Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Schiacciata all’olio: toskański płaski chleb z oliwą i solą

Schiacciata all’olio krok po kroku: ciasto z oliwą, dwa wyrastania, dołki od palców, emulsja wody i oliwy, gruba sól. Toskański chleb na początek posiłku

Schiacciata all’olio: ilustracja

Schiacciata all’olio to toskański płaski chleb drożdżowy, rozciągnięty w blasze na grubość półtora centymetra, ponakłuwany palcami, polany emulsją oliwy z wodą i posypany grubą solą, pieczony na złoto: z chrupiącym, smażonym w oliwie spodem i miękkim, wilgotnym środkiem. Nazwa pochodzi od czasownika schiacciare, czyli „spłaszczać”, i we Florencji oznacza to, co w innych regionach Włoch nazywa się focaccią.

Oliwa występuje w schiacciacie czterokrotnie: w cieście, na blasze, w emulsji na wierzchu i na koniec, posmarowana na gorący placek. Każda z tych porcji robi coś innego, od zmiękczenia miąższu po usmażenie spodu, a ostatnia, surowa, decyduje o zapachu. Schiacciata jest w Toskanii chlebem na początek posiłku: pojawia się w koszyku obok wędlin i pecorino, zanim na stół trafi cokolwiek innego.

Przygotowanie30 min
Razem4 godz.
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa toskańska, np. Toscano IGP; do posmarowania po upieczeniu Chianti Classico DOP

W skrócie

  • Region: Toskania, najmocniej związana z Florencją i jej piekarniami.
  • Główne składniki: mąka pszenna, woda, drożdże, sól, oliwa extra vergine, gruba sól morska.
  • Rola oliwy: w cieście, na blasze, w emulsji z wodą na wierzchu i surowa do posmarowania po upieczeniu, łącznie około 105 ml.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa toskańska oliwa z Frantoio i Leccino; na koniec może być bardziej wyrazista.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 3 godzin wyrastania i 20–25 minut pieczenia.
  • Poziom trudności: średni, bo wymaga wyczucia ciasta drożdżowego.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Harmonogram wypieku
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Płaskie placki z ciasta chlebowego, pieczone w piecu albo na gorącym kamieniu, są w basenie Morza Śródziemnego starsze niż jakiekolwiek zapisane przepisy. W Toskanii schiacciata wiąże się z domowym wypiekiem chleba: często mówi się, że z kawałka ciasta odkładanego przy wyrabianiu bochenków robiono płaski placek, by sprawdzić, czy piec jest już wystarczająco gorący. Takie wyjaśnienie powtarza się zarówno przy focaccii, jak i przy schiacciacie, i jest bardziej logiczną hipotezą niż udokumentowaną historią.

Ciekawy jest kontrast z codziennym chlebem. Toskania słynie z pane sciocco, chleba bez soli, a schiacciata jest wyraźnie słona: sól jest w cieście i grubymi kryształkami na wierzchu. W regionie, w którym bochenki są mdłe, płaski chleb z oliwą i solą był małym luksusem, przekąską i dodatkiem do wędlin.

Florenckie piekarnie, forni, sprzedają schiacciatę z długich blach, odcinając kawałek na wagę. Dzieci jedzą ją na drugie śniadanie, merenda, przekrojoną i przełożoną mortadelą albo toskańskim prosciutto, a dorośli kupują ją do obiadu zamiast chleba. W trattoriach ciepła schiacciata trafia na stół z antipasto toscano, czyli deską wędlin, crostini i pecorino, i otwiera posiłek jak uwertura.

Nazwy zmieniają się w obrębie regionu. We Florencji mówi się schiacciata, w innych częściach Toskanii ciaccia, a nazwa focaccia jest tu używana rzadziej. Nie zmienia się natomiast zasada: ciasto chlebowe, dużo oliwy, sól i gorący piec.

Harmonogram wypieku

Schiacciata wymaga więcej czekania niż pracy. Poniższy harmonogram dotyczy wersji jednodniowej, z wyrastaniem w temperaturze pokojowej.

Etap Czas Temperatura Znak gotowości
wyrabianie 10–12 minut ciasto 24–26°C gładkie, elastyczne, nie klei się do rąk
pierwsze wyrastanie około 2 godzin 24–26°C podwojona objętość, pęcherzyki na powierzchni
rozciąganie w blasze 10–20 minut pokojowa ciasto sięga rogów, grubość około 1,5 cm
drugie wyrastanie 45–60 minut 24–26°C ciasto puszyste, drży przy poruszeniu blachą
pieczenie 20–25 minut 230°C złoty wierzch, chrupiący, zrumieniony spód

Wersja z nocnym wyrastaniem w lodówce (12–18 godzin w 4°C) daje schiacciatę o głębszym smaku i większych dziurach. Po wyjęciu z lodówki ciasto potrzebuje około godziny w temperaturze pokojowej, zanim da się je rozciągnąć.

Składniki

Na 4 porcje:

Na ciasto

  • 500 g mąki pszennej typ 550 lub włoskiej tipo 0
  • 350 ml wody o temperaturze 25–28°C
  • 7 g świeżych drożdży (albo 3 g suszonych)
  • 10 g soli
  • 30 ml oliwy extra vergine

Na blachę i wierzch

  • 30 ml oliwy extra vergine na blachę
  • 30 ml oliwy extra vergine do emulsji
  • 30 ml wody do emulsji
  • 2 g drobnej soli do emulsji
  • 4 g grubej soli morskiej
  • 1 gałązka rozmarynu (opcjonalnie)

Po upieczeniu

  • 15 ml surowej oliwy extra vergine

Przygotowanie

  1. Drożdże rozpuść w wodzie o temperaturze 25–28°C. Wlej ją do miski z mąką i mieszaj łyżką lub ręką przez 2–3 minuty, aż powstanie postrzępione, lepkie ciasto bez suchej mąki. Przykryj i odstaw na 20 minut, żeby mąka wchłonęła wodę.

  2. Dodaj sól, a potem stopniowo 30 ml oliwy, i wyrabiaj ciasto ręcznie 8–10 minut albo mikserem na niskich obrotach 5–6 minut. Na początku oliwa będzie się ślizgać, ale po kilku minutach całkowicie się wchłonie. Ciasto jest gotowe, gdy jest gładkie, elastyczne i daje się rozciągnąć w cienką, prześwitującą błonę bez rwania.

  3. Przełóż ciasto do lekko natłuszczonej miski, przykryj i odstaw w ciepłe miejsce (24–26°C) na około 2 godziny. Po 30 i po 60 minutach złóż je: chwyć brzeg, rozciągnij do góry i złóż na środek, obracając miskę, cztery razy. Ciasto jest wyrośnięte, gdy podwoi objętość, a na powierzchni i ściankach miski widać pęcherzyki powietrza.

  4. Blachę o wymiarach około 30×40 cm posmaruj 30 ml oliwy, także na rantach. Wyłóż na nią ciasto i natłuszczonymi palcami rozciągaj je delikatnie w stronę rogów, nie wałkując. Jeśli ciasto się kurczy, odstaw je na 10–15 minut i spróbuj ponownie; docelowa grubość to około 1,5 cm.

  5. Przykryj blachę ściereczką i zostaw ciasto do drugiego wyrastania na 45–60 minut w 24–26°C. Jest gotowe, gdy wyraźnie napuszy się i urośnie mniej więcej o połowę, a przy lekkim poruszeniu blachą drży jak galareta. W tym czasie nagrzej piekarnik do 230°C, z grzaniem góra i dół, a kratkę ustaw na drugim poziomie od dołu.

  6. W małej miseczce ubij widelcem 30 ml oliwy, 30 ml wody i 2 g soli, aż powstanie mętna emulsja. Wylej ją równomiernie na ciasto.

  7. Natłuszczonymi opuszkami palców wciskaj dołki w całą powierzchnię ciasta, co 2–3 cm, aż do dna blachy, ale bez przerywania ciasta. Emulsja zbierze się w dołkach, a ciasto lekko opadnie i znów się napuszy. Posyp grubą solą i, jeśli chcesz, igiełkami rozmarynu.

  8. Piecz 20–25 minut w 230°C, w połowie obracając blachę. Schiacciata jest gotowa, gdy wierzch jest złoty, a wypukłości i brzegi ciemniej zrumienione. Podważ róg szpatułką: spód powinien być złotobrązowy i chrupiący, a placek po postukaniu od spodu powinien brzmieć głucho.

  9. Od razu po wyjęciu posmaruj gorącą schiacciatę pędzlem z 15 ml surowej oliwy. Oliwa wsiąknie w kilka sekund, a wierzch zrobi się błyszczący i pachnący.

  10. Zsuń schiacciatę z blachy na kratkę i studź 5–10 minut, żeby para nie rozmiękczyła spodu. Pokrój w prostokąty i podawaj jeszcze ciepłą.

Dołki w schiacciacie to małe naczynia na oliwę: im głębsze, tym więcej jej zostanie po upieczeniu.

Jaka oliwa

Każda z czterech porcji oliwy ma inne zadanie. Oliwa w cieście, 30 ml, otacza włókna glutenu, przez co miąższ jest miękki, wilgotny i dłużej nie czerstwieje. Oliwa na blasze, 30 ml, w temperaturze 230°C dosłownie smaży spód placka i robi z niego chrupiącą, złotą skórkę. Emulsja z wodą chroni wierzch: woda paruje w pierwszych minutach pieczenia, zanim oliwa zdąży się przegrzać, a oliwa zostaje w dołkach. Dołki w schiacciacie to małe naczynia na oliwę: im głębsze, tym więcej jej zostanie po upieczeniu.

Do ciasta, na blachę i do emulsji najlepiej nadaje się średnio owocowa toskańska oliwa extra vergine, na przykład Toscano IGP z kupażu Frantoio i Leccino. Wysoka temperatura i tak zabiera część najlotniejszych aromatów, więc nie ma potrzeby używać do tego najdroższej butelki, ale oliwa powinna być świeża i bez wad. Zjełczała oliwa w gorącym piekarniku zdradza się od razu zapachem starego orzecha.

Ostatnia, surowa porcja to miejsce na oliwę wyrazistszą. Pędzel z Chianti Classico DOP daje zieloną, pieprzną nutę, którą czuć przy pierwszym kęsie, a łagodniejsza oliwa z udziałem Pendolino wnosi aromaty kwiatowe. W listopadzie, kiedy w tłoczniach pojawia się olio nuovo, schiacciata posmarowana świeżą, mętną oliwą jest jednym z najprostszych sposobów, żeby ją poznać.

Na co uważać

Za mało oliwy na blasze. Cienka warstewka oliwy nie wystarczy, żeby usmażyć spód: placek przywiera, a spód jest blady i suchy. 30 ml na blachę 30×40 cm to minimum, a oliwa powinna pokrywać także rogi i ranty.

Za płytkie dołki. Palce trzeba wciskać aż do dna blachy. Płytkie wgłębienia wyrównują się w piecu, ciasto wyrasta w gładką bułę, a emulsja spływa na brzegi zamiast zostać w środku.

Niedorośnięte ciasto. Ciasto pieczone za wcześnie jest zbite, ma mało dziur i ciężki, gliniasty miąższ. Trzymaj się znaków gotowości, nie zegara: w chłodnej kuchni wyrastanie może trwać nawet o godzinę dłużej.

Za niska temperatura. W 190–200°C schiacciata piecze się długo, wysycha i twardnieje, zanim się zrumieni. Piekarnik musi być nagrzany do 230°C przez pełne pół godziny.

Studzenie na blasze. Para z gorącego placka skrapla się pod spodem i rozmiękcza chrupiącą skórkę w kilka minut. Schiacciatę zaraz po posmarowaniu oliwą przekłada się na kratkę.

Warianty

Schiacciata con l’uva to jesienna, słodka wersja z czasu winobrania: ciasto przykrywa się czarnymi winogronami, tradycyjnie z odmiany Canaiolo, posypuje cukrem i polewa oliwą, a czasem dodaje rozmaryn lub nasiona anyżu. Winogrona w piecu pękają, a ich sok miesza się z oliwą i karmelizuje.

Schiacciata alla fiorentina to coś zupełnie innego: słodkie, puszyste ciasto karnawałowe z dodatkiem skórki pomarańczowej, posypane cukrem pudrem, często z szablonem florenckiej lilii. Łączy je z chlebową schiacciatą tylko nazwa i kształt blachy.

W wersjach domowych schiacciatę posypuje się rozmarynem, cienkimi plasterkami czerwonej cebuli albo kawałkami oliwek. Można też zastąpić 100 g mąki pszennej mąką razową, co daje ciemniejszy, bardziej orzechowy placek; wtedy dodaj 15–20 ml wody więcej.

Najbliższe krewne schiacciaty to liguryjska focaccia genovese, cieńsza, bielsza i jeszcze bardziej nasączona oliwą, oraz apulijska focaccia barese z ziemniakiem w cieście i pomidorkami na wierzchu. W Toskanii obok schiacciaty często sprzedaje się też cecinę, placek z mąki z ciecierzycy.

Do stołu

Schiacciatę podaje się ciepłą, pokrojoną w prostokąty, w koszyku lub na desce, jako pierwszą rzecz na stole: do wędlin, pecorino i crostini. Świetnie pasuje też do dań, które wymagają chleba do wycierania talerza, na przykład do fagioli all’uccelletto. Przekrojona wzdłuż staje się bazą do toskańskich kanapek.

Do schiacciaty z wędlinami pasuje młode czerwone wino z Sangiovese, Chianti albo Rosso di Montalcino; z serami i figami lekkie białe, na przykład Vernaccia di San Gimignano.

Schiacciata jest najlepsza w dniu pieczenia. Następnego dnia odśwież ją w piekarniku nagrzanym do 200°C przez 5 minut, skropioną kilkoma kroplami wody i oliwy. Kawałki można zamrozić do miesiąca i odpiec bez rozmrażania przez 8–10 minut. Ciasto można przygotować wieczorem i trzymać w lodówce do rana.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się schiacciata od focaccii?

Schiacciata to toskańska, a przede wszystkim florencka nazwa płaskiego chleba z oliwą, który w innych regionach nazywa się focaccią. Florencka schiacciata bywa nieco cieńsza i bardziej chrupiąca od spodu niż wiele focaccii. Różnice są jednak bardziej lokalne niż zasadnicze.

Ile oliwy potrzeba do schiacciaty?

Na blachę 30×40 cm potrzeba łącznie około 105 ml oliwy: 30 ml do ciasta, 30 ml na blachę, 30 ml do emulsji z wodą i 15 ml do posmarowania po upieczeniu. Ta ilość daje chrupiący spód i wilgotny środek. Przy mniejszej ilości placek jest suchy.

Jaka oliwa do schiacciaty?

Do ciasta, na blachę i do emulsji najlepsza jest średnio owocowa toskańska oliwa extra vergine, na przykład Toscano IGP. Do posmarowania po upieczeniu można użyć wyrazistszej oliwy, na przykład Chianti Classico DOP albo oliwy z nowego zbioru. Oliwa musi być świeża, bo w piekarniku wady stają się wyraźniejsze.

Po co polewa się schiacciatę wodą z oliwą?

Emulsja wody i oliwy chroni wierzch schiacciaty przed przypaleniem i wysuszeniem. Woda paruje w pierwszych minutach pieczenia, a oliwa zostaje w dołkach i nasącza ciasto. Dzięki temu wierzch jest złoty i miękki, a nie twardy.

Jak długo piec schiacciatę?

Schiacciatę piecze się 20–25 minut w piekarniku nagrzanym do 230°C, z grzaniem góra i dół. Jest gotowa, gdy wierzch jest złoty, a spód złotobrązowy i chrupiący. Zaraz po wyjęciu smaruje się ją surową oliwą i przekłada na kratkę.

Czy ciasto na schiacciatę można przygotować dzień wcześniej?

Tak, po wyrobieniu ciasto można trzymać w lodówce w temperaturze 4°C przez 12–18 godzin. Długie, chłodne wyrastanie daje głębszy smak i większe dziury. Przed rozciąganiem trzeba je ogrzać przez około godzinę w temperaturze pokojowej.

Co to jest schiacciata con l’uva?

Schiacciata con l’uva to jesienna, słodka toskańska wersja schiacciaty z czarnymi winogronami, cukrem i oliwą, pieczona w czasie winobrania. Tradycyjnie używa się winogron odmiany Canaiolo. W piecu owoce pękają, a ich sok karmelizuje się z oliwą.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu