Carciofi alla giudia, czyli karczochy po żydowsku, to całe rzymskie karczochy smażone dwa razy w głębokiej oliwie: najpierw w niższej temperaturze, aż zmiękną w środku, potem w wyższej, aż ich liście rozchylą się jak kwiat i zrobią się chrupiące jak chipsy. To najbardziej znane danie kuchni żydowsko-rzymskiej, związane z dawnym gettem nad Tybrem.
Przepis wydaje się prosty, bo składa się z karczochów, oliwy i soli. Trudność tkwi w szczegółach: w czyszczeniu karczocha, w dwóch temperaturach smażenia i w doborze oliwy, której potrzeba około półtora litra.
W skrócie
- Region: Lacjum, Rzym, dawne getto żydowskie w rejonie Portico d’Ottavia.
- Główne składniki: karczochy rzymskie typu romanesco, oliwa extra vergine do smażenia, sól, pieprz, cytryna.
- Rola oliwy: smażenie dwukrotne: najpierw w 140–150°C, potem w 170–180°C.
- Najlepsza oliwa: łagodna extra vergine, około 1,5 l, np. Sabina DOP lub łagodniejsza oliwa z oznaczeniem Olio di Roma IGP.
- Czas przygotowania: 45 minut pracy, około 1 godziny 40 minut łącznie.
- Poziom trudności: trudny, głównie z powodu czyszczenia karczochów i pracy z gorącą oliwą.
Spis treści
Skąd się wzięło
W 1555 roku papież Paweł IV bullą Cum nimis absurdum nakazał zamknięcie rzymskich Żydów w wydzielonej dzielnicy nad Tybrem, w rejonie antycznego Portico d’Ottavia. Getto, otoczone murem i zamykane na noc, istniało aż do upadku Państwa Kościelnego w 1870 roku. Jego mieszkańcy żyli w ciasnocie i biedzie, z ograniczonym dostępem do zawodów, a ich kuchnia musiała być oszczędna, pomysłowa i zgodna z zasadami koszerności.
Z tych warunków wyrosła cucina giudaico-romanesca, kuchnia żydowsko-rzymska. Jej cechą rozpoznawczą jest smażenie: w głębokiej oliwie smaży się filety z solonego dorsza, kwiaty cukinii, warzywa, a przede wszystkim karczochy. Oliwa była tu tłuszczem oczywistym, bo smalec był zakazany, a masło nie mogło trafiać do potraw mięsnych. Do tej samej tradycji należą concia, czyli smażone cukinie marynowane w occie z czosnkiem i bazylią, oraz aliciotti con l’indivia, zapiekanka z sardeli i endywii.
Jak stare jest samo danie, trudno ustalić. Tradycja łączy je z czasami getta, czyli z XVI wiekiem i później, ale pisemne przepisy pod nazwą carciofi alla giudia pochodzą z okresu znacznie późniejszego. Nazwa wywodzi się od dawnego rzymskiego określenia Żyda, giudio, i znaczy po prostu „po żydowsku”.
Karczochy po żydowsku podają wiosną restauracje przy Via del Portico d’Ottavia i lokale w całym Rzymie. W 2018 roku danie znalazło się w centrum sporu: izraelski Naczelny Rabinat uznał je za niekoszerne, bo między ciasno ułożonymi liśćmi mogą kryć się owady, których nie da się sprawdzić. Rzymska wspólnota żydowska odpowiedziała, że karczochy romanesco są tak zbite, że owady się w nich nie zagnieżdżają, a w Rzymie smaży się je dalej.
Karczoch romanesco i jego sezon
Do carciofi alla giudia potrzebny jest karczoch typu romanesco: duży, kulisty, bez kolców, o zwartych liściach i mięsistej łodydze. W Lacjum chroni go oznaczenie Carciofo Romanesco del Lazio IGP; uprawia się go głównie na wybrzeżu na północ od Rzymu, w okolicach Ladispoli, Cerveteri i Tarquinii, oraz w prowincji Latina. Rzymianie najbardziej cenią główny koszyczek ze szczytu łodygi, nazywany cimarolo, największy i najdelikatniejszy, z bardzo małą ilością kosmków.
Sezon trwa od lutego do kwietnia, w chłodniejsze lata przeciąga się do maja. W Polsce karczochy romanesco trafiają do sklepów rzadko; zamiast nich możesz użyć dużych, kulistych karczochów bez kolców z importu, pamiętając, że mają zwykle więcej kosmków i twardsze liście. Małe, wydłużone karczochy z kolcami się nie nadają, bo nie otwierają się w kwiat.
| Typ karczocha | Kształt i liście | Do alla giudia | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Romanesco, główny koszyczek | kulisty, zwarty, bez kolców | tak, wzorcowy | mało kosmków |
| Romanesco z bocznych pędów | mniejszy, luźniejszy | tak | krótsze pierwsze smażenie |
| Duży kulisty z importu | bardzo duży, twarde liście | z zastrzeżeniami | trzeba usunąć kosmki |
| Fioletowy wydłużony | stożkowaty, luźny | słabo | lepszy do duszenia |
| Kolczasty | wydłużony, z kolcami | nie | do sałatek i na surowo |
Składniki
Na 4 porcje:
- 8 karczochów romanesco średniej wielkości (po ok. 200–250 g)
- 1,5 l łagodnej oliwy extra vergine do smażenia
- 2 cytryny
- 2 l zimnej wody do zakwaszenia
- 8 g drobnej soli
- świeżo mielony czarny pieprz do smaku
- 4 g soli morskiej w płatkach do podania
Przygotowanie
- Przygotuj zakwaszoną wodę. Wlej do dużej miski 2 l zimnej wody i wyciśnij do niej sok z jednej cytryny, a wyciśniętą połówkę wrzuć do środka. Drugą cytrynę przekrój na pół i trzymaj pod ręką do pocierania przekrojonych powierzchni.
- Oczyść karczochy. Zrywaj zewnętrzne, ciemnozielone liście, aż dojdziesz do jasnych, żółtozielonych, miękkich u nasady. Skróć łodygę do 4–5 cm i obierz ją nożem z włóknistej skórki, aż zobaczysz jasny środek. Każdy oczyszczony karczoch od razu potrzyj cytryną.
- Wytocz kształt. Trzymając karczocha w jednej ręce, a mały, ostry nóż nieruchomo w drugiej, obracaj go spiralnie od podstawy ku szczytowi, ścinając twarde końcówki liści. Ma powstać zaokrąglony pąk, bez ostrych, ciemnych końcówek. Gotowe karczochy wkładaj do zakwaszonej wody na najwyżej 15–20 minut.
- Osusz i dopraw. Wyjmij karczochy, postaw je główką w dół na ściereczce i odstaw na 10 minut, żeby woda spłynęła spomiędzy liści. Potem osusz je dokładnie ręcznikiem papierowym, delikatnie rozchyl liście palcami i posyp wnętrze solą i pieprzem. Każda kropla wody, która zostanie w środku, zapryska w gorącej oliwie.
- Rozgrzej oliwę do pierwszego smażenia. Wlej oliwę do wąskiego, wysokiego garnka o średnicy 18–20 cm, tak żeby sięgała na 5–6 cm, i podgrzej do 140–150°C, kontrolując termometrem. W tej temperaturze wokół włożonego karczocha pojawiają się spokojne, drobne pęcherzyki, a oliwa nie dymi.
- Smaż pierwszy raz. Włóż do oliwy 2–3 karczochy, kładąc je na boku, i smaż 12–15 minut, obracając co 3–4 minuty, żeby każda strona przebywała w oliwie. Karczochy są gotowe, gdy cienki nóż wchodzi w podstawę bez oporu, a zewnętrzne liście są złocistozielone i jeszcze miękkie. Wyjmij je łyżką cedzakową, postaw główką w dół na kratce i tak samo usmaż resztę.
- Ostudź i otwórz. Odstaw karczochy na 15–30 minut, aż ostygną na tyle, żeby dało się je dotknąć; ten etap możesz zrobić nawet kilka godzin wcześniej. Chwyć każdy za łodygę i dociśnij główką do deski, lekko obracając, aż liście rozłożą się na boki jak płatki chryzantemy. Jeśli w środku są kosmki, usuń je łyżeczką.
- Rozgrzej oliwę do drugiego smażenia. Podnieś temperaturę tej samej oliwy do 170–180°C. Oliwa jest gotowa, gdy wrzucony do niej kawałek liścia natychmiast otacza się gęstymi pęcherzykami i wypływa na powierzchnię. Nie przekraczaj 185°C, bo oliwa zacznie dymić.
- Smaż drugi raz. Włóż karczochy główką w dół, po 2 naraz, i smaż 2–3 minuty, dociskając je łyżką cedzakową do dna, żeby liście otworzyły się jeszcze bardziej. Są gotowe, gdy liście mają kolor ciemnego złota, na końcach są niemal brązowe i szeleszczą przy dotknięciu łyżką. Odsącz je na kratce lub papierze, główką do góry.
- Podaj. Posyp karczochy płatkami soli i podawaj natychmiast, póki liście są chrupiące. Zewnętrzne liście jada się jak chipsy, a serce i łodyga mają być miękkie i maślane.
Jaka oliwa
Pierwsze smażenie gotuje karczocha w oliwie, drugie zamienia jego liście w chipsy. W obu etapach oliwa decyduje o smaku skórki. Rzymska tradycja używała oliwy, bo była jedynym dostępnym tłuszczem w kuchni getta; dziś wiadomo też, że dobra oliwa extra vergine dobrze znosi smażenie w 170–180°C, bo jest bogata w kwas oleinowy i naturalne przeciwutleniacze, a dymić zaczyna zwykle powyżej 190°C.
Do głębokiego smażenia wybierz oliwę łagodną, o delikatnym owocu i niskiej goryczy. Intensywna, bardzo pieprzna oliwa z dużą ilością polifenoli nie zaszkodzi, ale przy półtora litra jest kosztowna, a jej najcenniejsze aromaty i tak w dużej części znikną pod wpływem temperatury. Z oliw z Lacjum dobrze sprawdza się harmonijna Sabina DOP ze wzgórz na północny wschód od Rzymu albo łagodniejsze oliwy z oznaczeniem Olio di Roma IGP.
Bardziej wyraziste oliwy z regionu, jak Canino DOP z odmiany Caninese albo oliwy z odmiany Itrana z południa Lacjum, zostaw do skropienia na surowo innych dań, na przykład duszonych karczochów. Do carciofi alla giudia oliwa na surowo nie jest potrzebna: danie ma być suche i chrupiące, bez tłustej kałuży na talerzu.
Po smażeniu ostudzoną oliwę przecedź przez gęste sito lub filtr do kawy, przelej do czystej butelki i przechowuj w ciemnym miejscu. Nadaje się do jeszcze jednego lub dwóch smażeń warzyw, ale nie ryb; jeśli ściemniała, zgęstniała albo dymi w niższej temperaturze niż przedtem, wyrzuć ją. O tym, które oliwy wybierać do smażenia, a które na surowo, piszemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Za gorąca oliwa przy pierwszym smażeniu. Jeśli od razu smażysz w 175°C, liście zrumienią się w kilka minut, a serce i podstawa zostaną twarde i surowe. Pierwsze smażenie to w praktyce gotowanie karczocha w oliwie; potrzebuje niskiej temperatury i czasu. Termometr jest tu ważniejszy niż doświadczenie.
Mokre karczochy. Woda uwięziona między liśćmi zamienia się w gorącej oliwie w parę i wyrzuca krople tłuszczu na kilkadziesiąt centymetrów. Poza ryzykiem oparzenia obniża też temperaturę oliwy, a karczochy wychodzą nasiąknięte tłuszczem. Odstawienie główką w dół i dokładne osuszenie zajmuje 10 minut i oszczędza dużo kłopotów.
Za płytkie czyszczenie. Pozostawione twarde, ciemne liście nie zmiękną w żadnej temperaturze i po drugim smażeniu będą twarde jak drewno. Karczoch po oczyszczeniu traci nawet połowę wagi i to jest normalne. Lepiej oberwać o dwa liście za dużo niż o jeden za mało.
Za dużo karczochów naraz. Wrzucenie do garnka 5–6 karczochów jednocześnie obniża temperaturę oliwy o kilkadziesiąt stopni. Karczochy zaczynają wtedy chłonąć tłuszcz, zamiast się smażyć, a czas się wydłuża. Smaż po 2–3 sztuki i czekaj, aż oliwa wróci do właściwej temperatury.
Podawanie po czasie. Karczochy po drugim smażeniu tracą chrupkość w ciągu kilkunastu minut, bo para z wnętrza zmiękcza liście. Drugie smażenie rób tuż przed podaniem, a pierwsze, jeśli potrzebujesz, kilka godzin wcześniej. Gotowych karczochów nie odgrzewaj w mikrofalówce.
Warianty
W rzymskich restauracjach karczochy po żydowsku często podaje się jako część większego fritto, razem z filetami z solonego dorsza i kwiatami cukinii. Karczochy smaży się wtedy w tej samej oliwie, zawsze przed rybą, żeby nie przejęły jej zapachu.
Domowa wersja z mniejszych karczochów z bocznych pędów jest szybsza: pierwsze smażenie trwa 8–10 minut. Liście otwierają się słabiej, ale smak jest ten sam. Dobrym rozwiązaniem jest też podanie samych serc z krótkim kawałkiem łodygi, smażonych dwa razy, jako przekąski do aperitivo.
Niektórzy kucharze pod koniec drugiego smażenia skrapiają karczochy kilkoma kroplami zimnej wody, żeby liście zatrzeszczały i jeszcze bardziej się rozchyliły. To efektowny, ale niebezpieczny zabieg, którego w domowej kuchni nie polecamy. Podobny efekt daje mocniejsze dociśnięcie karczocha do dna garnka.
Karczochy z tej samej rzymskiej kuchni, ale przygotowane zupełnie inaczej, to carciofi alla romana: duszone w oliwie z wodą, czosnkiem i mentuccią, miękkie zamiast chrupiących.
Do stołu
Carciofi alla giudia podaje się jako antipasto lub contorno, po jednym karczochu na osobę, albo jako główne danie wiosennego obiadu, po dwa. Najlepiej smakują od razu, na ciepło, na płaskim talerzu, z płatkami soli. W Rzymie cytryny zwykle się do nich nie podaje, ale jej ćwiartka nikomu nie zaszkodzi.
Karczochy zawierają cynarynę, która sprawia, że wino wydaje się słodsze i bardziej metaliczne. Najlepiej znoszą je białe wina wytrawne i świeże, o wyraźnej kwasowości, takie jak Frascati Superiore z Castelli Romani albo Verdicchio. Unikaj czerwonych win taninowych i dojrzewających w dębie.
Pierwsze smażenie możesz zrobić rano, a drugie wieczorem, tuż przed podaniem; karczochy po pierwszym smażeniu trzymaj w temperaturze pokojowej, główką w dół. Gotowych karczochów nie przechowuj, bo następnego dnia są już tylko miękkim, tłustym warzywem. Jeśli chcesz zobaczyć najstarsze gaje oliwne pod Rzymem, zajrzyj do tekstu o Sabinie i oliwce z Canneto, a przegląd regionu znajdziesz w przewodniku oliwa z Lacjum.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego karczochy po żydowsku smaży się dwa razy?
Pierwsze smażenie w 140–150°C gotuje karczocha w środku, aż serce i łodyga zmiękną. Drugie, w 170–180°C, trwa tylko 2–3 minuty i sprawia, że rozchylone liście stają się złote i chrupiące. Jedno smażenie w wysokiej temperaturze dałoby przypalone liście i surowe serce.
W jakiej temperaturze smażyć carciofi alla giudia?
Pierwsze smażenie prowadzi się w 140–150°C przez 12–15 minut, drugie w 170–180°C przez 2–3 minuty. Najlepiej kontrolować temperaturę termometrem do smażenia. Oliwa nie powinna przekraczać 185°C, bo zaczyna dymić.
Czy do carciofi alla giudia można użyć oliwy extra vergine?
Tak, tradycyjnie karczochy po żydowsku smaży się w oliwie, a dobra oliwa extra vergine bardzo dobrze znosi temperaturę 170–180°C. Najlepiej wybrać oliwę łagodną, mniej kosztowną niż ta do skrapiania na surowo. Po przecedzeniu można jej użyć jeszcze raz lub dwa do smażenia warzyw.
Jakie karczochy kupić do carciofi alla giudia?
Najlepsze są duże, kuliste karczochy romanesco bez kolców, o zwartych liściach, najlepiej z oznaczeniem Carciofo Romanesco del Lazio IGP. W Polsce zastąpisz je dużymi kulistymi karczochami z importu, usuwając kosmki po pierwszym smażeniu. Małe, wydłużone i kolczaste karczochy nie otworzą się w kwiat.
Czy carciofi alla giudia są koszerne?
Rzymska wspólnota żydowska uznaje je za koszerne, a od pokoleń są ważną częścią jej kuchni. W 2018 roku izraelski Naczelny Rabinat zakwestionował je, bo między liśćmi mogą kryć się owady, ale rzymscy Żydzi nie podzielili tej opinii. W praktyce danie pozostaje symbolem kuchni żydowsko-rzymskiej.
Gdzie w Rzymie zjeść karczochy po żydowsku?
Najbardziej znane miejsca to restauracje w dawnym getcie, przy Via del Portico d’Ottavia i w okolicznych uliczkach. Najlepszy czas to luty, marzec i kwiecień, gdy karczochy romanesco są w pełni sezonu. Poza sezonem wiele lokali podaje je z mniejszych lub importowanych karczochów.
Czy oliwę po smażeniu można użyć ponownie?
Tak, ostudzoną i przecedzoną oliwę można wykorzystać jeszcze raz lub dwa do smażenia warzyw. Przechowuj ją w czystej, szczelnej butelce, w ciemnym miejscu. Wyrzuć ją, gdy ściemnieje, zgęstnieje albo zacznie dymić w niższej temperaturze niż wcześniej.
