Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Włoskie oliwki stołowe: Castelvetrano, Bella di Cerignola, Gaeta i inne

Najważniejsze włoskie oliwki stołowe: Nocellara z Castelvetrano, Bella di Cerignola, Gaeta, Taggiasca i Ascolana. Metody przetwarzania, DOP i zakupy

Włoskie oliwki stołowe: Castelvetrano, Bella di Cerignola, Gaeta i inne: ilustracja

Włoskie oliwki stołowe, po włosku olive da tavola, to owoce wybranych odmian przetworzone tak, by pozbyć się naturalnej goryczy i nadawały się do jedzenia: w solance, metodą z ługiem, na sucho z solą albo w piecu. Najbardziej znane to jasnozielone oliwki z Castelvetrano na Sycylii, olbrzymie Bella di Cerignola z Apulii, winnofioletowe oliwki z Gaety w Lacjum, drobne liguryjskie Taggiasche i mięsiste Ascolane z Marche.

Każda z nich ma inny smak, bo różnią się odmianą, stopniem dojrzałości w chwili zbioru i sposobem przetwarzania. Wyjaśniamy, skąd biorą się te różnice, które oliwki mają oznaczenie DOP, jak czytać etykietę słoika i jak oliwki przechowywać.

W skrócie

  • Castelvetrano: odmiana Nocellara del Belice z zachodniej Sycylii, chrupiąca, łagodna, jaskrawozielona; oliwki stołowe mają własne DOP.
  • Bella di Cerignola: jedna z największych oliwek świata, z okolic Cerignoli w prowincji Foggia, chroniona jako La Bella della Daunia DOP.
  • Gaeta: odmiana Itrana z południowego Lacjum, fioletowa, lekko winna, chroniona jako Oliva di Gaeta DOP.
  • Taggiasca: mała liguryjska oliwka o łagodnym, migdałowym smaku, sprzedawana w solance albo bez pestek w oliwie.
  • Ascolana: duża, delikatna zielona oliwka z Ascoli Piceno, podstawa smażonych nadziewanych olive all’ascolana.
  • Metody: sposób sewilski z ługiem, naturalna fermentacja w solance, czernienie przez utlenianie, suszenie z solą i pieczenie.
  • Zakupy: całe oliwki w solance zachowują jędrność lepiej niż drylowane; czarne oliwki z E579 są barwione, a nie dojrzałe.
Spis treści
  1. Dlaczego oliwki z drzewa nie nadają się do jedzenia
  2. Od ługu do pieca: jak przetwarza się oliwki
  3. Nocellara del Belice i oliwki z Castelvetrano
  4. Bella di Cerignola: największa oliwka Apulii
  5. Oliwki z Gaety, czyli Itrana
  6. Taggiasca, Ascolana i oliwki regionalne
  7. Oliwki w kuchni włoskiej
  8. Jak kupować i przechowywać oliwki stołowe
  9. Pytania i odpowiedzi

Dlaczego oliwki z drzewa nie nadają się do jedzenia

Świeża oliwka zawiera oleuropeinę, gorzki związek fenolowy, który chroni owoc przed szkodnikami. Jej stężenie jest tak wysokie, że oliwka zerwana z drzewa jest niejadalna nawet wtedy, gdy jest już czarna i dojrzała. Każda metoda przetwarzania oliwek stołowych służy więc przede wszystkim jednemu celowi: rozłożeniu albo wypłukaniu oleuropeiny.

Do jedzenia nadają się nie wszystkie odmiany. Odmiany stołowe mają zwykle duży owoc, mięsisty miąższ, cienką skórkę i pestkę, która łatwo odchodzi, a do tego mniej oleju niż odmiany oliwne. Część odmian, takich jak Nocellara del Belice, Itrana czy Taggiasca, ma podwójne przeznaczenie: z tych samych drzew powstaje oliwa i oliwki stołowe.

Od ługu do pieca: jak przetwarza się oliwki

Sposób sewilski

Najpopularniejsza na świecie metoda dla oliwek zielonych, po włosku alla sivigliana albo metodo spagnolo. Owoce na kilka godzin zalewa się roztworem wodorotlenku sodu, który szybko rozkłada oleuropeinę, potem kilkakrotnie płucze i przekłada do solanki. Tam przez kilka tygodni lub miesięcy zachodzi fermentacja mlekowa, podobna do kiszenia ogórków, która nadaje oliwkom lekko kwaśny smak i trwałość.

Naturalnie w solance

Owoce, zwykle dojrzałe albo przebarwiające się, trafiają od razu do solanki i leżą w niej od kilku miesięcy do roku. Gorycz schodzi powoli, a fermentacja prowadzona przez bakterie mlekowe i drożdże daje smak głęboki, winny, z lekką goryczką. Tak powstają m.in. oliwki z Gaety i Taggiasche.

Metoda z Castelvetrano

Lokalna odmiana metody z ługiem: oliwki zalewa się jednocześnie roztworem sody i soli, a po kilku dniach płucze i przechowuje w łagodnej solance, bez długiej fermentacji. Dzięki temu zachowują jaskrawozielony kolor, chrupkość i łagodny, maślany smak, z którego słyną.

Czernienie przez utlenianie

Zielone oliwki traktuje się ługiem i napowietrza, aż ściemnieją, a kolor utrwala się solami żelaza: glukonianem żelazawym (E579) albo mleczanem żelazawym (E585). Takie oliwki są równo czarne, miękkie i mają mało smaku. Na włoskich etykietach widnieje zwykle określenie „olive annerite per ossidazione”, a na polskich „oliwki czarne utleniane” lub informacja o stabilizatorze.

Na sucho, w piecu i łamane

Dojrzałe czarne oliwki można przesypać grubą solą, która wyciąga z nich wodę i gorycz; po kilku tygodniach są pomarszczone, intensywne i lekko gorzkie. W Bazylikacie oliwki odmiany Majatica di Ferrandina parzy się, soli i suszy w piecu, co daje słynne olive infornate. Na Sycylii, w Kalabrii i Apulii zielone oliwki się łamie, po włosku schiacciare, moczy przez kilka do kilkunastu dni w codziennie zmienianej wodzie, a potem przyprawia czosnkiem, chili, oregano, selerem naciowym i octem.

Oliwka zerwana z drzewa jest tak gorzka, że nie da się jej zjeść: jej smak tworzą dopiero solanka i czas.

Nocellara del Belice i oliwki z Castelvetrano

Nazwa Castelvetrano pochodzi od miasteczka w Valle del Belice, w prowincji Trapani na zachodzie Sycylii, i stała się na świecie synonimem jasnozielonych, chrupiących oliwek. W rzeczywistości chodzi o odmianę Nocellara del Belice, która rośnie wokół Castelvetrano, Campobello di Mazara i Partanny. Owoce są duże, okrągławe, z grubym, jędrnym miąższem.

Oliwki stołowe z tej odmiany mają oznaczenie Nocellara del Belice DOP, obejmujące wersje zielone i czarne. Z tych samych drzew tłoczy się oliwę Valle del Belice DOP, o wyraźnej nucie liścia pomidora. Za granicą „Castelvetrano” na słoiku bywa używane szerzej, dla każdej jasnozielonej oliwki przetworzonej w podobny sposób, więc jeśli zależy ci na oryginale, szukaj nazwy odmiany albo znaku DOP.

Bella di Cerignola: największa oliwka Apulii

Bella di Cerignola to odmiana z równiny wokół Cerignoli w północnej Apulii, w prowincji Foggia, uprawiana wyłącznie na oliwki stołowe. Jej owoce należą do największych na świecie: wydłużone, mięsiste, z niewielką ilością oleju. Na rynku występuje w wersji zielonej, przetwarzanej sposobem sewilskim, i czarnej.

Chronione oznaczenie tej oliwki brzmi La Bella della Daunia DOP, od dawnej nazwy północnej Apulii. Zielona Bella ma delikatny, lekko słodki smak i chrupki miąższ, dlatego dobrze sprawdza się na aperitivo, podana w całości z odrobiną oliwy i skórką cytryny. W handlu spotyka się też wersje barwione na intensywne kolory; skład z barwnikami zdradza je od razu.

Oliwki z Gaety, czyli Itrana

Oliwki z Gaety pochodzą z odmiany Itrana, nazwanej od miasteczka Itri w prowincji Latina, uprawianej na wzgórzach między Gaetą, Formią i Sperlongą. Zbiera się je późno, gdy skórka przybiera barwę od różowofioletowej po ciemnofioletową, i przetwarza naturalnie: najpierw w wodzie, potem w solance, przez kilka miesięcy. Mają smak lekko kwaśny, winny, z wyraźną goryczką i miąższem, który łatwo oddziela się od pestki.

Oliwki te chroni oznaczenie Oliva di Gaeta DOP. Ta sama Itrana, zebrana wcześnie, daje zieloną, ziołową oliwę Colline Pontine DOP. W kuchni oliwki z Gaety są klasycznym składnikiem sosu do spaghetti alla puttanesca, w którym spotykają się z kaparami, anchois i pomidorami.

Taggiasca, Ascolana i oliwki regionalne

Taggiasca to liguryjska odmiana z okolic Taggi w prowincji Imperia. Owoce są małe, od zielonych po fioletowoczarne, o łagodnym, migdałowym smaku i prawie bez goryczki. Sprzedaje się je w solance z tymiankiem i liściem laurowym albo bez pestek w oliwie extra vergine. W kuchni liguryjskiej trafiają do focacci, do sosów do makaronu i do duszonego królika po liguryjsku.

Ascolana Tenera z okolic Ascoli Piceno w Marche ma duży, zielony, bardzo delikatny owoc, który łatwo się uszkadza. Oliwki stołowe tej odmiany chroni oznaczenie Oliva Ascolana del Piceno DOP, obejmujące także wersję nadziewaną. Najsłynniejszym daniem są olive all’ascolana: oliwki bez pestek nadziane mięsnym farszem z serem i gałką muszkatołową, panierowane i smażone.

Każdy region ma też własne lokalne oliwki stołowe. W północnej Apulii popularna jest Peranzana, na Sycylii obok Nocellary del Belice także Nocellara Etnea i Tonda Iblea, przyprawiane jako olive cunzate z czosnkiem, oregano i chili. W Bazylikacie wspomniane już olive infornate z Ferrandiny, a w Kalabrii łamane zielone oliwki z peperoncino.

Oliwka Region Typowy styl Smak W kuchni
Nocellara del Belice (Castelvetrano) Sycylia, prowincja Trapani zielona, metoda z Castelvetrano łagodny, maślany, chrupiący aperitivo, sałatki, caponata
Bella di Cerignola Apulia, prowincja Foggia zielona sewilska lub czarna delikatny, lekko słodki aperitivo, deski serów
Itrana (Gaeta) Lacjum, prowincja Latina naturalna w solance, fioletowa winny, kwaskowy, z goryczką puttanesca, pieczone ryby
Taggiasca Liguria, prowincja Imperia w solance lub bez pestek w oliwie migdałowy, łagodny focaccia, królik, makarony
Ascolana Tenera Marche, Ascoli Piceno zielona sewilska, nadziewana delikatny, świeży olive all’ascolana
Majatica di Ferrandina Bazylikata pieczona, pomarszczona intensywny, słodko-gorzki przekąska, makarony

Oliwki w kuchni włoskiej

We Włoszech oliwki stołowe podaje się przede wszystkim do aperitivo, z kieliszkiem wina albo spritzem, często doprawione na miejscu: z odrobiną oliwy extra vergine, skórką pomarańczy, koprem włoskim i płatkami chili. Oliwki najlepiej smakują w temperaturze pokojowej, więc warto wyjąć je z lodówki pół godziny wcześniej.

W daniach gorących oliwki dodaje się zwykle pod koniec gotowania, żeby nie straciły jędrności i nie zasoliły całego sosu. Zielone oliwki z Sycylii są stałym składnikiem słodko-kwaśnej caponaty, czarne z Gaety sosów pomidorowych z Kampanii i Lacjum, a Taggiasche dań liguryjskich. Nadziewane Ascolane podaje się w Marche także w zestawie fritto misto, obok smażonego kremu i kotlecików jagnięcych.

Jakość oliwek stołowych bywa nagradzana tak samo jak oliwa: krajowy konkurs Ercole Olivario ma osobną sekcję dla oliwek stołowych, o czym piszemy w tekście o przewodnikach i konkursach oliwnych.

Jak kupować i przechowywać oliwki stołowe

Całe oliwki zachowują jędrność i aromat lepiej niż drylowane, które szybciej nasiąkają solanką i miękną. Jeśli szukasz konkretnej odmiany, sprawdź, czy jej nazwa jest na etykiecie, a nie tylko w nazwie handlowej; znak DOP daje gwarancję pochodzenia i odmiany. W Polsce włoskie oliwki kupisz w słojach w supermarketach, na wagę przy ladach delikatesów i w sklepach z żywnością włoską; przy ladzie poproś o spróbowanie, bo różnice smaku między partiami bywają duże.

Po otwarciu słoika trzymaj oliwki w lodówce, zawsze przykryte solanką, i nabieraj je czystą łyżką. Biały nalot na powierzchni solanki to zwykle drożdże, które można zebrać, ale oliwki miękkie, śliskie albo o nieprzyjemnym zapachu trzeba wyrzucić. Zbyt słone oliwki wystarczy na godzinę lub dwie przełożyć do zimnej wody przed podaniem.

Pytania i odpowiedzi

Czym są oliwki Castelvetrano?

Oliwki Castelvetrano to zielone oliwki stołowe z odmiany Nocellara del Belice, uprawianej wokół miasteczka Castelvetrano w zachodniej Sycylii. Przetwarza się je roztworem sody i soli bez długiej fermentacji, dzięki czemu są jaskrawozielone, chrupiące i łagodne. Oryginał chroni oznaczenie Nocellara del Belice DOP.

Skąd pochodzą oliwki Bella di Cerignola?

Bella di Cerignola pochodzi z okolic miasta Cerignola w prowincji Foggia w północnej Apulii. To jedna z największych oliwek stołowych świata, sprzedawana w wersji zielonej i czarnej. Jej chronione oznaczenie brzmi La Bella della Daunia DOP.

Jakie oliwki dodaje się do puttanesca?

Do spaghetti alla puttanesca tradycyjnie dodaje się czarne oliwki z Gaety, czyli odmianę Itrana z Lacjum. Mają lekko winny, kwaskowy smak, który dobrze łączy się z kaparami i anchois. Można je zastąpić innymi naturalnie fermentowanymi czarnymi oliwkami, ale nie utlenianymi.

Dlaczego czarne oliwki ze słoika nie mają smaku?

Najtańsze czarne oliwki to najczęściej zielone owoce poczernione przez utlenianie i utrwalone glukonianem żelazawym (E579). Nie fermentowały naturalnie, dlatego są miękkie i mają niewiele aromatu. Oliwki dojrzałe przetwarzane w solance, jak oliwki z Gaety, mają kolor nierówny, od fioletu do brązu, i znacznie pełniejszy smak.

Czy można jeść oliwki prosto z drzewa?

Nie, świeże oliwki z drzewa są niejadalne z powodu bardzo gorzkiej oleuropeiny. Zanim nadadzą się do jedzenia, trzeba je przetworzyć: w solance, roztworem ługu, przesypując solą albo susząc. Proces trwa od kilku dni do kilku miesięcy.

Jak przechowywać oliwki po otwarciu słoika?

Otwarte oliwki przechowuj w lodówce, zawsze przykryte solanką, i nabieraj je czystą łyżką. W takich warunkach zwykle zachowują jakość przez kilka tygodni. Jeśli oliwki zmiękną, zrobią się śliskie albo zaczną nieprzyjemnie pachnieć, trzeba je wyrzucić.

Czym różnią się oliwki zielone od czarnych?

Oliwki zielone zbiera się przed dojrzeniem, a czarne naturalne po przebarwieniu, gdy owoc jest dojrzały. Zielone są zwykle jędrniejsze i łagodniejsze, czarne naturalne bardziej miękkie, winne i aromatyczne. Wyjątkiem są czarne oliwki utleniane, które powstają z zielonych owoców.

Co to są olive all’ascolana?

Olive all’ascolana to smażone, nadziewane oliwki z Ascoli Piceno w regionie Marche. Używa się do nich dużych zielonych oliwek odmiany Ascolana Tenera, drylowanych, nadziewanych mięsnym farszem, panierowanych i smażonych w głębokim tłuszczu. Wersja nadziewana jest objęta oznaczeniem Oliva Ascolana del Piceno DOP.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także