Oliwa w kulturze i religii Włoch to znacznie więcej niż tłuszcz w kuchni: to materia sakramentów, znak pokoju w godle Republiki, paliwo lamp przy grobach świętych i poetów, a w ludowych wierzeniach sposób na rozpoznanie złego oka. Gałązka oliwna z Niedzieli Palmowej wisi w bardzo wielu włoskich domach, a zbiór oliwek przez stulecia był świętem całej rodziny.
Ten związek ma korzenie w antyku, umocniło go chrześcijaństwo, a podtrzymuje rytm wiejskiego roku. Poniżej opisujemy najważniejsze obyczaje, symbole i wyrażenia, w których oliwa i drzewo oliwne są obecne do dziś. Dzieje uprawy i tłoczenia przedstawiamy osobno w tekście o historii oliwy we Włoszech.
W skrócie
- Antyk: oliwka była drzewem Ateny, u Rzymian Minerwy, a rzymscy poeci chwalili oliwę z Venafrum w dzisiejszym Molise.
- Kościół: w Wielki Czwartek biskup błogosławi oleje do sakramentów, a krzyżmo to oliwa z balsamem.
- Niedziela Palmowa: we Włoszech święci się gałązki oliwne, które trzyma się w domu przez cały rok.
- Lampy: oliwa podtrzymuje płomień przy grobie świętego Franciszka w Asyżu i przy grobie Dantego w Rawennie.
- Wierzenia: krople oliwy w wodzie służą do rozpoznawania malocchio, a rozlana oliwa ma przynosić pecha.
- Państwo: gałązka oliwna w godle Republiki Włoskiej od 1948 roku oznacza wolę pokoju.
- Język: „liscio come l'olio” znaczy gładko i bez przeszkód, a „olio di gomito” to ciężka praca rąk.
Spis treści
Drzewo Ateny i Minerwy
Według greckiego mitu Atena wygrała spór z Posejdonem o opiekę nad Attyką, bo podarowała mieszkańcom drzewo oliwne. Greccy koloniści z Wielkiej Grecji, od Tarentu po Syrakuzy, przenieśli ten kult na południe Półwyspu Apenińskiego, a Rzymianie przypisali oliwkę Minerwie. Gałązka oliwna była dla nich znakiem pokoju i zwycięstwa, a oliwa towarzyszyła życiu od kąpieli i ćwiczeń w gimnazjonie po pogrzeb, kiedy namaszczano nią ciało zmarłego.
Rzymscy poeci pisali o oliwkach z czułością. Horacy w jednej z ód wylicza, czym się żywi: „me pascunt olivae”, oliwkami, cykorią i lekkimi ślazami, co było pochwałą skromnego życia na wsi. Ten sam poeta, podobnie jak Pliniusz Starszy, chwalił oliwę z Venafrum, dzisiejszego Venafro, które do dziś szczyci się swoimi gajami; o oliwie z tych stron piszemy w przewodniku po oliwie z Molise. Wergiliusz w „Georgikach” zauważał z kolei, że oliwka, w przeciwieństwie do winorośli, nie wymaga od rolnika wiele troski.
Gałązka z Niedzieli Palmowej
W Niedzielę Palmową, Domenica delle Palme, włoscy wierni przynoszą do kościoła gałązki oliwne, a w wielu parafiach dostają je przy wejściu. Po poświęceniu ulivo benedetto trafia do domu: za krzyż na ścianie, za obraz Matki Boskiej, do samochodu albo nad łóżko. Gałązkę daje się też sąsiadom i krewnym, z którymi było się w sporze, jako znak pojednania przed Wielkanocą. W Ligurii i na południu obok oliwki pojawiają się plecione liście palm, ale w większości kraju symbolem tego dnia jest właśnie gałązka oliwna.
Gałązka wisi w domu przez cały rok. Przed kolejnym Wielkim Postem zeschnięte gałązki odnosi się do parafii, gdzie się je pali, a popiołem kapłan posypuje głowy wiernych w Środę Popielcową. Według tradycji wielu wsi środkowych i południowych Włoch kawałki poświęconej oliwki wtykano w pola i winnice albo palono w czasie burzy, by odwrócić grad; zwyczaj przetrwał głównie wśród starszych rolników.
Symbolika jest biblijna. Gołębica wróciła do arki Noego z listkiem oliwnym w dziobie, co oznaczało koniec potopu, a tłum witał Jezusa wjeżdżającego do Jerozolimy gałązkami. Ostatnią noc przed pojmaniem Jezus spędził w ogrodzie Getsemani na Górze Oliwnej, a nazwa ogrodu pochodzi od aramejskiego określenia tłoczni oliwy.
Trzy oleje Wielkiego Czwartku
Rano w Wielki Czwartek w każdej katedrze odprawia się mszę krzyżma, Messa crismale. Biskup błogosławi wtedy olej katechumenów i olej chorych, a trzeci, krzyżmo, sacro crisma, konsekruje. Krzyżmo to oliwa zmieszana z balsamem lub innymi wonnymi substancjami. Po mszy oleje rozwozi się do parafii diecezji w małych naczyniach i przechowuje przez cały rok.
Każdy olej ma inną rolę. Olejem katechumenów namaszcza się kandydatów przed chrztem, krzyżmem po chrzcie, przy bierzmowaniu, które po włosku nazywa się cresima właśnie od krzyżma, przy święceniach kapłańskich oraz przy poświęceniu kościoła i ołtarza. Olej chorych służy do namaszczenia chorych, dawniej zwanego ostatnim namaszczeniem, estrema unzione. Po reformie liturgicznej w razie potrzeby dopuszczono oleje z innych roślin, ale we Włoszech oczywistym wyborem pozostaje oliwa, a w wielu diecezjach ofiarowują ją miejscowi producenci i spółdzielnie.
Z tej tradycji wzięło się potoczne „olio santo”, święty olej. Wyrażenie „essere all'olio santo” oznacza bycie na łożu śmierci, a w Kalabrii tak samo nazywa się oliwę z suszonym peperoncino, stawianą na stole do makaronu i zup; przepis znajdziesz w tekście o olio santo.
Lampy przy grobach świętego i poety
Oliwa przez wieki była przede wszystkim paliwem do lamp, a w kościołach jej płomień oznaczał modlitwę i pamięć. Najbardziej znanym włoskim przykładem jest lampa wotywna przy grobie świętego Franciszka w Asyżu, zapalona w 1939 roku, gdy Franciszek został ogłoszony patronem Włoch. Co roku 4 października, w dniu jego święta, oliwę do lampy ofiarowuje kolejny region, którego przedstawiciele przyjeżdżają do Asyżu razem z burmistrzami gmin. Wokół miasta rosną gaje, które opisujemy w przewodniku po Fascia Olivata między Asyżem a Spoleto.
Druga słynna lampa płonie w Rawennie, przy grobie Dantego. Zasila ją oliwa z toskańskich wzgórz, którą co roku we wrześniu, w okolicach rocznicy śmierci poety, przywozi delegacja Florencji. Gest ma wymowę zadośćuczynienia: Florencja skazała Dantego na wygnanie, a poeta zmarł w Rawennie w 1321 roku i tam został pochowany.
Malocchio i rozlana oliwa
W ludowych wierzeniach, szczególnie na południu, oliwa służy do rozpoznawania złego oka, malocchio, czyli zawistnego spojrzenia, któremu przypisywano bóle głowy, zmęczenie i pecha. Osoba znająca obrzęd wlewa do talerza z wodą kilka kropli oliwy i obserwuje, jak się zachowują. W wielu miejscach przyjmuje się, że krople, które pozostają okrągłe i osobne, oznaczają brak uroku, a krople rozlewające się po wodzie albo układające w kształt oka zdradzają malocchio. Zdejmuje się je modlitwą, znakiem krzyża i kolejnymi kroplami, a według tradycji słowa tej modlitwy można przekazać innej osobie tylko w Wigilię Bożego Narodzenia.
Równie żywy jest przesąd, że rozlana oliwa przynosi pecha, podobnie jak rozsypana sól. Wywodzi się on z czasów, gdy oliwa była droga, a jej strata była dla rodziny realną szkodą. Przetrwał w wielu domach, choć dziś traktuje się go raczej z przymrużeniem oka.
Gałązka oliwna w godle Republiki
Godło Republiki Włoskiej, przyjęte w 1948 roku, tworzą pięcioramienna gwiazda, koło zębate, gałązka oliwna i gałązka dębu, przewiązane wstęgą z napisem „Repubblica Italiana”. Koło zębate odwołuje się do pierwszego artykułu konstytucji, który mówi o republice opartej na pracy, dąb oznacza siłę i godność narodu, a oliwka wolę pokoju, zarówno wewnątrz kraju, jak i w stosunkach z innymi państwami.
Oliwka wróciła do polityki w połowie lat 90., kiedy centrolewicowa koalicja Romano Prodiego przyjęła nazwę L'Ulivo, czyli drzewo oliwne, i z tym symbolem wygrała wybory w 1996 roku. Wyrażenie „porgere un ramoscello d'ulivo”, podać gałązkę oliwną, znaczy wyciągnąć rękę do zgody. Od 2019 roku 26 listopada obchodzi się ustanowiony przez UNESCO Światowy Dzień Drzewa Oliwnego, a wiele włoskich gmin sadzi wtedy drzewka i organizuje spotkania w gajach.
Drzewa, które pamiętają
Najstarsze włoskie oliwki traktuje się jak zabytki. Apulia uchwaliła w 2007 roku ustawę regionalną o ochronie krajobrazu monumentalnych drzew oliwnych, która zakazuje ich wycinania i wywożenia bez zgody. Najsłynniejsze skupisko takich drzew rośnie na równinie między Ostuni, Fasano i Carovigno, którą opisujemy w przewodniku po równinie tysiącletnich oliwek.
Każdy region ma swoje drzewo-legendę. W Canneto w Sabinie, niedaleko Rzymu, rośnie ogromna oliwka uważana za jedną z najstarszych we Włoszech, a jej wiek szacuje się na około dwa tysiące lat; piszemy o niej w tekście o Sabinie i drzewie z Canneto. Na Sardynii, pod Luras, stoją dzikie oliwki, olivastri, których wiek ocenia się na kilka tysięcy lat, co opisujemy w reportażu o sardyńskich olivastri. Dla mieszkańców takie drzewa są częścią tożsamości miejsca, a dla przyjezdnych celem pielgrzymek.
Język pełen oliwy
Włoszczyzna ma wiele wyrażeń z oliwą. „Andare liscio come l'olio”, iść gładko jak oliwa, znaczy przebiegać bez żadnych przeszkód. „Olio di gomito”, oliwa z łokcia, to wysiłek fizyczny, zwłaszcza przy szorowaniu. „Gettare olio sul fuoco” znaczy to samo co polskie dolewanie oliwy do ognia, a przysłowie „la verità è come l'olio, viene sempre a galla” Polacy znają w niemal identycznej formie: prawda jak oliwa na wierzch wypływa.
Wiele słów wiąże się z codziennością dawnej wsi. Ulivo, z równoprawną formą olivo, to drzewo, oliva to owoc, a uliveto lub oliveto to gaj. Frantoio, tłocznia, pochodzi od czasownika frangere, łamać, kruszyć. Ten sam rdzeń kryje się w nazwach miejscowości, takich jak Oliveto Citra w Kampanii, i w wielu nazwiskach. Szerszy zestaw terminów zebraliśmy w słowniku oliwy po włosku.
Zbiór jako rodzinne święto
Przez stulecia zbiór oliwek był pracą całej wspólnoty. Jesienią pod drzewa wychodziły rodziny z dziećmi i dziadkami, a w czasach mezzadrii, toskańskiej i umbryjskiej dzierżawy, plon dzielono po połowie z właścicielem ziemi. Wieczorem w tłoczni czekał ogień i chleb: pierwszą oliwę próbowano na grzance natartej czosnkiem, którą w Toskanii nazywa się fettunta. Przepis na ten najprostszy z rytuałów podajemy w tekście o bruschetcie z nową oliwą.
Zwyczaj podtrzymują święta nowej oliwy. W listopadzie wiele miasteczek organizuje sagre z degustacjami, a w Umbrii przez kilka jesiennych weekendów trwa Frantoi Aperti, święto otwartych tłoczni. Gminy, dla których oliwa jest częścią tożsamości, zrzesza stowarzyszenie Città dell'Olio, które promuje oleoturystykę i lokalne obyczaje.
Oliwa wyznacza też kalendarz świątecznych słodyczy. Na Boże Narodzenie w Apulii smaży się na niej cartellate, spiralne ciasteczka polewane vincotto lub miodem. Dla pokoleń Włochów najprostszą przekąską z dzieciństwa była zaś kromka chleba z oliwą i solą, pane e olio.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego we Włoszech w Niedzielę Palmową święci się gałązki oliwne?
We Włoszech gałązki oliwne zastępują palmy, bo oliwka rośnie w całym kraju i od czasów biblijnych jest symbolem pokoju. Poświęconą gałązkę zabiera się do domu i trzyma za krzyżem lub obrazem przez cały rok. Przed kolejnym Wielkim Postem pali się ją w parafii, a popiół służy w Środę Popielcową.
Co to jest krzyżmo i z czego się je robi?
Krzyżmo to oliwa zmieszana z balsamem lub innymi wonnymi substancjami, konsekrowana przez biskupa w Wielki Czwartek. Używa się go przy chrzcie, bierzmowaniu, święceniach kapłańskich i poświęceniu kościołów. Po włosku nazywa się sacro crisma, a od niego pochodzi włoska nazwa bierzmowania, cresima.
Co oznacza gałązka oliwna w godle Włoch?
Gałązka oliwna w godle Republiki Włoskiej oznacza wolę pokoju, zarówno wewnątrz kraju, jak i w relacjach z innymi państwami. Towarzyszą jej gałązka dębu, symbol siły i godności, oraz gwiazda i koło zębate, odwołujące się do pracy. Godło przyjęto w 1948 roku.
Jak rozpoznaje się malocchio za pomocą oliwy?
W ludowym obrzędzie wlewa się kilka kropli oliwy do talerza z wodą i obserwuje ich kształt. W wielu miejscach uważa się, że krople okrągłe i osobne oznaczają brak uroku, a rozlewające się lub tworzące kształt oka wskazują na malocchio. Urok zdejmuje się modlitwą, którą według tradycji można przekazać tylko w Wigilię.
Dlaczego rozlana oliwa przynosi pecha?
Przesąd o rozlanej oliwie pochodzi z czasów, gdy oliwa była droga, a jej strata była dla rodziny realną szkodą. Podobnie traktowano rozsypaną sól. Dziś wielu Włochów zna ten przesąd, choć traktuje go raczej z przymrużeniem oka.
Skąd pochodzi oliwa do lampy przy grobie świętego Franciszka?
Oliwę do lampy wotywnej przy grobie świętego Franciszka w Asyżu ofiarowuje co roku inny region Włoch. Uroczystość odbywa się 4 października, w święto patrona Włoch, z udziałem przedstawicieli regionu i gmin. Lampa płonie od 1939 roku, kiedy Franciszek został patronem kraju.
Co znaczy „liscio come l'olio”?
„Liscio come l'olio”, dosłownie gładko jak oliwa, znaczy bez żadnych przeszkód i problemów. Mówi się tak o sprawach, które poszły zgodnie z planem, na przykład „è andato tutto liscio come l'olio”. To jedno z najczęstszych włoskich wyrażeń z oliwą, obok „olio di gomito”, czyli ciężkiej pracy rąk.
