Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Extra vergine, vergine, olio di oliva: klasy oliwy na włoskiej etykiecie

Klasy oliwy na włoskiej etykiecie: czym różnią się extra vergine, vergine, olio di oliva i olio di sansa, jakie mają limity i co znaczą napisy dodatkowe

Extra vergine, vergine, olio di oliva: klasy oliwy na włoskiej etykiecie: ilustracja

Klasy oliwy to prawne kategorie jakości, które Unia Europejska ustala dla wszystkich krajów członkowskich, w tym dla Włoch: najwyższa jest olio extra vergine di oliva, niżej stoją olio di oliva vergine, mieszanka nazywana po prostu olio di oliva oraz olej z wytłoków, olio di sansa di oliva. Każda kategoria ma ściśle określone limity chemiczne i wymagania smakowe, a jej nazwa musi znaleźć się na etykiecie w głównym polu widzenia.

Włosi mają do tych nazw szczególny stosunek, bo pojęcie extra vergine wymyślono właśnie w Italii, w ustawie z 1960 roku, o której piszemy w historii oliwy we Włoszech. Poniżej tłumaczymy, co kryje się za każdą klasą, jakie parametry musi spełnić oliwa i które napisy na butelce są obowiązkowe, a które tylko dobrowolne.

W skrócie

  • Osiem kategorii: przepisy unijne wyróżniają osiem klas oliwy i oleju z wytłoków, ale do sprzedaży konsumentom dopuszczone są tylko cztery.
  • Extra vergine: kwasowość do 0,8%, liczba nadtlenkowa do 20, zero wad w ocenie panelu i wyczuwalna owocowość.
  • Vergine: kwasowość do 2%, dopuszczalne lekkie wady smaku (mediana do 3,5), nadal wyłącznie metody mechaniczne.
  • Olio di oliva: mieszanka oliwy rafinowanej z oliwą vergine lub extra vergine, kwasowość do 1%.
  • Olio di sansa di oliva: rafinowany olej z wytłoków z dodatkiem oliwy vergine, najtańsza kategoria w sklepie.
  • Opakowanie: oliwa dla konsumenta trafia do pojemników najwyżej 5 l, z zamknięciem naruszanym przy pierwszym otwarciu.
  • Napisy dobrowolne: „estratto a freddo”, „prima spremitura a freddo”, kwasowość i opis smaku podlegają ścisłym warunkom.
Spis treści
  1. Osiem kategorii, cztery na sklepowej półce
  2. Extra vergine: chemia i panel degustatorów
  3. Olio di oliva vergine: dobra oliwa z drobną wadą
  4. Olio di oliva: mieszanka z oliwą rafinowaną
  5. Olio di sansa di oliva: olej z wytłoków
  6. Obowiązkowe formuły na włoskiej etykiecie
  7. Napisy dobrowolne i ich warunki
  8. Polskie nazwy, które wprowadzają w błąd
  9. Pytania i odpowiedzi

Osiem kategorii, cztery na sklepowej półce

Podstawą podziału jest unijne rozporządzenie o wspólnej organizacji rynków rolnych z 2013 roku, a szczegółowe parametry i zasady znakowania określa rozporządzenie delegowane z 2022 roku (nr 2022/2104). Przepisy te obowiązują w całej Unii jednakowo, więc włoska, hiszpańska i grecka oliwa extra vergine muszą spełniać dokładnie te same normy.

Nazwa włoska Co to jest Sprzedaż konsumentom
olio extra vergine di oliva najwyższa klasa, tylko metody mechaniczne tak
olio di oliva vergine oliwa mechaniczna z lekkimi wadami tak
olio di oliva lampante oliwa z wyraźnymi wadami, do rafinacji nie
olio di oliva raffinato lampante po rafinacji nie
olio di oliva composto di oli di oliva raffinati e di oli di oliva vergini mieszanka rafinowanej i vergine tak
olio di sansa di oliva greggio surowy olej z wytłoków nie
olio di sansa di oliva raffinato rafinowany olej z wytłoków nie
olio di sansa di oliva rafinowany olej z wytłoków z oliwą vergine tak

Kategorie niedostępne w sklepie to półprodukty: trafiają do rafinerii, do mieszania albo do przemysłu. Oliwa sprzedawana konsumentom musi być w opakowaniu o pojemności do 5 litrów, z zamknięciem, które po pierwszym otwarciu zostaje trwale naruszone. Kraje członkowskie mogą dopuścić większe pojemniki dla restauracji, szpitali i stołówek.

Extra vergine: chemia i panel degustatorów

Olio extra vergine di oliva to oliwa uzyskana bezpośrednio z oliwek, wyłącznie metodami mechanicznymi, bez rozpuszczalników i bez rafinacji, która przeszła zarazem badania laboratoryjne i ocenę smaku. Ten drugi warunek odróżnia ją od wielu innych produktów spożywczych: nawet oliwa o idealnych parametrach chemicznych nie będzie extra vergine, jeśli panel wyczuje w niej choćby najlżejszą wadę.

Parametr Extra vergine Vergine Lampante
Kwasowość wolna do 0,8% do 2,0% powyżej 2,0%
Liczba nadtlenkowa (mEq O2/kg) do 20 do 20 bez limitu
K232 do 2,50 do 2,60 bez limitu
K270 do 0,22 do 0,25 bez limitu
Estry etylowe do 35 mg/kg bez limitu bez limitu
Mediana wad w ocenie panelu 0 do 3,5 powyżej 3,5
Mediana owocowości powyżej 0 powyżej 0 bez wymogu

Kwasowość wolna mówi, ile tłuszczu rozłożyło się na wolne kwasy tłuszczowe, zwykle przez uszkodzone, przejrzałe lub zbyt długo przechowywane owoce. Nie ma nic wspólnego z kwaśnym smakiem i nie da się jej wyczuć językiem. Liczba nadtlenkowa i współczynniki K232 oraz K270, mierzone w świetle ultrafioletowym, pokazują stopień utlenienia oliwy, a K270 zdradza też obecność oliwy rafinowanej. Estry etylowe rosną, gdy oliwki fermentowały przed tłoczeniem, i są jednym ze wskaźników, którymi laboratoria wyłapują oszustwa opisane w tekście o fałszywej włoskiej oliwie.

Ocena smaku odbywa się według metody Międzynarodowej Rady Oliwnej. Panel złożony zwykle z 8–12 przeszkolonych degustatorów próbuje oliwy z niebieskich kieliszków i zaznacza na karcie natężenie owocowości oraz ewentualnych wad. Liczy się mediana ocen, a nie średnia, żeby jeden nietypowy wynik nie przesądził o klasie. Jak wyglądają poszczególne wady, opisujemy w przewodniku po wadach oliwy.

Kwasowości oliwy nie da się wyczuć językiem: to parametr laboratoryjny, nie smak.

Olio di oliva vergine: dobra oliwa z drobną wadą

Oliwa vergine powstaje dokładnie tak samo jak extra vergine, ale nie spełnia któregoś z najwyższych wymagań: ma kwasowość między 0,8 a 2%, nieco wyższe wskaźniki utlenienia albo panel wyczuł w niej lekką wadę, na przykład nutę stęchlizny lub posmak przemrożonych owoców. Nadal jest to produkt czysto mechaniczny, bez rafinacji.

We włoskich sklepach oliwa vergine jest rzadkością. Producenci, którym partia nie zmieściła się w extra vergine, częściej sprzedają ją hurtowo do mieszanek niż butelkują pod własną marką. Spotyka się ją głównie w sprzedaży bezpośredniej w małych tłoczniach i w gastronomii. Do gotowania i duszenia nadaje się bez zastrzeżeń, na surowo zwykle wypada gorzej od dobrej extra vergine.

Olio di oliva: mieszanka z oliwą rafinowaną

Pod skromną nazwą olio di oliva kryje się mieszanka oliwy rafinowanej z oliwą vergine lub extra vergine. Oliwa rafinowana to oliwa lampante, czyli z wyraźnymi wadami, poddana neutralizacji, odbarwianiu i odwanianiu. Proces usuwa wady, ale też prawie cały smak, aromat, polifenole i barwę. Dodatek oliwy vergine przywraca mieszance trochę koloru i zapachu; przepisy nie określają, ile jej musi być.

Kwasowość olio di oliva nie może przekraczać 1%, a w Italii sprzedaje się ją często z dopiskami „classico”, „delicato” albo „leggero”. To ostatnie słowo oznacza łagodny smak, nie mniejszą kaloryczność: każda oliwa i każdy olej dostarczają około 900 kcal na 100 g. Taka mieszanka sprawdza się przy smażeniu w głębokim tłuszczu i w wypiekach, gdzie smak oliwy ma być niewyczuwalny; więcej o doborze tłuszczu do technik kulinarnych piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.

Olio di sansa di oliva: olej z wytłoków

Olio di sansa di oliva powstaje z wytłoków, czyli resztek miąższu, skórki i pestek po tłoczeniu. Olej wydobywa się z nich rozpuszczalnikiem w wyspecjalizowanych zakładach, a potem rafinuje i miesza z oliwą vergine. Prawo zabrania nazywania tego produktu oliwą z oliwek: na etykiecie musi stać słowo „sansa”, a w Polsce „olej z wytłoczyn oliwek”.

To tłuszcz tani i odporny na wysoką temperaturę, dlatego we Włoszech używają go friggitorie, pizzerie i przemysł spożywczy. Kwasowość nie może przekraczać 1%. Skąd biorą się wytłoki i co jeszcze się z nich robi, wyjaśniamy w artykule o olio di sansa i produktach ubocznych.

Obowiązkowe formuły na włoskiej etykiecie

Obok nazwy kategorii każda butelka musi mieć zdanie, które wyjaśnia konsumentowi, czym jest produkt. To formuły ustalone przepisami, identyczne u wszystkich producentów:

Poza tym etykieta musi podać pochodzenie oliwy (obowiązkowe dla extra vergine i vergine), ilość, termin minimalnej trwałości, numer partii, dane producenta lub rozlewni oraz informację o przechowywaniu z dala od światła i ciepła. Nazwa kategorii i pochodzenie muszą stać razem w głównym polu widzenia. Zasady dotyczące kraju pochodzenia, w tym napisy o mieszankach oliw z Unii i spoza niej, omawiamy osobno w tekście o pochodzeniu oliwy na etykiecie, a oznaczenia geograficzne w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP.

Napisy dobrowolne i ich warunki

Wiele włoskich butelek ma dodatkowe hasła. Wszystkie są dozwolone tylko pod określonymi warunkami i tylko dla extra vergine oraz vergine.

Prima spremitura a freddo. Pierwsze tłoczenie na zimno oznacza oliwę uzyskaną poniżej 27°C przy pierwszym tłoczeniu w tradycyjnej prasie hydraulicznej. Większość oliw powstaje w dekanterach, więc ten napis widuje się coraz rzadziej; różnice między prasą a wirówką opisujemy w tekście Frantoio od środka.

Estratto a freddo. Ekstrakcja na zimno oznacza oliwę uzyskaną poniżej 27°C metodą wirowania lub perkolacji. To najczęstszy napis tego typu i informuje o procesie, nie o klasie.

Acidità. Kwasowość można podać tylko wtedy, gdy w tym samym polu widzenia i tą samą wielkością czcionki producent poda też liczbę nadtlenkową, zawartość wosków i absorpcję w ultrafiolecie, jakich spodziewa się w dniu upływu terminu trwałości. Samotny napis „acidità max 0,3%” bez tych danych jest niezgodny z przepisami.

Opis smaku. Słowa „fruttato”, „fruttato verde”, „fruttato maturo”, „amaro”, „piccante” i ich natężenie wolno stosować tylko na podstawie oceny panelu. Natężenie do 3 punktów to „leggero”, od 3 do 6 to „medio”, powyżej 6 „intenso”. „Equilibrato” oznacza, że gorycz i ostrość nie przewyższają owocowości o więcej niż 2 punkty, a „olio dolce”, że obie mają nie więcej niż 2 punkty.

Rok zbioru. Można go podać tylko wtedy, gdy cała zawartość pochodzi z jednego zbioru, w formie roku gospodarczego albo miesiąca i roku tłoczenia.

Polskie nazwy, które wprowadzają w błąd

W polskiej wersji przepisów extra vergine nazywa się „oliwą z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia”, a vergine „oliwą z oliwek z pierwszego tłoczenia”. Słowa „z pierwszego tłoczenia” są tu tłumaczeniem słowa vergine, a nie informacją o metodzie. Nie mają więc nic wspólnego z włoskim napisem „prima spremitura a freddo”, który dotyczy wyłącznie prasy hydraulicznej.

Z tego powodu na polskich naklejkach importerów oliwa z dekantera może nosić nazwę „z pierwszego tłoczenia”, choć nikt jej nie tłoczył w prasie. Nie jest to oszustwo, tylko niefortunne tłumaczenie. Przy zakupie lepiej patrzeć na oryginalną włoską nazwę kategorii, kraj pochodzenia i rok zbioru; praktyczną listę kontrolną zawiera poradnik jak kupić dobrą włoską oliwę w Polsce.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się oliwa extra vergine od vergine?

Oliwa extra vergine ma kwasowość do 0,8% i nie może mieć żadnej wady smaku, a oliwa vergine ma kwasowość do 2% i może mieć lekkie wady. Obie powstają wyłącznie metodami mechanicznymi, bez rafinacji. Extra vergine musi też spełniać ostrzejsze limity utlenienia i zawartości estrów etylowych.

Co oznacza napis olio di oliva na butelce?

Olio di oliva to mieszanka oliwy rafinowanej z oliwą vergine lub extra vergine. Ma łagodny smak, mało polifenoli i kwasowość do 1%. Nadaje się do smażenia i wypieków, ale nie zastąpi extra vergine w potrawach na surowo.

Czy niska kwasowość oznacza lepszą oliwę?

Niska kwasowość świadczy o zdrowych owocach i szybkim tłoczeniu, ale sama nie gwarantuje dobrego smaku. Oliwa o kwasowości 0,2% może być płaska lub mieć wadę wyczuwalną przez panel. Kwasowości nie da się wyczuć językiem, więc nie ma związku z kwaśnym smakiem.

Co to jest olio di sansa di oliva?

Olio di sansa di oliva to olej wydobyty rozpuszczalnikiem z wytłoków oliwek, rafinowany i zmieszany z oliwą vergine. Nie wolno nazywać go oliwą z oliwek, a w Polsce sprzedaje się go jako olej z wytłoczyn oliwek. Jest tani i odporny na wysoką temperaturę, więc służy głównie do smażenia.

Czy „leggero” oznacza oliwę o mniejszej kaloryczności?

Nie, słowo „leggero” na włoskiej etykiecie oznacza łagodny, delikatny smak. Każda oliwa i każdy olej mają około 900 kcal na 100 g. Napis „leggero” spotyka się najczęściej na mieszankach olio di oliva, a na extra vergine opisuje niską intensywność owocowości.

Co to jest panel test?

Panel test to urzędowa ocena smaku i zapachu oliwy, wykonywana przez zespół zwykle 8–12 przeszkolonych degustatorów według metody Międzynarodowej Rady Oliwnej. Degustatorzy oceniają owocowość i ewentualne wady, a o klasie decyduje mediana ich ocen. Oliwa extra vergine musi mieć owocowość powyżej zera i medianę wad równą zeru.

Czy oliwa lampante może trafić do sklepu?

Oliwa lampante nie może być sprzedawana konsumentom w tej postaci. Trafia do rafinerii, gdzie usuwa się z niej wady, a powstała oliwa rafinowana jest składnikiem mieszanek sprzedawanych jako olio di oliva. Nazwa lampante pochodzi od lamp oliwnych, w których dawniej spalano taką oliwę.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także