Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Terre di Siena DOP: oliwa z wzgórz prowincji Siena poza Chianti

Terre di Siena DOP: 33 gminy prowincji Siena, reguła dwóch odmian, zbiór do 31 grudnia, tłoczenie w ciągu doby, smak i sposób rozpoznania oryginału

Terre di Siena DOP: ilustracja

Terre di Siena DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z pagórkowatych terenów prowincji Siena, z wyjątkiem części należącej do strefy Chianti Classico. Oznaczenie obejmuje 33 gminy, od Val d’Elsa i San Gimignano po Val d’Orcia, Val di Chiana i niższe stoki Monte Amiata, a w Unii Europejskiej jest chronione od 2000 roku.

To oliwa z krajobrazu znanego z pocztówek: cyprysów wzdłuż białych dróg, glinianych wzgórz Crete Senesi i średniowiecznych miasteczek. Pod jednym znakiem łączy bardzo różne mikroklimaty, ale wymaga od wszystkich producentów tego samego: kupażu co najmniej dwóch głównych odmian toskańskich, szybkiego tłoczenia i oliwy o wyraźnej goryczce oraz pikantności.

Oznaczenie
Terre di Siena DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Toskania
Obszar
33 gminy prowincji Siena; z Castelnuovo Berardenga i Poggibonsi tylko części leżące poza strefą Chianti Classico
Odmiany
co najmniej dwie z: Frantoio, Correggiolo, Leccino, Moraiolo (każda min. 10%, łącznie min. 85%), inne do 15%
Rejestracja w UE
2000

W skrócie

  • Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2000 roku.
  • Obszar: 33 gminy prowincji Siena, bez części Castelnuovo Berardenga i Poggibonsi położonych w strefie Chianti Classico.
  • Odmiany: co najmniej dwie z czterech: Frantoio, Correggiolo, Leccino, Moraiolo; każda min. 10%, razem min. 85%.
  • Plon: do 30 kg oliwek z drzewa i 12 000 kg z hektara.
  • Zbiór i tłoczenie: z drzewa, od października do 31 grudnia; oliwki leżą najwyżej trzy dni, tłoczy się je w ciągu 24 godzin od dostarczenia.
  • Parametry: kwasowość do 0,5%, polifenole co najmniej 100 ppm, ocena panelu min. 7.
  • Smak: owocowy zapach, w ustach gorycz i ostrość.
Spis treści
  1. Prowincja Siena poza granicami Chianti
  2. Od Val d’Elsa po Monte Amiata
  3. Reguła dwóch odmian
  4. Plon, zbiór i trzy dni na przerób
  5. Parametry dyscyplinarza
  6. Zielona, gorzkawa, z pieprzem na końcu
  7. Terre di Siena na tle sąsiadów
  8. Etykieta i butelka
  9. W kuchni sieneńskiej
  10. Pytania i odpowiedzi

Prowincja Siena poza granicami Chianti

Strefę oznaczenia wyznaczono przez listę gmin. Należą do niej: Abbadia San Salvatore, Asciano, Buonconvento, Casole d’Elsa, Castiglione d’Orcia, Cetona, Chianciano Terme, Chiusdino, Chiusi, Colle di Val d’Elsa, Montalcino, Montepulciano, Monteriggioni, Monteroni d’Arbia, Monticiano, Murlo, Piancastagnaio, Pienza, Radicofani, Radicondoli, Rapolano Terme, San Casciano dei Bagni, San Gimignano, San Giovanni d’Asso, San Quirico d’Orcia, Sarteano, Siena, Sinalunga, Sovicille, Torrita di Siena i Trequanda. Lista uwzględnia San Giovanni d’Asso, które od 2017 roku jest częścią gminy Montalcino.

Do tego dochodzą Castelnuovo Berardenga i Poggibonsi, ale tylko w części leżącej poza strefą Chianti Classico wyznaczoną w 1932 roku. Granica jest więc precyzyjna: gaj na wzgórzach na północ od Sieny może należeć do Chianti Classico DOP, a kilkaset metrów dalej, już poza linią z 1932 roku, do Terre di Siena. Oba oznaczenia zarejestrowano tym samym unijnym rozporządzeniem w listopadzie 2000 roku.

Dyscyplinarz dopuszcza tylko tereny pagórkowate, o dobrze zdrenowanych glebach. Dna dolin, gdzie zalega zimne powietrze i woda, nie nadają się do oliwy DOP.

Od Val d’Elsa po Monte Amiata

Prowincja Siena to kilka odrębnych krain, a każda daje oliwie trochę inny charakter. Na północnym zachodzie leży Val d’Elsa z San Gimignano i Colle di Val d’Elsa: łagodne wzgórza, gaje przeplatane winnicami Vernaccii. Na zachód od Sieny ciągnie się zalesiona Montagnola Senese z Sovicille i Monteriggioni, a dalej na południe doliny Merse z Chiusdino, Monticiano i Murlo.

Na południowy wschód od miasta rozciągają się Crete Senesi, nagie gliniaste wzgórza wokół Asciano, Rapolano i Buonconvento. Za nimi zaczyna się Val d’Orcia z Pienzą, San Quirico i Montalcino, wpisana w 2004 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Na wschodzie Val di Chiana z Montepulciano, Torrita di Siena i Sinalunga, a na południu Cetona, Sarteano i San Casciano dei Bagni. Strefę zamykają Abbadia San Salvatore i Piancastagnaio na zboczach Monte Amiata, gdzie gaje ustępują lasom kasztanowym.

Różnice są wyczuwalne w kieliszku. Oliwy z cieplejszych, niższych terenów Val di Chiana i Val d’Orcia bywają pełniejsze i bardziej okrągłe, a z wyżej położonych gajów zachodnich i amiatyjskich częściej wyraźnie zielone, z mocniejszą goryczką. Producenci z różnych części prowincji sprzedają jednak oliwę pod tą samą nazwą, bez wzmianki o gminie.

Terre di Siena DOP zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się granica oliwy Chianti Classico.

Reguła dwóch odmian

Najbardziej charakterystyczny przepis Terre di Siena dotyczy składu gaju. Oliwa musi pochodzić z co najmniej dwóch spośród czterech odmian: Frantoio, Correggiolo, Leccino i Moraiolo. Każda z użytych odmian musi stanowić co najmniej 10% drzew, a łącznie te cztery muszą dawać co najmniej 85%.

Pozostałe 15% mogą tworzyć odmiany lokalne: Pendolino, Maurino, Olivastra, Morchiaio, Pitursello, Americano, Arancino, Ciliegino, Filare, Gremignolo, Maremmano, Mignolo i Olivo Bufalo. Część z nich to zapylacze, sadzone co kilka drzew, inne są pozostałością dawnych, mieszanych nasadzeń.

Reguła ta wyklucza oliwy jednoodmianowe z certyfikatem Terre di Siena. Producent, który chce sprzedawać czyste Frantoio czy Moraiolo z okolic Pienzy, musi wybrać inne oznaczenie, np. Toscano IGP ze wzmianką Colline Senesi, albo zrezygnować z certyfikacji. Dla konsumenta oznacza to, że Terre di Siena to zawsze kupaż, najczęściej z przewagą zielonego, gorzkawego Frantoio, złagodzonego przez Leccino.

Plon, zbiór i trzy dni na przerób

Dyscyplinarz ogranicza plon do 30 kg oliwek z jednego drzewa i do 12 000 kg z hektara. Nowe gaje mogą dawać oliwę DOP dopiero od trzeciego roku po posadzeniu. Wydajność oliwy nie może przekroczyć 22% masy oliwek.

Zbiór zaczyna się w październiku i musi się zakończyć do 31 grudnia; region Toskania może zgodzić się na odstępstwo w razie nadzwyczajnych warunków pogodowych. Oliwki zrywa się bezpośrednio z drzewa. Nie wolno przewozić ich w workach ani belach, bo zgniecione owoce szybko fermentują.

Po zbiorze owoce mogą leżeć najwyżej trzy dni w chłodnych, przewiewnych pomieszczeniach, a w tłoczni trzeba je przerobić w ciągu 24 godzin od dostarczenia. Myje się je wodą o temperaturze otoczenia, a oliwę uzyskuje się wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi. Tłoczenie musi odbyć się w tłoczniach w strefie oznaczenia.

Parametry dyscyplinarza

Wymagania chemiczne sprawdza się w momencie butelkowania. Najważniejsze liczby zebrano poniżej.

Parametr Terre di Siena DOP
Obszar 33 gminy prowincji Siena, tylko tereny pagórkowate
Odmiany min. dwie z: Frantoio, Correggiolo, Leccino, Moraiolo; każda min. 10%, razem min. 85%
Odmiany uzupełniające do 15%, m.in. Pendolino, Maurino, Olivastra, Morchiaio
Plon do 30 kg z drzewa, do 12 000 kg z hektara
Zbiór z drzewa, od października do 31 grudnia
Przechowywanie oliwek najwyżej 3 dni od zbioru
Tłoczenie w ciągu 24 godzin od dostarczenia
Wydajność oliwy najwyżej 22%
Kwasowość do 0,50%
Liczba nadtlenkowa do 12
K232 / K270 do 2,20 / do 0,20
Polifenole co najmniej 100 ppm
Kwas oleinowy powyżej 72%
Ocena panelu co najmniej 7
Opakowanie szkło do 5 l lub metal 5 l, z plombą

Dla porównania unijna norma extra vergine dopuszcza kwasowość 0,8% i liczbę nadtlenkową 20. Terre di Siena ma więc niemal dwukrotnie surowsze progi, a do tego wymaga minimum polifenoli, którego ogólna norma nie przewiduje.

Zielona, gorzkawa, z pieprzem na końcu

Dyscyplinarz opisuje oliwę zwięźle: kolor od zielonego do żółtego, zmieniający się z czasem, zapach owocowy, w smaku nuty goryczy i ostrości. W praktyce świeże butelki mają barwę wyraźnie zieloną, zapach świeżo skoszonej trawy, liści oliwki i karczocha, a w ustach średnią do mocnej goryczkę i pieprzny finisz, który drapie w gardle.

Z miesiącami oliwa łagodnieje i nabiera złotego koloru, a w zapachu pojawiają się nuty migdała i dojrzałych owoców. Dzięki wymaganemu minimum polifenoli starzeje się jednak wolniej niż łagodne oliwy z południa Włoch. Najlepiej smakuje do roku po zbiorze.

Terre di Siena na tle sąsiadów

Prowincja Siena jest objęta trzema toskańskimi oznaczeniami, co bywa mylące przy zakupach.

Cecha Terre di Siena DOP Chianti Classico DOP Toscano IGP, wzmianka Colline Senesi
Obszar prowincja Siena poza Chianti Classico strefa Chianti Classico wzgórza prowincji Siena
Odmiany min. 2 z 4 głównych, razem min. 85% 5 głównych, razem min. 80% 4 główne i Olivastra, razem min. 85%
Kwasowość do 0,5% do 0,5% według dyscyplinarza Toscano
Polifenole min. 100 ppm powyżej 150 ppm zgodnie z dyscyplinarzem Toscano
Zbiór do 31 grudnia przed 31 grudnia zgodnie z dyscyplinarzem Toscano

Terre di Siena to oznaczenie niszowe, bo certyfikowana produkcja jest niewielka: w 2006 roku wyniosła około 45 t oliwy. Za ochronę nazwy odpowiada konsorcjum Terre di Siena, a zgodność z dyscyplinarzem sprawdza toskańska jednostka certyfikująca.

Etykieta i butelka

Ten ostatni punkt ma znaczenie praktyczne. Napis „Montalcino” czy „Pienza” przy nazwie DOP nie powinien się pojawić; jeśli widzisz nazwę miejscowości w roli oznaczenia, a nie adresu producenta, to raczej oliwa bez certyfikatu albo Toscano IGP. Nazwa posiadłości, np. „Fattoria” lub „Podere” z nazwą własną, jest w porządku.

W kuchni sieneńskiej

Kuchnia okolic Sieny to przede wszystkim chleb, rośliny strączkowe, warzywa i grillowane mięso, a oliwa jest w niej podstawowym tłuszczem. Ręcznie toczone pici con le briciole z Val d’Orcia, posypane chrupiącą tartą bułką, potrzebują dobrej oliwy i do smażenia okruchów, i do skropienia na koniec.

Z Monte Amiata i sąsiedniej Maremmy pochodzi acquacotta, zupa z cebuli, warzyw i jajka na czerstwym chlebie, w której oliwa robi większość smaku. Wiosną i latem Terre di Siena świetnie pasuje do pinzimonio, czyli surowych warzyw maczanych w oliwie z solą i pieprzem, a jesienią do grzanek z czosnkiem i fasolą cannellini.

Do pieczonych mięs, gulaszy i do smażenia dyscyplinarz nie stawia przeszkód, ale szkoda przegrzewać tak aromatyczną oliwę. Zwiedzając jesienią Val d’Orcia czy Montalcino, warto zajrzeć do tłoczni; propozycje tras znajdziesz w artykule szlaki oliwy w Toskanii, a szersze tło w przewodniku Oliwa z Toskanii.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza Terre di Siena DOP na oliwie?

To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z pagórkowatych terenów 33 gmin prowincji Siena, poza strefą Chianti Classico. Oliwki zbiera się, tłoczy i butelkuje według dyscyplinarza, a partie sprawdza niezależna jednostka certyfikująca. Oznaczenie jest chronione w UE od 2000 roku.

Czy Terre di Siena to to samo co Chianti Classico?

Nie, to dwa odrębne oznaczenia DOP z sąsiednich terenów. Chianti Classico obejmuje historyczną strefę między Florencją a Sieną, a Terre di Siena resztę wzgórz prowincji Siena, m.in. Val d’Orcia, Crete Senesi i Val di Chiana. Różnią się też składem odmianowym i progiem polifenoli.

Z jakich odmian powstaje oliwa Terre di Siena DOP?

Z co najmniej dwóch spośród czterech odmian: Frantoio, Correggiolo, Leccino i Moraiolo, z których każda musi stanowić min. 10%, a razem min. 85%. Do 15% mogą dać inne odmiany lokalne, np. Pendolino, Maurino czy Olivastra. Oliwa jednoodmianowa nie może nosić tej nazwy.

Jak smakuje oliwa Terre di Siena?

Świeża ma zielony kolor, zapach trawy i karczocha, średnią do mocnej goryczkę i pieprzny finisz. Z czasem łagodnieje, nabiera złotej barwy i nut migdała. To oliwa w typowym toskańskim, wyrazistym stylu.

Gdzie kupić oliwę Terre di Siena DOP?

Najłatwiej w tłoczniach i sklepach gospodarstw w prowincji Siena, zwłaszcza od listopada do wiosny. W Polsce pojawia się rzadziej niż Toscano IGP, głównie w delikatesach i sklepach internetowych z włoską żywnością. Przy zakupie sprawdź rocznik i znak DOP.

Czy oliwa Terre di Siena nadaje się do smażenia?

Tak, dobra extra vergine znosi krótkie smażenie w temperaturze około 160–180 °C. Ze względu na cenę i intensywny aromat lepiej jednak używać jej na surowo: do zup, warzyw, grzanek i makaronów. Do smażenia w głębokim tłuszczu wystarczy tańsza oliwa.

Jak długo można przechowywać oliwę Terre di Siena DOP?

Najlepiej zużyć ją w ciągu roku od zbioru, a otwartą butelkę w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Rocznik zbioru jest na etykiecie obowiązkowy. Przechowuj ją w ciemnym, chłodnym miejscu, w temperaturze 14–18 °C, szczelnie zamkniętą.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu