Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Rok w gaju oliwnym: kalendarz pracy we Włoszech

Kalendarz gaju oliwnego we Włoszech miesiąc po miesiącu: potatura, kwitnienie, zawiązywanie owoców, mucha oliwna, invaiatura, zbiór i tłoczenie

Rok w gaju oliwnym: kalendarz pracy we Włoszech: ilustracja

Kalendarz gaju oliwnego to roczny cykl prac i faz rozwoju drzewa: od zimowego spoczynku i przycinania, przez wiosenne kwitnienie i letnią walkę z suszą i muchą oliwną, po jesienny zbiór i tłoczenie. We Włoszech sezon oliwny, campagna olearia, liczy się od 1 października do 30 września, ale drzewo ma własny zegar. Owoce rodzą się na pędach z poprzedniego roku, więc o listopadowym zbiorze decyduje praca wykonana dużo wcześniej.

Terminy przesuwają się między regionami nawet o miesiąc: na Sycylii oliwki kwitną pod koniec kwietnia, nad Gardą w czerwcu, a zbiór w Ligurii trwa jeszcze zimą. Poniżej opisujemy rok w gaju po kolei, z włoskimi nazwami, które usłyszysz od rolników, i z wyjaśnieniem, jak każdy etap odbija się na smaku oliwy.

W skrócie

  • Sezon: campagna olearia trwa od 1 października do 30 września, a najwięcej pracy przypada na październik i listopad.
  • Przycinanie: potatura od lutego do kwietnia, po ustąpieniu ryzyka silnych mrozów, na południu wcześniej niż na północy.
  • Kwitnienie: fioritura od końca kwietnia na Sycylii do czerwca nad Gardą; w jednym gaju trwa zwykle 1–2 tygodnie.
  • Lato: twardnienie pestki w lipcu, susza i mucha oliwna, która w wilgotnym roku potrafi zniszczyć zbiór.
  • Jesień: invaiatura, czyli zmiana barwy owoców, i wybór terminu zbioru między wydajnością a polifenolami.
  • Zima: spoczynek drzew, opryski miedzią po zbiorze, sadzenie młodych drzewek i naprawa kamiennych murków.
Spis treści
  1. Rytm drzewa, czyli od czego zależy kalendarz
  2. Grudzień i styczeń: spoczynek, miedź i murki
  3. Od lutego do kwietnia: potatura
  4. Wiosna: nawozy, trawa i choroby
  5. Maj i czerwiec: kwitnienie i zawiązki
  6. Lato: pestka, susza i mucha oliwna
  7. Wrzesień i październik: invaiatura i wybór terminu
  8. Zbiór i tłocznia: od października do zimy
  9. Kalendarz miesiąc po miesiącu
  10. Pytania i odpowiedzi

Rytm drzewa, czyli od czego zależy kalendarz

Oliwka jest drzewem zimozielonym: nie zrzuca liści na zimę, ale też nie rośnie przez cały rok. Pędy ruszają wiosną, gdy średnia temperatura dobowa przekracza około 10–12°C, zwalniają w letnim upale i często budzą się jeszcze na krótko jesienią, po pierwszych deszczach. Kwiaty i owoce pojawiają się na przyrostach jednorocznych, czyli na pędach z poprzedniego sezonu. Rolnik, który przycina drzewo w marcu, myśli więc o dwóch zbiorach naraz: najbliższym i następnym.

Drugą cechą, która rządzi kalendarzem, jest przemienność owocowania, po włosku alternanza. Po roku obfitym, anno di carica, drzewo wyczerpuje zapasy i w kolejnym sezonie owocuje słabiej, a taki rok nazywa się anno di scarica. Regularne cięcie, nawożenie i nawadnianie łagodzą te wahania, ale w tradycyjnych gajach południa zbiór bywa w jednym roku dwa razy większy niż w drugim.

Grudzień i styczeń: spoczynek, miedź i murki

Po zbiorze drzewo zostaje poranione: otrząsarki i grzebienie łamią gałązki, a każda rana to furtka dla bakterii wywołującej raka oliwki, po włosku rogna. Dlatego zaraz po zbiorze wielu rolników opryskuje gaj preparatem miedziowym, który odkaża rany i chroni liście przed pawim oczkiem, occhio di pavone. W Unii Europejskiej ilość miedzi jest ograniczona do 28 kg na hektar w ciągu siedmiu lat, a w uprawie ekologicznej to jeden z nielicznych dozwolonych środków ochrony; zasady takiej uprawy opisujemy w tekście o oliwie ekologicznej.

Zima to także czas niepokoju o mróz. Oliwka znosi krótkie spadki temperatury kilka stopni poniżej zera, ale długie mrozy poniżej −10°C uszkadzają konary i pnie. Toskania i Umbria pamiętają luty 1956 i styczeń 1985 roku, kiedy zmarznięte drzewa ścinano przy ziemi, a nowe pnie wyrastały z odrostów.

W środkowych Włoszech styczeń to pora porządków. Na tarasach naprawia się kamienne murki, muretti a secco, osunięte po jesiennych ulewach, a nowe drzewka sadzi się od końca zimy do wiosny, na suchym południu także jesienią.

Listopadowa oliwa zaczyna się w marcu, kiedy rolnik z piłą w ręku decyduje, ile światła wpuści do korony.

Od lutego do kwietnia: potatura

Przycinanie, potatura, to po zbiorze najważniejsza praca roku. Na Sycylii i w Apulii zaczyna się już w styczniu i lutym, w Toskanii i Umbrii zwykle w marcu, gdy minie ryzyko silnych mrozów, a nad Gardą trwa do kwietnia. Rolnicy unikają cięcia w deszczu i tuż przed przymrozkiem, bo świeże rany łatwo zakażają się bakterią raka oliwki. Jedni przycinają co roku, lżej, drudzy co dwa lata, mocniej.

Cel to wpuścić do korony światło i powietrze. Często powtarza się porzekadło, że przez dobrze przyciętą oliwkę powinna przelecieć jaskółka. Usuwa się pionowe, bujne wilki, po włosku succhioni, odrosty u podstawy pnia, polloni, a także gałęzie suche i krzyżujące się. Zbyt mocne cięcie pobudza drzewo do wzrostu kosztem owoców, zbyt słabe zostawia gęstą, ciemną koronę, w której oliwki są drobne, a grzyby mają dobre warunki.

Kształty korony po włosku

W Toskanii i Umbrii klasyczną formą jest vaso policonico: trzy lub cztery konary wychodzą z niskiego pnia, a każdy tworzy własny stożek. Po mrozie z 1985 roku wiele drzew odbudowano jako vaso cespugliato, krzaczastą wazę z kilkoma pniami, a pod otrząsarki prowadzi się monocono, pojedynczy stożek na prostym pniu.

Ścięte gałęzie dawniej palono na miejscu, dziś coraz częściej rozdrabnia się je i zostawia na ziemi jako ściółkę. Grubsze drewno trafia do kominków, a najładniejsze kawałki do stolarzy, którzy robią z nich deski do krojenia i misy.

Wiosna: nawozy, trawa i choroby

Pod koniec zimy, zanim ruszy wegetacja, rolnicy rozsiewają nawozy azotowe albo obornik. W gospodarstwach ekologicznych popularny jest sovescio, czyli nawóz zielony: jesienią między drzewami wysiewa się bobik lub wykę, a wiosną rozdrabnia się je i miesza z glebą.

Na stokach Toskanii i Umbrii coraz częściej zostawia się stałą okrywę roślinną, inerbimento, która chroni glebę przed erozją, a na suchym południu wielu rolników płytko spulchnia ziemię, żeby chwasty nie zabrały drzewom wody przed latem. W Apulii wiosenna uprawa ma jeszcze jeden cel: niszczy larwy pienika ślinianki, owada przenoszącego bakterię Xylella fastidiosa, dlatego w strefach objętych epidemią jest obowiązkowa. Historię tej choroby opisujemy w tekście o Xylelli w Apulii.

Wilgotna i chłodna wiosna sprzyja pawiemu oczku, które zostawia na liściach okrągłe, ciemne plamy z jasną obwódką i potrafi ogołocić drzewo z liści. Przeciw niemu stosuje się miedź przed kwitnieniem, a drugi zabieg jesienią. W kwietniu i maju pojawia się też tignola dell'olivo, drobny motyl o trzech pokoleniach w roku: wiosenne żeruje na kwiatach, letnie w owocach, a jesienno-zimowe w liściach.

Maj i czerwiec: kwitnienie i zawiązki

Na przełomie kwietnia i maja w kątach liści pojawiają się kwiatostany, wiechy drobnych pąków nazywane mignole; ten etap rolnicy nazywają mignolatura. Kilka tygodni później gaje kwitną: na południu od końca kwietnia, w Toskanii, Umbrii i Lacjum na przełomie maja i czerwca, nad Gardą do połowy czerwca. Kwiaty są małe, kremowobiałe i pachną słodko.

Oliwkę zapyla wiatr, a wiele odmian, w tym Leccino, jest samopłonnych, czyli potrzebuje pyłku innej odmiany. Dlatego tradycyjne włoskie gaje są mieszane, a w Toskanii rolę zapylacza pełni najczęściej Pendolino, sadzone co kilka drzew między Frantoio i Leccino. Kwitnieniu szkodzą ulewy, które zmywają pyłek, i gorący, suchy wiatr z Afryki, scirocco, który w kilka godzin potrafi wysuszyć znamiona słupków.

Pod koniec maja i w czerwcu następuje allegagione, czyli zawiązywanie owoców. Dorosłe drzewo wytwarza dziesiątki, a nawet setki tysięcy kwiatów, ale nawet w dobrym roku owoc daje tylko niewielki ich odsetek, zwykle 1–2%. Po upalnej wiośnie opad zawiązków bywa tak duży, że rolnicy już w czerwcu wiedzą, że jesień będzie skromna.

Lato: pestka, susza i mucha oliwna

W lipcu, około 6–8 tygodni po kwitnieniu, pestka w owocu drewnieje; Włosi nazywają ten etap indurimento del nocciolo. Potem wzrost oliwki na chwilę zwalnia, a od końca sierpnia zaczyna się inolizione, czyli gromadzenie oleju w miąższu, które trwa aż do zbioru. Tradycyjne gaje przeżywają lato na wodzie zmagazynowanej w glebie zimą, a sady intensywne podlewa się kroplowo, zwykle oszczędniej w lipcu i obficiej we wrześniu, gdy owoc nabiera miąższu.

Najgroźniejszym przeciwnikiem lata jest mucha oliwna, mosca dell'olivo (Bactrocera oleae). Samice składają jaja pod skórką owoców, a larwy drążą w miąższu korytarze, którymi dostają się do środka powietrze i grzyby. Oliwa z porażonych owoców ma wyższą kwasowość i łatwo nabiera wad. Upały powyżej 33–35°C hamują rozwój owada, za to łagodne, wilgotne lato i ciepła jesień mu sprzyjają; tak było w 2014 roku, gdy mucha zniszczyła dużą część zbiorów w środkowych i północnych Włoszech.

Rolnicy wieszają w gajach żółte tablice lepowe i pułapki feromonowe, a od lipca oglądają próbki owoców w poszukiwaniu nakłuć; zabieg wykonuje się dopiero po przekroczeniu progu porażenia. W uprawie ekologicznej korony opryskuje się glinką kaolinową, przez co w sierpniu niektóre gaje wyglądają jak przyprószone szronem: biała warstwa zniechęca muchę do składania jaj.

Wrzesień i październik: invaiatura i wybór terminu

Od września na południu i od października w środkowych Włoszech owoce zmieniają barwę z zielonej przez fioletową do czarnej. Ten etap nazywa się invaiatura i każda odmiana przechodzi go inaczej: Leccino ciemnieje wcześnie i równo, Frantoio stopniowo, a kalabryjska Ottobratica zawdzięcza nazwę temu, że dojrzewa już w październiku.

Wybór dnia zbioru to kompromis. Oliwki zebrane na początku invaiatury dają mniej oliwy, często 9–12 kg ze 100 kg owoców, ale oliwa jest zielona, gorzka, ostra i trwała. Późny zbiór podnosi wydajność, po włosku resa, nawet powyżej 18 kg, a oliwa jest łagodniejsza i szybciej się starzeje. Zależność między terminem zbioru a polifenolami opisujemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.

Wrzesień i październik należą też do oliwek stołowych: na Sycylii zbiera się ręcznie zielone Nocellara del Belice, w Marche Ascolana Tenera, a w Apulii Bella di Cerignola, o których piszemy w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych. W gospodarstwach oliwnych łata się wtedy sieci, myje skrzynki i rezerwuje godziny w tłoczni.

Zbiór i tłocznia: od października do zimy

Zbiór, raccolta, to najbardziej pracochłonny moment roku. Pod drzewami rozkłada się sieci, a owoce strąca się ręcznie, plastikowymi grabkami, pettini, albo grzebieniami na tyczkach z napędem pneumatycznym lub elektrycznym, które Włosi nazywają agevolatori. Większe gospodarstwa używają otrząsarek pnia, scuotitori, a w sadach szpalerowych pracują kombajny przejeżdżające nad rzędami. Dawne obijanie gałęzi kijem, bacchiatura, zniknęło z dobrych gospodarstw, bo łamie pędy, na których mają urodzić się przyszłoroczne owoce.

Oliwki jadą do tłoczni w ażurowych skrzynkach i najlepiej trafiają pod kruszarkę tego samego dnia; w szczycie kampanii frantoi pracują całą dobę, o czym piszemy w tekście frantoio od środka. Pierwsza oliwa sezonu to olio nuovo, którą jeszcze w tłoczni próbuje się na grzance natartej czosnkiem.

Region Główne odmiany Typowy termin zbioru
Sycylia Nocellara del Belice, Biancolilla, Tonda Iblea koniec września–grudzień
Apulia Coratina, Ogliarola, Peranzana październik–grudzień
Kalabria Carolea, Ottobratica październik–grudzień
Lacjum Itrana, Caninese październik–grudzień
Toskania i Umbria Frantoio, Moraiolo, Leccino połowa października–początek grudnia
Garda Casaliva, Leccino połowa października–listopad
Liguria Taggiasca listopad–luty, wyżej dłużej

Najdłużej zbiera się w Ligurii, gdzie Taggiasca dojrzewa powoli, a strome tarasy wymuszają pracę ręczną. Terminy świąt i otwartych tłoczni zebraliśmy w tekście kiedy jechać do Włoch na oliwę.

Kalendarz miesiąc po miesiącu

Tabela opisuje tradycyjny gaj w środkowych Włoszech. Na Sycylii i w Apulii większość etapów przypada o 2–4 tygodnie wcześniej, nad Gardą i w Ligurii później.

Miesiąc Faza drzewa Główne prace
Styczeń spoczynek zimowy zbiór w Ligurii i na południu, miedź po zbiorze, naprawa murków
Luty spoczynek, formowanie pąków kwiatowych początek cięcia na południu, nawozy, sadzenie
Marzec ruszenie wegetacji potatura, rozdrabnianie gałęzi
Kwiecień wzrost pędów, pojawiają się mignole koniec cięcia, koszenie lub spulchnianie gleby, ochrona przed pawim oczkiem
Maj kwitnienie obserwacja pogody, ochrona przed tignolą
Czerwiec zawiązywanie owoców koszenie przeciwpożarowe, start nawadniania w sadach
Lipiec twardnienie pestki pułapki na muchę oliwną, nawadnianie
Sierpień wzrost owocu, początek gromadzenia oleju kontrola nakłuć, kaolin lub zabiegi
Wrzesień gromadzenie oleju zbiór oliwek stołowych, przygotowanie sieci i skrzynek
Październik invaiatura wczesny zbiór, pierwsze tłoczenie, olio nuovo
Listopad dojrzewanie szczyt zbioru i tłoczenia
Grudzień koniec dojrzewania, spoczynek ostatnie zbiory, miedź, porządki

W sadach intensywnych i na ligurskich tarasach kalendarz wygląda inaczej; różnice opisujemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy zbiera się oliwki we Włoszech?

Oliwki na oliwę zbiera się we Włoszech od końca września do zimy, a najwięcej w październiku i listopadzie. Najwcześniej zaczyna Sycylia, najdłużej trwa zbiór w Ligurii, gdzie Taggiaskę zdejmuje się czasem jeszcze w lutym.

Kiedy przycina się drzewa oliwne?

Drzewa oliwne przycina się zwykle od lutego do kwietnia, po ustąpieniu ryzyka silnych mrozów; na południu Włoch nawet od stycznia. Unika się cięcia w deszczu i przed przymrozkami, bo świeże rany łatwo zakażają się bakteriami.

Co to jest invaiatura?

Invaiatura to zmiana barwy owoców oliwki z zielonej na fioletową i czarną, która zaczyna się we wrześniu lub październiku. Wyznacza postęp dojrzewania i pomaga wybrać termin zbioru. Oliwki zebrane na początku invaiatury dają oliwę bardziej zieloną, gorzką i bogatą w polifenole, a zebrane później łagodniejszą i w większej ilości.

Dlaczego oliwki owocują raz lepiej, raz gorzej?

Oliwki mają naturalną skłonność do przemienności owocowania, po włosku alternanza: po roku obfitym drzewo wyczerpuje zapasy i w kolejnym owocuje słabiej. Zjawisko wzmacniają susze i przymrozki w czasie kwitnienia, które synchronizują drzewa na dużym obszarze. Regularne przycinanie, nawożenie i nawadnianie zmniejszają te wahania.

Jak Włosi walczą z muchą oliwną?

Włoscy rolnicy śledzą muchę oliwną za pomocą żółtych tablic lepowych i pułapek feromonowych oraz sprawdzają próbki owoców w poszukiwaniu nakłuć. Zabieg wykonuje się dopiero po przekroczeniu progu porażenia, zwykle kilku do kilkunastu procent owoców. W uprawie ekologicznej korony opryskuje się glinką kaolinową, która zniechęca samice do składania jaj.

Kiedy najlepiej pojechać do Włoch, żeby zobaczyć zbiór oliwek?

Najlepszym miesiącem na zobaczenie zbioru i tłoczenia jest listopad, zwłaszcza w Toskanii, Umbrii, Lacjum i Apulii. Tłocznie pracują wtedy pełną parą, a wiele miasteczek organizuje święta nowej oliwy z degustacjami.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także