Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Uprawa oliwek we Włoszech: od tarasów po sady intensywne

Uprawa oliwek we Włoszech: ligurskie tarasy, wiekowe gaje Apulii, coltura promiscua, gęstość nasadzeń, sady intensywne i superintensywne, woda i odmiany

Uprawa oliwek we Włoszech: od tarasów po sady intensywne: ilustracja

Uprawa oliwek we Włoszech obejmuje około 1,1 mln ha i bardzo różne krajobrazy: od wąskich tarasów Ligurii podpartych kamiennymi murkami, przez wiekowe drzewa Apulii i Kalabrii, po nowoczesne sady, w których drzewa rosną gęsto w rzędach, a owoce zbiera kombajn. Większość włoskich gajów to wciąż gaje tradycyjne, z kilkuset drzewami na hektar albo mniej, bez nawadniania i z dużym udziałem pracy rąk.

Ten model daje krajobraz i różnorodność odmian, z których słyną Włochy, ale też wysokie koszty produkcji. Poniżej opisujemy, jak wyglądają poszczególne systemy uprawy, czym różnią się w liczbach i co oznaczają dla smaku i ceny oliwy. Prace w gaju miesiąc po miesiącu przedstawiamy osobno w kalendarzu oliwnym.

W skrócie

  • Powierzchnia: około 1,1 mln ha gajów, z czego blisko dwie trzecie w Apulii, Kalabrii i na Sycylii.
  • Gaj tradycyjny: zwykle 100–300 drzew na hektar, bez nawadniania, zbiór ręczny, grzebieniami lub otrząsarkami.
  • Sad intensywny: około 300–600 drzew na hektar, nawadnianie kroplowe, zbiór otrząsarkami pnia.
  • Sad superintensywny: 1200–2000 drzew na hektar w szpalerach, zbiór kombajnem przejeżdżającym nad rzędami.
  • Tarasy: Liguria, Wybrzeże Amalfitańskie, Umbria i Garda; sztukę budowy suchych murków UNESCO wpisało na listę dziedzictwa w 2018 roku.
  • Odmiany: Włochy mają ponad 500 odmian, ale do gęstych szpalerów nadaje się tylko kilka, m.in. Favolosa.
Spis treści
  1. Gdzie rosną oliwki we Włoszech
  2. Tarasy i kamienne murki
  3. Wielkie drzewa południa
  4. Coltura promiscua, czyli oliwki z winoroślą i zbożem
  5. Trzy modele uprawy w liczbach
  6. Sady intensywne i superintensywne
  7. Woda, gleba i ochrona drzew
  8. Odmiany a sposób uprawy
  9. Co sposób uprawy zmienia w butelce
  10. Pytania i odpowiedzi

Gdzie rosną oliwki we Włoszech

Oliwki rosną niemal w całych Włoszech, ale ich serce bije na południu. Apulia ma około jednej trzeciej powierzchni gajów i w dobrych latach daje blisko połowę włoskiej oliwy, a Kalabria i Sycylia zajmują kolejne miejsca. W środkowych Włoszech, w Toskanii, Umbrii, Lacjum i Marche, gaje zajmują wzgórza, a na północy oliwka trzyma się miejsc, gdzie klimat łagodzą wielkie jeziora lub morze: brzegów Gardy, Iseo i Como, wybrzeża Ligurii i okolic Triestu.

Oliwka potrzebuje długiego, ciepłego lata, ale też chłodnej zimy, bo bez okresu chłodu słabo zawiązuje kwiaty. Groźne są dla niej długie mrozy i podmokłe gleby, dlatego w środkowych Włoszech gaje rzadko schodzą na dna dolin, a zwykle zajmują stoki do wysokości około 500–600 m n.p.m. Gleby są bardzo różne: czerwona terra rossa na wapieniach Apulii, kamieniste galestro i alberese w Chianti, wulkaniczne gleby Etny i Vulture. Ta różnorodność, razem z setkami lokalnych odmian, tłumaczy, dlaczego oliwy z sąsiednich regionów potrafią smakować zupełnie inaczej.

Tarasy i kamienne murki

Tam, gdzie stoki są strome, gaje stoją na tarasach. W Ligurii nazywa się je fasce: wąskie półki podparte murkami z kamienia układanego na sucho, bez zaprawy, ciągną się przez całe doliny w prowincji Imperia, gdzie rośnie Taggiasca. Podobne tarasy znajdziesz na Wybrzeżu Amalfitańskim i Półwyspie Sorrentyńskim, nad Gardą oraz w Umbrii. Sztukę budowy suchych murków, wspólną dla kilku krajów śródziemnomorskich, w tym Włoch, UNESCO wpisało w 2018 roku na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości.

Praca na tarasach jest prawie w całości ręczna. Na wąskie półki nie wjedzie ciągnik, sieci rozkłada się z mozołem, a skrzynki z oliwkami znosi się na plecach albo przewozi małymi kolejkami szynowymi, monorotaie, które na niektórych stokach wspinają się między murkami. Dlatego oliwa z tarasów jest droga, a wiele gajów, zwłaszcza w Ligurii i na wyższych wzgórzach środkowych Włoch, porzucono w XX wieku. Więcej o regionie piszemy w przewodniku po oliwie z Ligurii.

Najbardziej znanym tarasowym krajobrazem oliwnym środkowych Włoch jest pas gajów na zboczach między Asyżem a Spoleto, który FAO wpisało na listę systemów rolniczych o światowym znaczeniu. Opisujemy go w przewodniku po Fascia Olivata.

Włoski gaj to rozpiętość od tarasu, gdzie wszystko robi się ręcznie, po szpaler, który kombajn obiera w kilka godzin.

Wielkie drzewa południa

Zupełnie inny obraz daje Apulia. Na równinach między Bari a Brindisi i w Salento rosną drzewa liczące setki lat, o grubych, skręconych pniach, sadzone w dużych odstępach, często 10 m i więcej, czyli kilkadziesiąt do stu drzew na hektar. Ich korony prowadzi się w rozłożyste wazy, a owoce zbiera z sieci rozłożonych pod drzewami. Najpiękniejsze z nich chroni regionalna ustawa o monumentalnych oliwkach, a najsłynniejsze skupisko opisujemy w przewodniku po równinie tysiącletnich oliwek.

W Kalabrii, zwłaszcza na równinie Gioia Tauro, rosną drzewa wysokie na kilkanaście metrów, których nie da się przycinać ani zbierać tak jak w Toskanii. Przez wieki czekano tam, aż owoce same spadną na sieci lub oczyszczoną ziemię, co dawało dużo oliwy, ale słabej jakości. Dziś coraz więcej gospodarstw obniża korony i zbiera wcześniej, o czym piszemy w przewodniku po oliwie z Kalabrii.

Krajobraz południa zmieniła też Xylella fastidiosa, bakteria, która od 2013 roku zniszczyła miliony drzew w Salento. Na miejscu wyschniętych gajów sadzi się odmiany tolerancyjne, Leccino i Favolosa, często już gęściej i z nawadnianiem. Przebieg epidemii opisujemy w tekście o Xylelli w Apulii.

Coltura promiscua, czyli oliwki z winoroślą i zbożem

W Toskanii, Umbrii i Marche przez stulecia królowała coltura promiscua, uprawa mieszana. Na jednym polu rosły rzędy oliwek, winorośl pnąca się po drzewach albo palach i pszenica lub pasza między rzędami. Ziemię uprawiały rodziny dzierżawców w systemie mezzadria: plony dzielono po połowie z właścicielem, a gospodarstwo musiało wyżywić rodzinę wszystkim po trochu.

Mezzadria wygasała od lat 60. XX wieku, gdy zakazano zawierania nowych umów, a młodzi wyjeżdżali do miast. Pola mieszane zamieniono w wyspecjalizowane winnice i gaje oliwne, a ślady dawnego układu widać jeszcze na wzgórzach Umbrii i Marche, gdzie pojedyncze rzędy oliwek przecinają pola zbóż. Z tamtej epoki pochodzą też mieszane nasadzenia odmian, które do dziś decydują o charakterze toskańskich kupaży.

Trzy modele uprawy w liczbach

Włoscy agronomowie dzielą gaje według gęstości nasadzeń, sesto d'impianto. Tradycyjny toskański gaj ma drzewa co 6–7 m, sad intensywny co 4–5 m w rzędach odległych o 5–6 m, a superintensywny szpaler ma rzędy co 3,5–4 m i drzewa co 1,3–1,5 m. Wartości w tabeli są orientacyjne i zależą od odmiany, wody i stanowiska.

Cecha Gaj tradycyjny Sad intensywny Sad superintensywny
Drzew na hektar 100–300 300–600 1200–2000
Forma korony vaso policonico, waza monocono, waza szpaler, ściana
Nawadnianie zwykle brak kroplowe kroplowe
Zbiór ręczny, grzebienie, otrząsarki otrząsarki pnia kombajn nad rzędem
Pierwszy plon po kilku latach, pełny po 10 po 3–4 latach po 2–3 latach
Plon oliwek z hektara 2–5 t 6–10 t 8–12 t
Odmiany setki lokalnych lokalne i krajowe kilka odmian o niskim wzroście

Sady intensywne i superintensywne

Sady intensywne zaczęto zakładać na większą skalę w latach 70. i 80., głównie na południu, na równinach Apulii, Sycylii i Kalabrii. Drzewa w kształcie pojedynczego stożka sadzi się w regularnych rzędach, nawadnia kroplowo i zbiera otrząsarką, która w kilkanaście sekund strąca owoce na rozłożony parasol. W takim systemie dobrze sprawdzają się odmiany włoskie, m.in. Coratina, Leccino, Frantoio czy Nocellara del Belice.

Model superintensywny narodził się w latach 90. w Katalonii, z hiszpańską Arbequiną, i rozpowszechnił w Hiszpanii i Portugalii. Drzewa tworzą żywopłot wysokości 2,5–3 m, a kombajn podobny do maszyny do zbioru winogron przejeżdża nad rzędem i zbiera hektar w kilka godzin. Większość włoskich odmian rośnie zbyt bujnie do takich szpalerów, dlatego sadzi się w nich głównie Arbequinę, Arbosanę i grecką Koroneiki, a z odmian włoskich Favolosę oraz nowszą odmianę Lecciana, wyhodowaną w Apulii z myślą o tym systemie.

We Włoszech szpalery zajmują wciąż niewielką część powierzchni i budzą spory. Zwolennicy podkreślają niskie koszty, szybki zbiór w optymalnym terminie i oliwę o dobrej jakości, bo owoce trafiają do tłoczni w ciągu godzin. Przeciwnicy wskazują na zużycie wody, ujednolicenie smaku przez kilka obcych odmian i zagrożenie dla krajobrazu. Ma to też wymiar prawny: większość dyscyplinarzy DOP dopuszcza tylko odmiany lokalne, więc oliwa z Arbequiny zwykle nie może nosić nazwy chronionej.

Woda, gleba i ochrona drzew

Większość włoskich gajów nie jest nawadniana i żyje z zimowych deszczy. Oliwka dobrze znosi suszę, ale w suche lata plon spada, a owoce są drobne. Coraz więcej gospodarstw zakłada więc instalacje kroplowe, choćby do podlewania ratunkowego, irrigazione di soccorso, w czasie najgorszych upałów. Na stokach gleby chroni się przed erozją stałą okrywą traw, inerbimento, a gałęzie z cięcia rozdrabnia się i zostawia jako ściółkę.

Najwięcej pracy w ochronie drzew wymaga mucha oliwna, a na południu także walka z wektorem Xylelli. Choroby grzybowe, takie jak pawie oczko, ogranicza się preparatami miedziowymi, a w sadach nawadnianych groźniejsza bywa werticilioza, choroba atakująca naczynia drzewa. Włochy mają dużą powierzchnię gajów ekologicznych, co ułatwia tradycyjny model z małą ilością zabiegów; zasady takiej uprawy opisujemy w tekście o oliwie ekologicznej.

Odmiany a sposób uprawy

Włochy mają ponad 500 opisanych odmian oliwek, a ich pełny przegląd zawiera nasz przewodnik po włoskich odmianach oliwek. Wybór odmiany zależy od klimatu, gleby i systemu uprawy. Na północy, nad Gardą, liczy się odporność na mróz, dlatego obok miejscowej Casalivy sadzi się Leccino; przewodnik po oliwie znad Gardy opisuje ten najdalej wysunięty na północ region. Na południu ważniejsza jest tolerancja suszy i chorób.

Leccino stało się od końca XX wieku odmianą uniwersalną: dobrze znosi chłód, plonuje regularnie, okazało się tolerancyjne na Xylellę i daje łagodną oliwę, która równoważy kupaże. Z kolei wiele odmian samopłonnych wymaga zapylaczy, więc nawet nowoczesne sady sadzi się zwykle z dwóch lub trzech odmian.

Co sposób uprawy zmienia w butelce

Sam system uprawy nie decyduje o jakości oliwy. Ważniejsze są odmiana, termin zbioru i czas od zbioru do tłoczenia, a dobra oliwa może powstać zarówno na tarasie, jak i w szpalerze. System decyduje za to o kosztach i o tym, jakie odmiany trafią do butelki. Oliwa z ręcznie zbieranych ligurskich tarasów czy z umbryjskich wzgórz rzadko jest tania, a oliwa z sadów intensywnych może konkurować ceną z oliwą hiszpańską.

Etykieta rzadko mówi, z jakiego gaju pochodzi oliwa. Pośrednio podpowiadają to nazwa DOP, nazwa lokalnej odmiany, gmina pochodzenia i napis „raccolta a mano”, czyli zbiór ręczny. Szerszy obraz produkcji, cen i handlu przedstawiamy w tekście o włoskim rynku oliwy.

Pytania i odpowiedzi

Ile hektarów gajów oliwnych jest we Włoszech?

We Włoszech jest około 1,1 mln ha gajów oliwnych. Blisko dwie trzecie tej powierzchni leży w Apulii, Kalabrii i na Sycylii. Największym regionem jest Apulia, która ma około jednej trzeciej wszystkich gajów.

Gdzie we Włoszech uprawia się najwięcej oliwek?

Najwięcej oliwek uprawia się w Apulii, która w dobrych latach daje blisko połowę włoskiej oliwy. Kolejne miejsca zajmują Kalabria i Sycylia, a w środkowych Włoszech Toskania, Lacjum i Umbria. Na północy oliwki rosną w mniejszych ilościach nad jeziorami i w Ligurii.

Co to jest sad superintensywny?

Sad superintensywny to gęsty szpaler, w którym na hektarze rośnie 1200–2000 drzewek, nawadnianych kroplowo i zbieranych kombajnem przejeżdżającym nad rzędem. Model narodził się w Hiszpanii z odmianą Arbequina. We Włoszech zajmuje niewielką część powierzchni, a z odmian włoskich nadają się do niego m.in. Favolosa i Lecciana.

Czy oliwa z sadu superintensywnego jest gorsza?

Oliwa z sadu superintensywnego nie jest z zasady gorsza, bo szybki zbiór i krótki czas do tłoczenia sprzyjają jakości. Różni się jednak smakiem, gdy powstaje z kilku obcych odmian zamiast lokalnych. Większość oznaczeń DOP wymaga odmian lokalnych, więc taka oliwa zwykle nie nosi nazwy chronionej.

Dlaczego w Ligurii oliwki rosną na tarasach?

W Ligurii oliwki rosną na tarasach, bo góry schodzą tam prawie do samego morza i płaskiego terenu prawie nie ma. Wąskie półki podparte suchymi murkami, zwane fasce, zatrzymują glebę i wodę na stromych stokach. Praca na nich jest ręczna, dlatego ligurska oliwa jest stosunkowo droga.

Czy włoskie gaje oliwne są nawadniane?

Większość włoskich gajów oliwnych nie jest nawadniana i korzysta tylko z zimowych opadów. Nawadnianie kroplowe stosuje się w sadach intensywnych i superintensywnych, a coraz częściej także awaryjnie w tradycyjnych gajach podczas suszy. Brak wody w lecie obniża plon i wielkość owoców.

Ile drzew oliwnych sadzi się na hektar?

W tradycyjnym włoskim gaju rośnie zwykle 100–300 drzew na hektar, w sadzie intensywnym 300–600, a w superintensywnym 1200–2000. Wiekowe gaje Apulii mają często mniej niż sto drzew na hektar. Gęstość zależy od odmiany, dostępności wody i sposobu zbioru.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także