Uprawa oliwek we Włoszech obejmuje około 1,1 mln ha i bardzo różne krajobrazy: od wąskich tarasów Ligurii podpartych kamiennymi murkami, przez wiekowe drzewa Apulii i Kalabrii, po nowoczesne sady, w których drzewa rosną gęsto w rzędach, a owoce zbiera kombajn. Większość włoskich gajów to wciąż gaje tradycyjne, z kilkuset drzewami na hektar albo mniej, bez nawadniania i z dużym udziałem pracy rąk.
Ten model daje krajobraz i różnorodność odmian, z których słyną Włochy, ale też wysokie koszty produkcji. Poniżej opisujemy, jak wyglądają poszczególne systemy uprawy, czym różnią się w liczbach i co oznaczają dla smaku i ceny oliwy. Prace w gaju miesiąc po miesiącu przedstawiamy osobno w kalendarzu oliwnym.
W skrócie
- Powierzchnia: około 1,1 mln ha gajów, z czego blisko dwie trzecie w Apulii, Kalabrii i na Sycylii.
- Gaj tradycyjny: zwykle 100–300 drzew na hektar, bez nawadniania, zbiór ręczny, grzebieniami lub otrząsarkami.
- Sad intensywny: około 300–600 drzew na hektar, nawadnianie kroplowe, zbiór otrząsarkami pnia.
- Sad superintensywny: 1200–2000 drzew na hektar w szpalerach, zbiór kombajnem przejeżdżającym nad rzędami.
- Tarasy: Liguria, Wybrzeże Amalfitańskie, Umbria i Garda; sztukę budowy suchych murków UNESCO wpisało na listę dziedzictwa w 2018 roku.
- Odmiany: Włochy mają ponad 500 odmian, ale do gęstych szpalerów nadaje się tylko kilka, m.in. Favolosa.
Spis treści
Gdzie rosną oliwki we Włoszech
Oliwki rosną niemal w całych Włoszech, ale ich serce bije na południu. Apulia ma około jednej trzeciej powierzchni gajów i w dobrych latach daje blisko połowę włoskiej oliwy, a Kalabria i Sycylia zajmują kolejne miejsca. W środkowych Włoszech, w Toskanii, Umbrii, Lacjum i Marche, gaje zajmują wzgórza, a na północy oliwka trzyma się miejsc, gdzie klimat łagodzą wielkie jeziora lub morze: brzegów Gardy, Iseo i Como, wybrzeża Ligurii i okolic Triestu.
Oliwka potrzebuje długiego, ciepłego lata, ale też chłodnej zimy, bo bez okresu chłodu słabo zawiązuje kwiaty. Groźne są dla niej długie mrozy i podmokłe gleby, dlatego w środkowych Włoszech gaje rzadko schodzą na dna dolin, a zwykle zajmują stoki do wysokości około 500–600 m n.p.m. Gleby są bardzo różne: czerwona terra rossa na wapieniach Apulii, kamieniste galestro i alberese w Chianti, wulkaniczne gleby Etny i Vulture. Ta różnorodność, razem z setkami lokalnych odmian, tłumaczy, dlaczego oliwy z sąsiednich regionów potrafią smakować zupełnie inaczej.
Tarasy i kamienne murki
Tam, gdzie stoki są strome, gaje stoją na tarasach. W Ligurii nazywa się je fasce: wąskie półki podparte murkami z kamienia układanego na sucho, bez zaprawy, ciągną się przez całe doliny w prowincji Imperia, gdzie rośnie Taggiasca. Podobne tarasy znajdziesz na Wybrzeżu Amalfitańskim i Półwyspie Sorrentyńskim, nad Gardą oraz w Umbrii. Sztukę budowy suchych murków, wspólną dla kilku krajów śródziemnomorskich, w tym Włoch, UNESCO wpisało w 2018 roku na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości.
Praca na tarasach jest prawie w całości ręczna. Na wąskie półki nie wjedzie ciągnik, sieci rozkłada się z mozołem, a skrzynki z oliwkami znosi się na plecach albo przewozi małymi kolejkami szynowymi, monorotaie, które na niektórych stokach wspinają się między murkami. Dlatego oliwa z tarasów jest droga, a wiele gajów, zwłaszcza w Ligurii i na wyższych wzgórzach środkowych Włoch, porzucono w XX wieku. Więcej o regionie piszemy w przewodniku po oliwie z Ligurii.
Najbardziej znanym tarasowym krajobrazem oliwnym środkowych Włoch jest pas gajów na zboczach między Asyżem a Spoleto, który FAO wpisało na listę systemów rolniczych o światowym znaczeniu. Opisujemy go w przewodniku po Fascia Olivata.
Wielkie drzewa południa
Zupełnie inny obraz daje Apulia. Na równinach między Bari a Brindisi i w Salento rosną drzewa liczące setki lat, o grubych, skręconych pniach, sadzone w dużych odstępach, często 10 m i więcej, czyli kilkadziesiąt do stu drzew na hektar. Ich korony prowadzi się w rozłożyste wazy, a owoce zbiera z sieci rozłożonych pod drzewami. Najpiękniejsze z nich chroni regionalna ustawa o monumentalnych oliwkach, a najsłynniejsze skupisko opisujemy w przewodniku po równinie tysiącletnich oliwek.
W Kalabrii, zwłaszcza na równinie Gioia Tauro, rosną drzewa wysokie na kilkanaście metrów, których nie da się przycinać ani zbierać tak jak w Toskanii. Przez wieki czekano tam, aż owoce same spadną na sieci lub oczyszczoną ziemię, co dawało dużo oliwy, ale słabej jakości. Dziś coraz więcej gospodarstw obniża korony i zbiera wcześniej, o czym piszemy w przewodniku po oliwie z Kalabrii.
Krajobraz południa zmieniła też Xylella fastidiosa, bakteria, która od 2013 roku zniszczyła miliony drzew w Salento. Na miejscu wyschniętych gajów sadzi się odmiany tolerancyjne, Leccino i Favolosa, często już gęściej i z nawadnianiem. Przebieg epidemii opisujemy w tekście o Xylelli w Apulii.
Coltura promiscua, czyli oliwki z winoroślą i zbożem
W Toskanii, Umbrii i Marche przez stulecia królowała coltura promiscua, uprawa mieszana. Na jednym polu rosły rzędy oliwek, winorośl pnąca się po drzewach albo palach i pszenica lub pasza między rzędami. Ziemię uprawiały rodziny dzierżawców w systemie mezzadria: plony dzielono po połowie z właścicielem, a gospodarstwo musiało wyżywić rodzinę wszystkim po trochu.
Mezzadria wygasała od lat 60. XX wieku, gdy zakazano zawierania nowych umów, a młodzi wyjeżdżali do miast. Pola mieszane zamieniono w wyspecjalizowane winnice i gaje oliwne, a ślady dawnego układu widać jeszcze na wzgórzach Umbrii i Marche, gdzie pojedyncze rzędy oliwek przecinają pola zbóż. Z tamtej epoki pochodzą też mieszane nasadzenia odmian, które do dziś decydują o charakterze toskańskich kupaży.
Trzy modele uprawy w liczbach
Włoscy agronomowie dzielą gaje według gęstości nasadzeń, sesto d'impianto. Tradycyjny toskański gaj ma drzewa co 6–7 m, sad intensywny co 4–5 m w rzędach odległych o 5–6 m, a superintensywny szpaler ma rzędy co 3,5–4 m i drzewa co 1,3–1,5 m. Wartości w tabeli są orientacyjne i zależą od odmiany, wody i stanowiska.
| Cecha | Gaj tradycyjny | Sad intensywny | Sad superintensywny |
|---|---|---|---|
| Drzew na hektar | 100–300 | 300–600 | 1200–2000 |
| Forma korony | vaso policonico, waza | monocono, waza | szpaler, ściana |
| Nawadnianie | zwykle brak | kroplowe | kroplowe |
| Zbiór | ręczny, grzebienie, otrząsarki | otrząsarki pnia | kombajn nad rzędem |
| Pierwszy plon | po kilku latach, pełny po 10 | po 3–4 latach | po 2–3 latach |
| Plon oliwek z hektara | 2–5 t | 6–10 t | 8–12 t |
| Odmiany | setki lokalnych | lokalne i krajowe | kilka odmian o niskim wzroście |
Sady intensywne i superintensywne
Sady intensywne zaczęto zakładać na większą skalę w latach 70. i 80., głównie na południu, na równinach Apulii, Sycylii i Kalabrii. Drzewa w kształcie pojedynczego stożka sadzi się w regularnych rzędach, nawadnia kroplowo i zbiera otrząsarką, która w kilkanaście sekund strąca owoce na rozłożony parasol. W takim systemie dobrze sprawdzają się odmiany włoskie, m.in. Coratina, Leccino, Frantoio czy Nocellara del Belice.
Model superintensywny narodził się w latach 90. w Katalonii, z hiszpańską Arbequiną, i rozpowszechnił w Hiszpanii i Portugalii. Drzewa tworzą żywopłot wysokości 2,5–3 m, a kombajn podobny do maszyny do zbioru winogron przejeżdża nad rzędem i zbiera hektar w kilka godzin. Większość włoskich odmian rośnie zbyt bujnie do takich szpalerów, dlatego sadzi się w nich głównie Arbequinę, Arbosanę i grecką Koroneiki, a z odmian włoskich Favolosę oraz nowszą odmianę Lecciana, wyhodowaną w Apulii z myślą o tym systemie.
We Włoszech szpalery zajmują wciąż niewielką część powierzchni i budzą spory. Zwolennicy podkreślają niskie koszty, szybki zbiór w optymalnym terminie i oliwę o dobrej jakości, bo owoce trafiają do tłoczni w ciągu godzin. Przeciwnicy wskazują na zużycie wody, ujednolicenie smaku przez kilka obcych odmian i zagrożenie dla krajobrazu. Ma to też wymiar prawny: większość dyscyplinarzy DOP dopuszcza tylko odmiany lokalne, więc oliwa z Arbequiny zwykle nie może nosić nazwy chronionej.
Woda, gleba i ochrona drzew
Większość włoskich gajów nie jest nawadniana i żyje z zimowych deszczy. Oliwka dobrze znosi suszę, ale w suche lata plon spada, a owoce są drobne. Coraz więcej gospodarstw zakłada więc instalacje kroplowe, choćby do podlewania ratunkowego, irrigazione di soccorso, w czasie najgorszych upałów. Na stokach gleby chroni się przed erozją stałą okrywą traw, inerbimento, a gałęzie z cięcia rozdrabnia się i zostawia jako ściółkę.
Najwięcej pracy w ochronie drzew wymaga mucha oliwna, a na południu także walka z wektorem Xylelli. Choroby grzybowe, takie jak pawie oczko, ogranicza się preparatami miedziowymi, a w sadach nawadnianych groźniejsza bywa werticilioza, choroba atakująca naczynia drzewa. Włochy mają dużą powierzchnię gajów ekologicznych, co ułatwia tradycyjny model z małą ilością zabiegów; zasady takiej uprawy opisujemy w tekście o oliwie ekologicznej.
Odmiany a sposób uprawy
Włochy mają ponad 500 opisanych odmian oliwek, a ich pełny przegląd zawiera nasz przewodnik po włoskich odmianach oliwek. Wybór odmiany zależy od klimatu, gleby i systemu uprawy. Na północy, nad Gardą, liczy się odporność na mróz, dlatego obok miejscowej Casalivy sadzi się Leccino; przewodnik po oliwie znad Gardy opisuje ten najdalej wysunięty na północ region. Na południu ważniejsza jest tolerancja suszy i chorób.
Leccino stało się od końca XX wieku odmianą uniwersalną: dobrze znosi chłód, plonuje regularnie, okazało się tolerancyjne na Xylellę i daje łagodną oliwę, która równoważy kupaże. Z kolei wiele odmian samopłonnych wymaga zapylaczy, więc nawet nowoczesne sady sadzi się zwykle z dwóch lub trzech odmian.
Co sposób uprawy zmienia w butelce
Sam system uprawy nie decyduje o jakości oliwy. Ważniejsze są odmiana, termin zbioru i czas od zbioru do tłoczenia, a dobra oliwa może powstać zarówno na tarasie, jak i w szpalerze. System decyduje za to o kosztach i o tym, jakie odmiany trafią do butelki. Oliwa z ręcznie zbieranych ligurskich tarasów czy z umbryjskich wzgórz rzadko jest tania, a oliwa z sadów intensywnych może konkurować ceną z oliwą hiszpańską.
Etykieta rzadko mówi, z jakiego gaju pochodzi oliwa. Pośrednio podpowiadają to nazwa DOP, nazwa lokalnej odmiany, gmina pochodzenia i napis „raccolta a mano”, czyli zbiór ręczny. Szerszy obraz produkcji, cen i handlu przedstawiamy w tekście o włoskim rynku oliwy.
Pytania i odpowiedzi
Ile hektarów gajów oliwnych jest we Włoszech?
We Włoszech jest około 1,1 mln ha gajów oliwnych. Blisko dwie trzecie tej powierzchni leży w Apulii, Kalabrii i na Sycylii. Największym regionem jest Apulia, która ma około jednej trzeciej wszystkich gajów.
Gdzie we Włoszech uprawia się najwięcej oliwek?
Najwięcej oliwek uprawia się w Apulii, która w dobrych latach daje blisko połowę włoskiej oliwy. Kolejne miejsca zajmują Kalabria i Sycylia, a w środkowych Włoszech Toskania, Lacjum i Umbria. Na północy oliwki rosną w mniejszych ilościach nad jeziorami i w Ligurii.
Co to jest sad superintensywny?
Sad superintensywny to gęsty szpaler, w którym na hektarze rośnie 1200–2000 drzewek, nawadnianych kroplowo i zbieranych kombajnem przejeżdżającym nad rzędem. Model narodził się w Hiszpanii z odmianą Arbequina. We Włoszech zajmuje niewielką część powierzchni, a z odmian włoskich nadają się do niego m.in. Favolosa i Lecciana.
Czy oliwa z sadu superintensywnego jest gorsza?
Oliwa z sadu superintensywnego nie jest z zasady gorsza, bo szybki zbiór i krótki czas do tłoczenia sprzyjają jakości. Różni się jednak smakiem, gdy powstaje z kilku obcych odmian zamiast lokalnych. Większość oznaczeń DOP wymaga odmian lokalnych, więc taka oliwa zwykle nie nosi nazwy chronionej.
Dlaczego w Ligurii oliwki rosną na tarasach?
W Ligurii oliwki rosną na tarasach, bo góry schodzą tam prawie do samego morza i płaskiego terenu prawie nie ma. Wąskie półki podparte suchymi murkami, zwane fasce, zatrzymują glebę i wodę na stromych stokach. Praca na nich jest ręczna, dlatego ligurska oliwa jest stosunkowo droga.
Czy włoskie gaje oliwne są nawadniane?
Większość włoskich gajów oliwnych nie jest nawadniana i korzysta tylko z zimowych opadów. Nawadnianie kroplowe stosuje się w sadach intensywnych i superintensywnych, a coraz częściej także awaryjnie w tradycyjnych gajach podczas suszy. Brak wody w lecie obniża plon i wielkość owoców.
Ile drzew oliwnych sadzi się na hektar?
W tradycyjnym włoskim gaju rośnie zwykle 100–300 drzew na hektar, w sadzie intensywnym 300–600, a w superintensywnym 1200–2000. Wiekowe gaje Apulii mają często mniej niż sto drzew na hektar. Gęstość zależy od odmiany, dostępności wody i sposobu zbioru.
