy. Niektóre tłocznie mają też maszynę do usuwania pestek, denocciolatore, do produkcji oliw z samego miąższu.
Kamienie młyńskie, czyli molazze
Molazza to okrągła kamienna misa, w której toczą się dwa, trzy lub cztery ciężkie koła z granitu. Koła obracają się powoli wokół osi i jednocześnie wokół misy, miażdżąc owoce razem z pestkami. Gruby kamień miesza też pastę, więc w molazzach kruszenie i część gramolatury dzieją się jednocześnie. Przez stulecia koła obracały muły lub osły, dziś napędza je silnik elektryczny.
Pasta z kamieni jest mniej rozdrobniona i mniej emulsyjna, a oliwa z niej bywa łagodniejsza, z mniejszą goryczą. Zwolennicy kamieni cenią ten okrąglejszy smak przy odmianach bardzo gorzkich, takich jak Coratina. Wadą jest otwarta misa: pasta przez kilkanaście do kilkudziesięciu minut styka się z powietrzem, co sprzyja utlenianiu i obniża zawartość polifenoli. Kamienie trudniej też utrzymać w czystości i przerabiają mniej oliwek na godzinę.
Kruszarki metalowe: młotki, tarcze i noże
Większość włoskich tłoczni używa stalowych kruszarek, frangitori. W kruszarce młotkowej ramiona obracające się z dużą prędkością rozbijają oliwki o sito; wielkość oczek decyduje, jak drobna będzie pasta. Kruszarka tarczowa ściera owoce między dwiema tarczami z zębami, a nożowa tnie je ostrzami. Całość trwa kilka sekund, a pasta od razu płynie rurą do gramolatury.
Szybkie i drobne kruszenie wydobywa z owocu więcej polifenoli, więc oliwa jest bardziej gorzka i ostra, ale też trwalsza. Ma to jednak granice: zbyt drobna pasta tworzy emulsję, z której trudno oddzielić olej, a szybkie ramiona podgrzewają masę o kilka stopni. Doświadczony frantoiano dobiera sito do odmiany i dojrzałości oliwek, czasem zmieniając ustawienia kilka razy w ciągu dnia.
Gramolatura, czyli serce procesu
Gramolatrice to podłużne koryto ze stali nierdzewnej z obracającą się powoli spiralą lub łopatkami. Ma podwójne ściany, w których krąży woda, więc tłocznia może utrzymać pastę w zadanej temperaturze. Podczas mieszania drobne krople oleju łączą się w większe i dają się potem oddzielić w wirówce. Gramolatura trwa zwykle 20–45 minut.
W tym samym czasie działają enzymy owocu. To one tworzą lotne związki odpowiedzialne za zapach ściętej trawy, liścia pomidora i karczocha, które degustatorzy nazywają zieloną owocowością. Za krótka gramolatura daje mniej oliwy, za długa i za ciepła spłaszcza aromat i obniża polifenole. Granicą, której pilnują dobre tłocznie, jest 27°C: tylko oliwa uzyskana poniżej tej temperatury może nosić na etykiecie napis „estratto a freddo”.
Najnowsze gramolatory są zamknięte i pracują w atmosferze azotu lub z kontrolowaną ilością tlenu. Ograniczenie tlenu zatrzymuje utlenianie, a dawka tlenu w odpowiednim momencie pozwala wzmocnić aromaty. Takie ustawienia każdy mistrz tłoczenia dobiera na swój sposób, a efekt najłatwiej sprawdzić przy degustacji oliwy prosto z separatora.
Prasa i fiscoli: metoda tradycyjna
W tłoczni tradycyjnej pastę z kamieni nakłada się warstwą na fiscoli, czyli okrągłe maty z otworem pośrodku. Dawniej wyplatano je z włókien roślinnych, dziś najczęściej są z tworzywa. Maty układa się w wysoki stos na wózku z centralnym prętem, przekładając co kilka warstw stalowym talerzem, a potem wtacza się wózek pod prasę hydrauliczną.
Prasa powoli podnosi tłok, a spomiędzy mat spływa płyn, który jest mieszaniną oliwy i wody roślinnej. Dawniej rozdzielano je, zostawiając płyn w kadziach, aż oliwa wypłynęła na powierzchnię; dziś robi to separator. Tylko oliwa z takiej prasy, uzyskana poniżej 27°C przy pierwszym tłoczeniu, może nosić napis „prima spremitura a freddo”, czyli pierwsze tłoczenie na zimno.
Prasa ma zalety: zużywa mało wody, daje suche wytłoki i oliwę o łagodnym profilu. Ma też wady, przez które wycofała się z większości tłoczni. Maty trudno dokładnie umyć, pasta długo styka się z powietrzem, a cały cykl jest powolny i wymaga kilku osób do pracy. Stare prasy i maty można obejrzeć w wielu tłoczniach i w muzeach oliwy.
Dekanter: dwie fazy czy trzy
Dekanter to pozioma wirówka w kształcie walca zwężającego się z jednej strony, z wewnętrznym ślimakiem. Bęben obraca się zwykle z prędkością około 3000–4000 obrotów na minutę, a siła odśrodkowa rozdziela pastę według gęstości: najcięższe cząstki stałe przylegają do ściany, a lżejsza oliwa zbiera się bliżej osi. Mały dekanter przerabia kilkadziesiąt ton oliwek na dobę, największe kilkaset ton.
W systemie trójfazowym do pasty dodaje się ciepłą wodę, żeby ją rozrzedzić. Z maszyny wychodzą trzy strumienie: oliwa, woda roślinna razem z dodaną wodą oraz wytłoki o wilgotności około połowy masy. To rozwiązanie pewne i wydajne, ale dodana woda wypłukuje część polifenoli, a tłocznia musi poradzić sobie z dużą ilością ścieków.
W systemie dwufazowym wody nie dodaje się wcale albo bardzo mało. Z dekantera wychodzą tylko oliwa i bardzo wilgotne wytłoki, w których zostaje woda roślinna. Oliwa zachowuje więcej polifenoli i jest bardziej gorzka i ostra, ścieków jest znacznie mniej, za to mokre wytłoki trudniej przewieźć i przetworzyć. Wiele nowych włoskich tłoczni wybiera dwie fazy, zwłaszcza tam, gdzie powstają intensywne oliwy dla wymagających klientów.
| Cecha | Prasa tradycyjna | Dekanter trójfazowy | Dekanter dwufazowy |
|---|---|---|---|
| Dodawana woda | prawie wcale | dużo | brak lub bardzo mało |
| Wytłoki | suche | średnio wilgotne | bardzo mokre |
| Woda roślinna | osobno, mało | osobno, dużo | w wytłokach |
| Polifenole w oliwie | średnio | mniej | najwięcej |
| Higiena i tempo | trudniejsza, wolno | dobra, szybko | dobra, szybko |
| Napis na etykiecie | prima spremitura a freddo | estratto a freddo | estratto a freddo |
Separator, filtr i perkolacja
Oliwa z dekantera zawiera jeszcze trochę wody i drobin miąższu. Doczyszcza ją separator, pionowa wirówka talerzowa, która obraca się z prędkością około 6000–7800 obrotów na minutę. Część tłoczni dodaje tu odrobinę wody do przemycia oliwy, inne rezygnują z tego, żeby nie tracić polifenoli. Po separatorze oliwa jest jeszcze mętna i trafia do zbiorników lub od razu na filtr; o różnicach w smaku i trwałości piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana.
Osobną drogą jest perkolacja. W tym systemie setki cienkich stalowych blaszek raz po raz wchodzą w pastę i wysuwają się z niej, a olej, który lepiej przylega do stali niż woda, ścieka z nich do zbiornika. Metoda daje oliwę bardzo aromatyczną, ale odzyskuje tylko część oleju, więc pastę trzeba potem dodatkowo przepuścić przez dekanter. Przepisy dopuszczają dla niej napis „estratto a freddo”, podobnie jak dla wirowania.
Co zostaje po tłoczeniu
Ze stu kilogramów oliwek wychodzi zwykle od 10 do 20 kg oliwy, a reszta to wytłoki i woda. Wytłoki, sansa, trafiają do wyspecjalizowanych zakładów, sansifici, które oddzielają pestki i wydobywają z resztek olej przeznaczony do rafinacji. Pestki, nocciolino, są cenionym paliwem do kotłów na biomasę; wiele tłoczni ogrzewa nimi wodę do gramolatury.
Woda roślinna jest kłopotliwa: ma dużo związków organicznych i polifenoli, więc nie można jej wylać do kanalizacji. Ustawa nr 574 z 11 listopada 1996 roku pozwala rozlewać ją na pola uprawne, do 50 metrów sześciennych na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 metrów sześciennych z tłoczni o cyklu ciągłym. Więcej o tym, co dzieje się z wytłokami i jak powstaje olej z wytłoków, piszemy w tekście o olio di sansa i produktach ubocznych.
Jak ocenić tłocznię podczas wizyty
Jesienią wiele włoskich tłoczni pracuje całą dobę na zmiany, a gospodarze chętnie pokazują linię zwiedzającym. Dobrą tłocznię poznasz po czystości i zapachu: w hali powinno pachnieć świeżą trawą i oliwkami, nie octem ani stęchlizną. Warto zapytać, ile godzin minęło od zbioru do tłoczenia, jaka jest temperatura gramolatury i czy linia pracuje w dwóch czy w trzech fazach.
Najlepsze okazje do takich wizyt to listopad i jesienne święta otwartych tłoczni. Praktyczne wskazówki, jak się zachować i o co pytać, zebraliśmy w tekście Frantoio w listopadzie, a najbardziej znane wydarzenie tego typu opisujemy w reportażu o Frantoi Aperti w Umbrii. Kto chce zobaczyć, jak wyglądały tłocznie przed epoką maszyn, powinien zajrzeć do podziemnych trappeti Salento, o których piszemy w historii oliwy we Włoszech.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się tłocznia z kamieniami od tłoczni z dekanterem?
Tłocznia z kamieniami kruszy oliwki granitowymi kołami w otwartej misie, a tłocznia z dekanterem używa stalowej kruszarki i oddziela oliwę w poziomej wirówce. Kamienie dają zwykle łagodniejszą oliwę, ale pasta dłużej styka się z powietrzem. Dekanter pracuje szybciej, czyściej i w zamkniętym obiegu, co sprzyja zachowaniu polifenoli.
Co to jest gramolatura?
Gramolatura to powolne mieszanie pasty oliwkowej w stalowych korytach, zwykle przez 20–45 minut. W tym czasie krople oleju łączą się w większe, a enzymy tworzą aromaty zielonej owocowości. Temperatura pasty nie powinna przekraczać 27°C, jeśli oliwa ma być oznaczona jako ekstrahowana na zimno.
Czy „prima spremitura a freddo” oznacza lepszą oliwę?
Nie, ten napis informuje tylko o metodzie, a nie o jakości. Wolno go stosować wyłącznie do oliwy z tradycyjnej prasy hydraulicznej, uzyskanej poniżej 27°C. Większość włoskich oliw powstaje w dekanterach i może nosić napis „estratto a freddo”, który oznacza tę samą granicę temperatury.
Co to jest dekanter dwufazowy?
Dekanter dwufazowy to wirówka, która oddziela oliwę od pasty bez dodawania wody, dając tylko oliwę i mokre wytłoki. Taka oliwa zachowuje więcej polifenoli, bywa bardziej gorzka i ostra, a tłocznia produkuje mniej ścieków. W systemie trójfazowym dodaje się wodę i powstają trzy strumienie: oliwa, woda roślinna i wytłoki.
Czy oliwa z kamieni jest lepsza?
Oliwa z kamieni nie jest z zasady lepsza, tylko inna: zwykle łagodniejsza i mniej gorzka. Ma też zwykle mniej polifenoli, bo pasta dłużej styka się z powietrzem. O jakości bardziej niż typ kruszarki decydują świeżość oliwek, czas od zbioru, temperatura i czystość tłoczni.
Co robi się z wodą roślinną z tłoczni?
Wodę roślinną we Włoszech wolno rozlewać na pola uprawne w limitach określonych ustawą z 1996 roku: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. Nie można jej odprowadzać do kanalizacji, bo zawiera dużo związków organicznych. Część tłoczni oczyszcza ją lub odzyskuje z niej polifenole.
Dlaczego włoskie tłocznie pracują w nocy?
W szczycie kampanii, w październiku i listopadzie, oliwki napływają szybciej, niż tłocznia może je przerobić w ciągu dnia. Ponieważ owoce trzeba tłoczyć jak najszybciej po zbiorze, wiele zakładów pracuje wtedy całą dobę na zmiany. Rodziny przywożące oliwki na zlecenie często umawiają się na konkretną godzinę, także w nocy.
