Taralli to apulijskie chrupkie obwarzanki z mąki, białego wina, soli i oliwy extra vergine, które najpierw na chwilę wrzuca się do wrzątku, a potem piecze do złotego koloru. Mają kształt małych pierścieni, kruchą, lekko łuszczącą się strukturę i smak, w którym wyraźnie czuć oliwę, a najczęściej także nasiona kopru włoskiego.
W Apulii taralli są wszędzie: w barach do aperitivo, w szkolnych tornistrach, na stołach w czasie świąt i w kieszeniach rybaków. Robi się je w domach od pokoleń z zachowaniem tej samej proporcji, w której oliwa i wino występują w równych ilościach, a oliwa decyduje o tym, czy tarallo będzie kruche, czy twarde jak kamień.
W skrócie
- Region: Apulia, przede wszystkim prowincja Bari, choć taralli robi się w całym regionie.
- Główne składniki: mąka pszenna, wytrawne białe wino, oliwa extra vergine, sól, nasiona kopru włoskiego.
- Rola oliwy: tłuszcz w cieście, który odpowiada za kruchość i smak; stanowi jedną czwartą wagi mąki.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa apulijska, np. z Ogliaroli Barese lub Peranzany.
- Czas przygotowania: około godziny pracy i dwie i pół godziny łącznie z odpoczynkiem, suszeniem i pieczeniem.
- Poziom trudności: łatwy; potrzeba tylko cierpliwości przy formowaniu.
Spis treści
Skąd się wzięło
Pochodzenie taralli jest niepewne, podobnie jak pochodzenie samej nazwy. Najczęściej łączy się ją z łacińskim czasownikiem „torrere”, czyli prażyć, opiekać, choć pojawiają się też inne hipotezy, odwołujące się do greckiego słowa oznaczającego rodzaj chleba. Pewne jest, że okrągłe, gotowane i pieczone pieczywo znano w basenie Morza Śródziemnego od bardzo dawna, a w Apulii stało się ono codzienną przekąską biednych i bogatych.
Popularna apulijska legenda opowiada o matce, która w czasie głodu w XV wieku zrobiła dla dzieci pierścienie z tego, co zostało w spiżarni: mąki, oliwy, soli i białego wina. To opowieść, a nie udokumentowany fakt, ale dobrze oddaje charakter taralli. To jedzenie z najprostszych, zawsze dostępnych w Apulii produktów, które dzięki wypiekowi na sucho mogło przetrwać wiele tygodni.
Taralli od zawsze łączyły się z winem. We Włoszech funkcjonuje powiedzenie „finire a tarallucci e vino”, czyli „skończyć na tarallucci i winie”, które oznacza zakończenie sporu przy wspólnym stole, bez zwycięzców i przegranych. Na południu Włoch taralli podawano gościom razem z kieliszkiem domowego wina, a podróżni i pasterze zabierali je na drogę, bo nie pleśniały i nie czerstwiały.
Współcześnie taralli są jednym z najbardziej znanych produktów Apulii na świecie. Obok rzemieślniczych piekarni działają duże wytwórnie w okolicach Bari, a pakowane tarallini trafiają do sklepów w całej Europie. Te domowe i rzemieślnicze różnią się jednak od przemysłowych przede wszystkim jakością tłuszczu: prawdziwe taralli pugliesi robi się na oliwie extra vergine.
Dlaczego taralli się gotuje
Gotowanie przed pieczeniem to krok, który odróżnia apulijskie taralli od zwykłych krakersów. W niektórych miejscowościach nazywa się je zresztą scaldatelli, od czasownika „scaldare”, czyli parzyć. Gdy surowy pierścień ciasta trafia do wrzątku, skrobia na jego powierzchni kleikuje i tworzy cienką, elastyczną błonkę.
W piekarniku ta błonka zamienia się w gładką, lekko lśniącą skórkę, która zamyka wnętrze i pozwala mu wyschnąć powoli, równomiernie. Dzięki temu tarallo jest chrupkie na wylot, ale nie twarde, a jego powierzchnia ma charakterystyczny połysk i drobne pęcherzyki. Taralli niegotowane wychodzą bardziej matowe, kruche jak kruche ciasto i szybciej wiotczeją.
Za strukturę odpowiadają też oliwa i wino. Oliwa otacza cząsteczki mąki i ogranicza rozwój glutenu, a wino rozluźnia ciasto i w piekarniku odparowuje, zostawiając drobne pory. Stąd proporcja, którą zna każda apulijska babcia: na 500 g mąki po pół szklanki oliwy i wina.
Składniki
Na 6 porcji (około 50 taralli średniej wielkości):
- 500 g mąki pszennej typ 00 (albo 250 g mąki 00 i 250 g semoliny z pszenicy twardej)
- 125 ml wytrawnego białego wina w temperaturze pokojowej
- 125 ml oliwy extra vergine
- 10 g soli
- 8 g nasion kopru włoskiego (2 płaskie łyżeczki)
- 30 ml letniej wody (tylko w razie potrzeby)
- 4 l wody do gotowania
Przygotowanie
- W dużej misce wymieszaj mąkę, sól i nasiona kopru włoskiego. Wlej oliwę i przez 2–3 minuty rozcieraj mąkę z oliwą w palcach, aż przypomni wilgotny piasek. Dzięki temu tłuszcz otoczy mąkę, zanim pojawi się płyn, a taralli będą kruche.
- Wlewaj wino stopniowo i zagniataj ciasto około 10 minut. Ma być gładkie, miękkie, elastyczne, lekko tłuste w dotyku i nie kleić się do blatu. Jeśli się kruszy, dodaj łyżkę letniej wody. Zawiń w folię i odstaw na 30 minut w temperaturze pokojowej.
- Odrywaj kawałki ciasta po 12–15 g, wielkości orzecha włoskiego. Każdy tocz na nieposypanej stolnicy w wałeczek grubości 0,8–1 cm i długości 12–14 cm, a potem zamknij w pierścień, nakładając końce na siebie na około 1 cm i dociskając. Gotowe taralli rozkładaj na czystej ściereczce.
- W szerokim garnku zagotuj 4 l wody. Wrzucaj po 8–10 taralli naraz; najpierw opadną na dno, a po 30–60 sekundach wypłyną na powierzchnię. Wyjmuj je łyżką cedzakową od razu po wypłynięciu.
- Rozłóż ugotowane taralli na suchej bawełnianej ściereczce, w jednej warstwie, i susz 30–60 minut. Są gotowe do pieczenia, gdy powierzchnia stanie się matowa, sucha w dotyku i lekko pomarszczona. W wilgotnej kuchni może to potrwać nawet 2 godziny.
- Rozgrzej piekarnik do 200°C z grzaniem góra-dół. Wyłóż blachy papierem do pieczenia i ułóż na nich taralli w odstępach około 1 cm; nie rosną, więc nie potrzebują dużo miejsca.
- Piecz na środkowej półce 25–30 minut, w połowie czasu obracając blachę. Taralli są gotowe, gdy mają złotobrązowy kolor, drobne pęcherzyki na powierzchni i wydają głuchy dźwięk, gdy się w nie postuka. Mniejsze tarallini wystarczy piec 18–20 minut.
- Wyłącz piekarnik, uchyl drzwiczki i zostaw taralli w środku na 15 minut, żeby całkowicie wyschły. Potem przełóż je na kratkę i ostudź. Przełam jedno: środek musi być suchy i chrupki; jeśli jest miękki, wstaw taralli z powrotem do piekarnika na 10–15 minut w temperaturze 150°C.
- Całkowicie ostudzone taralli przełóż do metalowej puszki lub szczelnego słoika. Najlepsze są po 24 godzinach, gdy smak oliwy i kopru się wyrówna.
Jaka oliwa
Ponieważ oliwa stanowi aż jedną czwartą wagi mąki, jej smak przetrwa pieczenie i będzie wyraźny w gotowych taralli. Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Apulii, o nutach migdała i świeżej trawy, z umiarkowaną goryczą. Taki profil ma Ogliarola Barese, znana też jako Cima di Bitonto, sprzedawana najczęściej jako Terra di Bari DOP z podstrefy Bitonto.
Doskonale sprawdzi się też Peranzana z północnej Apulii, którą znajdziesz w oliwach z oznaczeniem Dauno DOP. Jej nuty liścia pomidora i świeżych migdałów dobrze współgrają z koprem włoskim. W okolicach Corato i Andrii piekarze używają miejscowej Coratiny i takie taralli mają wyraźnie pikantny finisz; to dobry wybór do wersji z czarnym pieprzem lub peperoncino, ale do klasycznych z koprem bywa za mocny.
Ważniejsza od odmiany jest świeżość. Oliwa, która zaczyna jełczeć, w taralli zdradzi się po kilku dniach posmakiem starego orzecha i farby, a ten defekt jest częsty w tanich wyrobach przemysłowych. Jak rozpoznać zjełczałą oliwę, opisujemy w tekście o wadach oliwy. Więcej o oliwach regionu znajdziesz w przewodniku oliwa z Apulii.
Taralli w Apulii i poza nią
| Rodzaj | Skąd | Tłuszcz | Gotowane przed pieczeniem | Cechy |
|---|---|---|---|---|
| Taralli pugliesi all’olio | Apulia | oliwa extra vergine | tak | chrupkie, z koprem, pieprzem, chili lub cebulą |
| Taralli napoletani sugna e pepe | Neapol | smalec | nie, ciasto drożdżowe | z migdałami i dużą ilością pieprzu |
| Taralli dolci glassati | Apulia i Bazylikata | oliwa lub jajka | zwykle tak | pokryte białym lukrem, na święta i wesela |
| Tarallini | cała Italia | oliwa lub olej roślinny | zwykle tak | małe, pakowane, do aperitivo |
Spokrewnione z taralli są też ciambelline al vino z Lacjum, słodkie pierścienie z winem i oliwą, które jednak nie są gotowane i mają cukier w cieście.
Na co uważać
Oszczędzanie na oliwie. Mniej oliwy niż 125 ml na 500 g mąki oznacza ciasto zbite i taralli twarde jak kamień. Oliwa jest tu tłuszczem piekarskim, tak jak masło w kruchym cieście, i nie da się jej zastąpić wodą.
Za grube pierścienie. Wałeczki grubsze niż 1 cm nie wysychają w środku i po kilku dniach robią się gumowate. Lepiej zrobić taralli cieńsze i dłuższe niż grube i krótkie.
Za długie gotowanie. Taralli wyjmuje się z wody od razu po wypłynięciu. Pozostawione we wrzątku na minutę lub dwie nasiąkają, a po upieczeniu są twarde i mają zbyt grubą skórkę.
Pieczenie mokrych taralli. Jeśli od razu po gotowaniu trafią do piekarnika, para spod skórki rozsadzi je, a powierzchnia popęka. Suszenie przez co najmniej 30 minut jest obowiązkowe.
Wyjmowanie z piekarnika za wcześnie. Złoty kolor nie gwarantuje, że środek jest suchy. Przełam zawsze jedno tarallo; wilgotny środek oznacza, że cała partia zmięknie w puszce w ciągu kilku dni.
Warianty
Klasyczne taralli z koprem włoskim to tylko początek. W apulijskich piekarniach spotkasz taralli z grubo mielonym czarnym pieprzem, z płatkami ostrej papryki, z suszoną cebulą, z rozmarynem oraz z koncentratem pomidorowym i oregano, które mają ceglasty kolor i smak pizzy. Na 500 g mąki wystarczy łyżeczka pieprzu lub chili, 2 łyżki suszonej cebuli albo 40 g koncentratu.
Coraz popularniejsze są taralli z mąki pełnoziarnistej lub z mąki ze starych odmian pszenicy twardej, które mają bardziej orzechowy smak. W południowej Apulii, w krainie Primitivo, spotyka się też taralli z czerwonym winem zamiast białego, o ciemniejszym kolorze i owocowym aromacie.
Taralli słodkie przygotowuje się zwykle na Wielkanoc i wesela. Ciasto bywa wzbogacone jajkami i cukrem, a po upieczeniu pierścienie macza się w gęstym lukrze z cukru i białek, który zastyga w białą, matową skorupkę.
Do stołu
Taralli to przede wszystkim przekąska do wina. Podaj je w koszyczku do aperitivo razem z oliwkami, kawałkami twardego sera i suszoną kiełbasą, albo jako dodatek do burraty, gdzie zastąpią chleb. Do klasycznych taralli z koprem pasuje schłodzone białe wino z Apulii albo lekkie rosato.
Pokruszone taralli świetnie sprawdzają się zamiast grzanek w sałatkach, na zupach strączkowych i na pomidorach z oliwą, tak jak frisella, z którą dzielą apulijską filozofię suchego, długowiecznego pieczywa. Dzieci w Apulii jedzą je też maczane w mleku.
W metalowej puszce lub szczelnym słoju taralli zachowują chrupkość 3–4 tygodnie. Trzymaj je z dala od wilgoci i nie przechowuj w lodówce. Jeśli zmiękną, wystarczy podsuszyć je 5–8 minut w piekarniku w temperaturze 150°C.
Pytania i odpowiedzi
Czy taralli trzeba gotować przed pieczeniem?
Tak, w tradycyjnym przepisie apulijskim taralli gotuje się krótko we wrzątku, aż wypłyną, zwykle przez 30–60 sekund. Gotowanie tworzy na powierzchni cienką skórkę, dzięki której po upieczeniu są lśniące i chrupkie na wylot. Taralli niegotowane są bardziej matowe i kruche jak ciastka.
Dlaczego moje taralli są twarde, a nie kruche?
Najczęstsze przyczyny to za mało oliwy w cieście, za długie gotowanie i zbyt grube pierścienie. Oliwa powinna stanowić około jednej czwartej wagi mąki, a taralli wyjmuje się z wody od razu po wypłynięciu. Wałeczki nie powinny być grubsze niż 1 cm.
Jak długo można przechowywać taralli?
Domowe taralli zachowują chrupkość 3–4 tygodnie w metalowej puszce lub szczelnym słoju. Nie wolno ich trzymać w lodówce, bo nabierają wilgoci. Zmiękłe można podsuszyć kilka minut w piekarniku w temperaturze 150°C.
Jakie wino dodać do ciasta na taralli?
Najlepsze jest wytrawne białe wino, lekkie i bez nut beczki, na przykład apulijska Verdeca lub inne proste wino stołowe. Wino musi być w temperaturze pokojowej, żeby nie schłodziło ciasta. Czerwone wino też można użyć, ale taralli będą wtedy ciemniejsze.
Czy taralli można zrobić bez wina?
Można zastąpić wino tą samą ilością letniej wody z łyżką soku z cytryny, ale taralli będą mniej kruche i mniej aromatyczne. Alkohol z wina rozluźnia ciasto i w czasie pieczenia odparowuje, zostawiając drobne pory. Bez wina warto zwiększyć ilość oliwy o 1–2 łyżki.
Czym różnią się taralli pugliesi od neapolitańskich?
Taralli pugliesi robi się na oliwie i winie, bez drożdży, i gotuje przed pieczeniem. Taralli neapolitańskie powstają z ciasta drożdżowego na smalcu, z dużą ilością pieprzu i migdałami, i nie są gotowane. Apulijskie są chrupkie i lekkie, neapolitańskie bardziej kruche i tłuste.
Jaka oliwa jest najlepsza do taralli?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa extra vergine z Apulii, na przykład z Ogliaroli Barese lub Peranzany. Musi być świeża, bo zjełczała oliwa po kilku dniach zdradzi się w taralli nieprzyjemnym posmakiem. Na 500 g mąki potrzeba 125 ml oliwy.
Co oznacza powiedzenie „finire a tarallucci e vino”?
To włoskie wyrażenie oznacza zakończenie kłótni lub sporu polubownie, przy wspólnym stole, bez rozstrzygania, kto miał rację. Nawiązuje do zwyczaju częstowania gości taralli i winem. Bywa używane także ironicznie, gdy poważna sprawa kończy się niczym.
