Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Frantoio od środka: kamienie, dekantery i gramolatura

Frantoio, czyli włoska tłocznia oliwy, od środka: granitowe kamienie, kruszarki, gramolatura, prasa z fiscoli, dekanter dwu- i trójfazowy, separator i wytłoki

Frantoio od środka: kamienie, dekantery i gramolatura: ilustracja

Frantoio to włoska tłocznia oliwy, zakład, w którym z całych oliwek uzyskuje się oliwę wyłącznie metodami mechanicznymi: kruszeniem, mieszaniem pasty i oddzielaniem oleju od wody i resztek owocu. W jednej hali mogą stać obok siebie maszyny z trzech epok: granitowe kamienie, prasa hydrauliczna z matami i stalowy dekanter, który wiruje kilka tysięcy razy na minutę.

Od tego, jakie urządzenia pracują w tłoczni i jak ustawi je mistrz tłoczenia, il frantoiano, zależy smak oliwy, jej gorycz, zawartość polifenoli i trwałość. Ogólną drogę od drzewa do butelki opisujemy w artykule jak powstaje włoska oliwa. Tutaj wchodzimy do środka i oglądamy maszyny po kolei, z włoskimi nazwami, które usłyszysz przy zwiedzaniu.

W skrócie

  • Kruszenie: tradycyjnie granitowe koła, molazze, a w nowoczesnych tłoczniach stalowe kruszarki młotkowe, tarczowe lub nożowe.
  • Gramolatura: mieszanie pasty w stalowych korytach przez około 20–45 minut, z kontrolą temperatury i dostępu tlenu.
  • Prasa: w metodzie tradycyjnej pasta trafia na okrągłe maty, fiscoli, i jest wyciskana w prasie hydraulicznej.
  • Dekanter: pozioma wirówka pracująca zwykle z prędkością 3000–4000 obrotów na minutę, w wersji dwufazowej albo trójfazowej.
  • Separator: pionowa wirówka talerzowa, kręcąca się z prędkością 6000–7800 obrotów na minutę, doczyszcza oliwę z wody.
  • Produkty uboczne: wytłoki (sansa), pestki (nocciolino) i woda roślinna, którą wolno rozlewać na pola w ściśle określonych ilościach.
Spis treści
  1. Zanim oliwki trafią pod kamień
  2. Kamienie młyńskie, czyli molazze
  3. Kruszarki metalowe: młotki, tarcze i noże
  4. Gramolatura, czyli serce procesu
  5. Prasa i fiscoli: metoda tradycyjna
  6. Dekanter: dwie fazy czy trzy
  7. Separator, filtr i perkolacja
  8. Co zostaje po tłoczeniu
  9. Jak ocenić tłocznię podczas wizyty
  10. Pytania i odpowiedzi

Zanim oliwki trafią pod kamień

Pierwsza część tłoczni wygląda jak mały zakład przetwórczy. Oliwki ze skrzynek lądują w leju zsypowym, skąd przenośnik wiezie je pod dmuchawę odliściarki, która wysysa liście i gałązki. Potem przechodzą przez myjkę, gdzie krążąca woda zmywa kurz i ziemię, a na sitach odpadają kamyki.

W dobrych tłoczniach widać tu porządek: każda partia ma kartkę z nazwiskiem właściciela i wagą, skrzynki stoją w cieniu, a oliwki nie czekają w stertach. Woda w myjce jest regularnie wymieniana, bo brudna potrafi przenieść na owoce nieprzyjemne zapachy. Niektóre tłocznie mają też maszynę do usuwania pestek, denocciolatore, do produkcji oliw z samego miąższu.

Kamienie młyńskie, czyli molazze

Molazza to okrągła kamienna misa, w której toczą się dwa, trzy lub cztery ciężkie koła z granitu. Koła obracają się powoli wokół osi i jednocześnie wokół misy, miażdżąc owoce razem z pestkami. Gruby kamień miesza też pastę, więc w molazzach kruszenie i część gramolatury dzieją się jednocześnie. Przez stulecia koła obracały muły lub osły, dziś napędza je silnik elektryczny.

Pasta z kamieni jest mniej rozdrobniona i mniej emulsyjna, a oliwa z niej bywa łagodniejsza, z mniejszą goryczą. Zwolennicy kamieni cenią ten okrąglejszy smak przy odmianach bardzo gorzkich, takich jak Coratina. Wadą jest otwarta misa: pasta przez kilkanaście do kilkudziesięciu minut styka się z powietrzem, co sprzyja utlenianiu i obniża zawartość polifenoli. Kamienie trudniej też utrzymać w czystości i przerabiają mniej oliwek na godzinę.

Kamień, prasa i dekanter to trzy epoki tłoczenia, które we włoskich frantoi wciąż pracują obok siebie.

Kruszarki metalowe: młotki, tarcze i noże

Większość włoskich tłoczni używa stalowych kruszarek, frangitori. W kruszarce młotkowej ramiona obracające się z dużą prędkością rozbijają oliwki o sito; wielkość oczek decyduje, jak drobna będzie pasta. Kruszarka tarczowa ściera owoce między dwiema tarczami z zębami, a nożowa tnie je ostrzami. Całość trwa kilka sekund, a pasta od razu płynie rurą do gramolatury.

Szybkie i drobne kruszenie wydobywa z owocu więcej polifenoli, więc oliwa jest bardziej gorzka i ostra, ale też trwalsza. Ma to jednak granice: zbyt drobna pasta tworzy emulsję, z której trudno oddzielić olej, a szybkie ramiona podgrzewają masę o kilka stopni. Doświadczony frantoiano dobiera sito do odmiany i dojrzałości oliwek, czasem zmieniając ustawienia kilka razy w ciągu dnia.

Gramolatura, czyli serce procesu

Gramolatrice to podłużne koryto ze stali nierdzewnej z obracającą się powoli spiralą lub łopatkami. Ma podwójne ściany, w których krąży woda, więc tłocznia może utrzymać pastę w zadanej temperaturze. Podczas mieszania drobne krople oleju łączą się w większe i dają się potem oddzielić w wirówce. Gramolatura trwa zwykle 20–45 minut.

W tym samym czasie działają enzymy owocu. To one tworzą lotne związki odpowiedzialne za zapach ściętej trawy, liścia pomidora i karczocha, które degustatorzy nazywają zieloną owocowością. Za krótka gramolatura daje mniej oliwy, za długa i za ciepła spłaszcza aromat i obniża polifenole. Granicą, której pilnują dobre tłocznie, jest 27°C: tylko oliwa uzyskana poniżej tej temperatury może nosić na etykiecie napis „estratto a freddo”.

Najnowsze gramolatory są zamknięte i pracują w atmosferze azotu lub z kontrolowaną ilością tlenu. Ograniczenie tlenu zatrzymuje utlenianie, a dawka tlenu w odpowiednim momencie pozwala wzmocnić aromaty. Takie ustawienia każdy mistrz tłoczenia dobiera na swój sposób, a efekt najłatwiej sprawdzić przy degustacji oliwy prosto z separatora.

Prasa i fiscoli: metoda tradycyjna

W tłoczni tradycyjnej pastę z kamieni nakłada się warstwą na fiscoli, czyli okrągłe maty z otworem pośrodku. Dawniej wyplatano je z włókien roślinnych, dziś najczęściej są z tworzywa. Maty układa się w wysoki stos na wózku z centralnym prętem, przekładając co kilka warstw stalowym talerzem, a potem wtacza się wózek pod prasę hydrauliczną.

Prasa powoli podnosi tłok, a spomiędzy mat spływa płyn, który jest mieszaniną oliwy i wody roślinnej. Dawniej rozdzielano je, zostawiając płyn w kadziach, aż oliwa wypłynęła na powierzchnię; dziś robi to separator. Tylko oliwa z takiej prasy, uzyskana poniżej 27°C przy pierwszym tłoczeniu, może nosić napis „prima spremitura a freddo”, czyli pierwsze tłoczenie na zimno.

Prasa ma zalety: zużywa mało wody, daje suche wytłoki i oliwę o łagodnym profilu. Ma też wady, przez które wycofała się z większości tłoczni. Maty trudno dokładnie umyć, pasta długo styka się z powietrzem, a cały cykl jest powolny i wymaga kilku osób do pracy. Stare prasy i maty można obejrzeć w wielu tłoczniach i w muzeach oliwy.

Dekanter: dwie fazy czy trzy

Dekanter to pozioma wirówka w kształcie walca zwężającego się z jednej strony, z wewnętrznym ślimakiem. Bęben obraca się zwykle z prędkością około 3000–4000 obrotów na minutę, a siła odśrodkowa rozdziela pastę według gęstości: najcięższe cząstki stałe przylegają do ściany, a lżejsza oliwa zbiera się bliżej osi. Mały dekanter przerabia kilkadziesiąt ton oliwek na dobę, największe kilkaset ton.

W systemie trójfazowym do pasty dodaje się ciepłą wodę, żeby ją rozrzedzić. Z maszyny wychodzą trzy strumienie: oliwa, woda roślinna razem z dodaną wodą oraz wytłoki o wilgotności około połowy masy. To rozwiązanie pewne i wydajne, ale dodana woda wypłukuje część polifenoli, a tłocznia musi poradzić sobie z dużą ilością ścieków.

W systemie dwufazowym wody nie dodaje się wcale albo bardzo mało. Z dekantera wychodzą tylko oliwa i bardzo wilgotne wytłoki, w których zostaje woda roślinna. Oliwa zachowuje więcej polifenoli i jest bardziej gorzka i ostra, ścieków jest znacznie mniej, za to mokre wytłoki trudniej przewieźć i przetworzyć. Wiele nowych włoskich tłoczni wybiera dwie fazy, zwłaszcza tam, gdzie powstają intensywne oliwy dla wymagających klientów.

Cecha Prasa tradycyjna Dekanter trójfazowy Dekanter dwufazowy
Dodawana woda prawie wcale dużo brak lub bardzo mało
Wytłoki suche średnio wilgotne bardzo mokre
Woda roślinna osobno, mało osobno, dużo w wytłokach
Polifenole w oliwie średnio mniej najwięcej
Higiena i tempo trudniejsza, wolno dobra, szybko dobra, szybko
Napis na etykiecie prima spremitura a freddo estratto a freddo estratto a freddo

Separator, filtr i perkolacja

Oliwa z dekantera zawiera jeszcze trochę wody i drobin miąższu. Doczyszcza ją separator, pionowa wirówka talerzowa, która obraca się z prędkością około 6000–7800 obrotów na minutę. Część tłoczni dodaje tu odrobinę wody do przemycia oliwy, inne rezygnują z tego, żeby nie tracić polifenoli. Po separatorze oliwa jest jeszcze mętna i trafia do zbiorników lub od razu na filtr; o różnicach w smaku i trwałości piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana.

Osobną drogą jest perkolacja. W tym systemie setki cienkich stalowych blaszek raz po raz wchodzą w pastę i wysuwają się z niej, a olej, który lepiej przylega do stali niż woda, ścieka z nich do zbiornika. Metoda daje oliwę bardzo aromatyczną, ale odzyskuje tylko część oleju, więc pastę trzeba potem dodatkowo przepuścić przez dekanter. Przepisy dopuszczają dla niej napis „estratto a freddo”, podobnie jak dla wirowania.

Co zostaje po tłoczeniu

Ze stu kilogramów oliwek wychodzi zwykle od 10 do 20 kg oliwy, a reszta to wytłoki i woda. Wytłoki, sansa, trafiają do wyspecjalizowanych zakładów, sansifici, które oddzielają pestki i wydobywają z resztek olej przeznaczony do rafinacji. Pestki, nocciolino, są cenionym paliwem do kotłów na biomasę; wiele tłoczni ogrzewa nimi wodę do gramolatury.

Woda roślinna jest kłopotliwa: ma dużo związków organicznych i polifenoli, więc nie można jej wylać do kanalizacji. Ustawa nr 574 z 11 listopada 1996 roku pozwala rozlewać ją na pola uprawne, do 50 metrów sześciennych na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 metrów sześciennych z tłoczni o cyklu ciągłym. Więcej o tym, co dzieje się z wytłokami i jak powstaje olej z wytłoków, piszemy w tekście o olio di sansa i produktach ubocznych.

Jak ocenić tłocznię podczas wizyty

Jesienią wiele włoskich tłoczni pracuje całą dobę na zmiany, a gospodarze chętnie pokazują linię zwiedzającym. Dobrą tłocznię poznasz po czystości i zapachu: w hali powinno pachnieć świeżą trawą i oliwkami, nie octem ani stęchlizną. Warto zapytać, ile godzin minęło od zbioru do tłoczenia, jaka jest temperatura gramolatury i czy linia pracuje w dwóch czy w trzech fazach.

Najlepsze okazje do takich wizyt to listopad i jesienne święta otwartych tłoczni. Praktyczne wskazówki, jak się zachować i o co pytać, zebraliśmy w tekście Frantoio w listopadzie, a najbardziej znane wydarzenie tego typu opisujemy w reportażu o Frantoi Aperti w Umbrii. Kto chce zobaczyć, jak wyglądały tłocznie przed epoką maszyn, powinien zajrzeć do podziemnych trappeti Salento, o których piszemy w historii oliwy we Włoszech.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się tłocznia z kamieniami od tłoczni z dekanterem?

Tłocznia z kamieniami kruszy oliwki granitowymi kołami w otwartej misie, a tłocznia z dekanterem używa stalowej kruszarki i oddziela oliwę w poziomej wirówce. Kamienie dają zwykle łagodniejszą oliwę, ale pasta dłużej styka się z powietrzem. Dekanter pracuje szybciej, czyściej i w zamkniętym obiegu, co sprzyja zachowaniu polifenoli.

Co to jest gramolatura?

Gramolatura to powolne mieszanie pasty oliwkowej w stalowych korytach, zwykle przez 20–45 minut. W tym czasie krople oleju łączą się w większe, a enzymy tworzą aromaty zielonej owocowości. Temperatura pasty nie powinna przekraczać 27°C, jeśli oliwa ma być oznaczona jako ekstrahowana na zimno.

Czy „prima spremitura a freddo” oznacza lepszą oliwę?

Nie, ten napis informuje tylko o metodzie, a nie o jakości. Wolno go stosować wyłącznie do oliwy z tradycyjnej prasy hydraulicznej, uzyskanej poniżej 27°C. Większość włoskich oliw powstaje w dekanterach i może nosić napis „estratto a freddo”, który oznacza tę samą granicę temperatury.

Co to jest dekanter dwufazowy?

Dekanter dwufazowy to wirówka, która oddziela oliwę od pasty bez dodawania wody, dając tylko oliwę i mokre wytłoki. Taka oliwa zachowuje więcej polifenoli, bywa bardziej gorzka i ostra, a tłocznia produkuje mniej ścieków. W systemie trójfazowym dodaje się wodę i powstają trzy strumienie: oliwa, woda roślinna i wytłoki.

Czy oliwa z kamieni jest lepsza?

Oliwa z kamieni nie jest z zasady lepsza, tylko inna: zwykle łagodniejsza i mniej gorzka. Ma też zwykle mniej polifenoli, bo pasta dłużej styka się z powietrzem. O jakości bardziej niż typ kruszarki decydują świeżość oliwek, czas od zbioru, temperatura i czystość tłoczni.

Co robi się z wodą roślinną z tłoczni?

Wodę roślinną we Włoszech wolno rozlewać na pola uprawne w limitach określonych ustawą z 1996 roku: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. Nie można jej odprowadzać do kanalizacji, bo zawiera dużo związków organicznych. Część tłoczni oczyszcza ją lub odzyskuje z niej polifenole.

Dlaczego włoskie tłocznie pracują w nocy?

W szczycie kampanii, w październiku i listopadzie, oliwki napływają szybciej, niż tłocznia może je przerobić w ciągu dnia. Ponieważ owoce trzeba tłoczyć jak najszybciej po zbiorze, wiele zakładów pracuje wtedy całą dobę na zmiany. Rodziny przywożące oliwki na zlecenie często umawiają się na konkretną godzinę, także w nocy.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także