Orcio to duży gliniany dzban do przechowywania oliwy, typowy dla Toskanii, a jego sycylijskim i kalabryjskim odpowiednikiem jest ziro, w języku włoskim nazywany też giara. W takich naczyniach z terakoty Włosi przez wieki trzymali roczny zapas oliwy z rodzinnego gaju, zanim w tłoczniach pojawiły się zbiorniki ze stali nierdzewnej. Dzban chronił oliwę przed światłem i wahaniami temperatury, ale tylko wtedy, gdy był od środka szkliwiony i dobrze utrzymany.
Z tej tradycji wyrosła współczesna ceramika do oliwy: szkliwione butelki, dzbanki i oliwiarki, które stoją na stołach od Toskanii po Sycylię. Poniżej opisujemy historię glinianych naczyń, ich wpływ na jakość oliwy i zasady bezpiecznego korzystania z ceramiki w domu.
W skrócie
- Orcio: toskański dzban z terakoty, zwykle szkliwiony od środka, mieszczący od kilkudziesięciu do kilkuset litrów oliwy.
- Impruneta: miasteczko pod Florencją, od średniowiecza słynne z mrozoodpornej terakoty i warsztatów orciolai.
- Ziro i capasa: sycylijskie i kalabryjskie ziri oraz apulijskie capase służyły do oliwy, wina, wody i przetworów.
- Wpływ na oliwę: glina nie przepuszcza światła i łagodzi wahania temperatury, ale nieszkliwiona wchłania oliwę, która jełczeje w ściankach.
- Tłocznie: oliwę przechowuje się w zbiornikach ze stali nierdzewnej, często pod azotem, a orci pełnią głównie rolę dekoracji.
- Ceramika w domu: szkliwiona butelka chroni przed światłem lepiej niż szkło, ale musi mieć szkliwo przeznaczone do kontaktu z żywnością.
Spis treści
- Od rzymskiego dolium do toskańskiego orcio
- Impruneta, stolica terakoty
- Orciaia, czyli pokój dzbanów
- Ziri z Sycylii i capase z Apulii
- Co glina robi z oliwą
- Od dzbana do stalowego zbiornika
- Ceramiczne butelki i dzbanki do oliwy
- Szkliwo a kontakt z żywnością
- Jak korzystać z ceramiki do oliwy w domu
- Pytania i odpowiedzi
Od rzymskiego dolium do toskańskiego orcio
Gliniane naczynia na oliwę są we Włoszech tak stare jak sama uprawa oliwek. Rzymianie przechowywali oliwę w wielkich dolia, beczkowatych naczyniach z grubej terakoty, często wkopanych do połowy w ziemię w magazynach willi, gdzie panowała stała temperatura. Do transportu służyły amfory, smukłe dzbany z dwoma uchwytami i spiczastym dnem. Skalę tego handlu pokazuje rzymskie wzgórze Monte Testaccio, usypane z rozbitych amfor po oliwie, o którym piszemy w tekście o historii oliwy we Włoszech.
W średniowieczu rolę dolium przejęło orcio. Słowo pochodzi od łacińskiego urceus, dzban, i oznacza wysokie, brzuchate naczynie z szeroką szyjką, zamykane drewnianą lub glinianą pokrywą. Małe orci, na kilkadziesiąt litrów, stały w domach rolników, a największe, mieszczące kilkaset litrów, w magazynach dworów i klasztorów. Na brzuścu często widniały girlandy i herby właścicieli.
Impruneta, stolica terakoty
Impruneta, miasteczko na wzgórzach na południe od Florencji, od wieków słynie z terakoty. Tutejsza glina, bogata w żelazo i wapń, po wypaleniu staje się zwarta i odporna na mróz, co dla naczyń stojących w nieogrzewanych magazynach i ogrodach miało duże znaczenie. Garncarze specjalizujący się w dzbanach, orciolai, mieli w Impruneta własny cech ze statutem już na początku XIV wieku, a według miejscowej tradycji stąd pochodziły też dachówki kopuły Brunelleschiego we Florencji.
Duże orci formuje się ręcznie techniką wałeczkową, a colombino: garncarz układa kolejne pierścienie z wałków gliny, wygładza je i pozwala każdej partii podeschnąć, zanim doda następną. Gotowe naczynie schnie powoli tygodniami, a wypalanie i stygnięcie w piecu trwa nawet kilka dni. Dzbany przeznaczone na oliwę pokrywano od środka szkliwem, vetrina, które uszczelniało porowatą glinę; zewnętrzna ścianka zostawała matowa, w ciepłym, ceglastym kolorze.
Warsztaty w Impruneta produkują dziś głównie donice i wazy ogrodowe, a dawne naczynia w ich pierwotnej roli można zobaczyć w muzeach oliwy we Włoszech. O oliwie, którą przechowywano w takich dzbanach, piszemy w przewodniku po oliwie z Toskanii.
Orciaia, czyli pokój dzbanów
W toskańskich fattorie, dużych gospodarstwach z willą i domami dzierżawców, oliwę trzymano w orciaia, osobnym pomieszczeniu na parterze lub w półpiwnicy. Wybierano miejsce chłodne, ciemne i suche, najlepiej od północy, z grubymi murami, które latem nie przepuszczały upału, a zimą chroniły przed mrozem. Dzbany stały w rzędach na kamiennych lub ceglanych ławach, a w niektórych orciaie wmurowywano je w podesty, co dodatkowo stabilizowało temperaturę.
Świeża oliwa trafiała do orci prosto z tłoczni, mętna i pełna drobin miąższu. Przez zimę zawiesina opadała na dno, tworząc gęsty osad, morchia, a klarowną oliwę przelewano znad niego do czystych naczyń; ten zabieg nazywano travaso. Oliwa pozostawiona zbyt długo na osadzie zaczynała fermentować i nabierała zapachu gnijącej masy. Ta sama zasada obowiązuje przy oliwie niefiltrowanej, o czym piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana.
Przed napełnieniem dzbany myto gorącą wodą z ługiem z popiołu i dokładnie suszono, bo resztki wody i starej oliwy psuły nową, a pęknięte orcio naprawiano klamrami z drutu i kitem.
Ziri z Sycylii i capase z Apulii
Na Sycylii i w Kalabrii wielki gliniany dzban nazywa się ziro, w dialekcie zìru; słowo ma najpewniej arabskie korzenie, jak wiele sycylijskich nazw z codzienności. Ziri służyły do oliwy, ale też do wody, wina i zboża. Najsłynniejszym literackim dzbanem jest giara z noweli Luigiego Pirandella pod tym tytułem: wielkie naczynie na oliwę, kupione przez bogatego gospodarza w urodzajnym roku, pęka, a naprawiający je majster zostaje uwięziony w środku.
Sycylijska ceramika ma kilka stolic. Santo Stefano di Camastra na wybrzeżu tyrreńskim słynie z ceramiki użytkowej, a w noweli Pirandella właśnie stamtąd pochodzi nowa giara. Caltagirone w głębi wyspy znane jest z bogato malowanej majoliki, a Sciacca na południowym wybrzeżu z kafli i naczyń. Więcej o wyspie i jej odmianach piszemy w przewodniku po oliwie z Sycylii.
W Apulii odpowiednikiem orcio jest capasa, a największe naczynia nazywa się capasoni. Słynie z nich Grottaglie w prowincji Taranto, z dzielnicą ceramików, w której część warsztatów mieści się w grotach wykutych w skale. Capase służyły do oliwy i wina, a mniejsze dzbany do wody i przetworów. Tradycja ceramiczna Salento ma także wymiar prawny: dyscyplinarz Terra d'Otranto DOP wymienia ceramikę wśród dozwolonych opakowań oliwy.
Co glina robi z oliwą
Oliwie szkodzą światło, ciepło, tlen i zanieczyszczenia. Gruba ścianka z terakoty dobrze radzi sobie z dwoma pierwszymi. Nie przepuszcza światła, które w przezroczystej butelce w kilka tygodni rozkłada barwniki i przyspiesza utlenianie, a dzięki dużej masie wolno się nagrzewa i wolno stygnie, więc oliwa w dzbanie nie przeżywa dobowych skoków temperatury.
Problemem jest porowatość. Nieszkliwiona terakota ma w ściankach drobne kanaliki, w które wsiąka oliwa. Tam, przy dużej powierzchni styku z powietrzem, szybko się utlenia i jełczeje, a potem oddaje zapach kolejnym porcjom. Takiego naczynia nie da się w pełni domyć, dlatego dawne orci na oliwę szkliwiono od środka, a dzbany bez szkliwa przeznaczano na wodę, która paruje przez ścianki i chłodzi zawartość. Zapach zjełczałej oliwy, przypominający stare orzechy lub farbę olejną, opisujemy w przewodniku po wadach oliwy.
Dzban z szeroką szyjką słabo chroni też przed tlenem, gdy oliwy ubywa, dlatego w miarę zużycia przelewano ją do mniejszych naczyń.
| Naczynie | Światło | Temperatura | Szczelność | Główne ryzyko |
|---|---|---|---|---|
| Terakota bez szkliwa | pełna ochrona | stabilna | słaba, oliwa wsiąka w ścianki | jełczenie w porach gliny |
| Orcio szkliwione od środka | pełna ochrona | stabilna | średnia, szeroka szyjka | stare szkliwa ołowiowe, pęknięcia |
| Szkliwiony gres lub kamionka | pełna ochrona | stabilna | dobra przy szczelnym korku | odpryski i spękania szkliwa |
| Stal nierdzewna z azotem | pełna ochrona | zależna od magazynu | bardzo dobra | niewielkie przy dobrym utrzymaniu |
| Ciemne szkło | częściowa ochrona | szybko się nagrzewa | dobra | światło przy długiej ekspozycji |
Od dzbana do stalowego zbiornika
W drugiej połowie XX wieku włoskie tłocznie i gospodarstwa przeszły na zbiorniki ze stali nierdzewnej. Stal nie reaguje z oliwą, jest gładka i łatwa do mycia, a zbiorniki mają stożkowe dno z zaworem do spuszczania osadu i szczelną pokrywę. Przestrzeń nad oliwą wypełnia się azotem, który wypiera tlen, a magazyn trzyma stałą, chłodną temperaturę. To rozwiązanie łączy zalety dawnej orciaia, czyli ciemność i chłód, z higieną i szczelnością, których glina nie mogła zapewnić.
Rodziny przywożą dziś oliwę do domu w puszkach i kanistrach po 3 lub 5 l, o czym piszemy w tekście o oliwie w kanistrze i lattinie. Duże orci przetrwały głównie jako dekoracja ogrodów i wnętrz.
Ceramiczne butelki i dzbanki do oliwy
Współczesna ceramika do oliwy to najczęściej szkliwione butelki, dzbanki i oliwiarki z kamionki, gresu albo majoliki, o pojemności 250–750 ml. Robi się je w ośrodkach o długiej tradycji: w Deruta w Umbrii, w Vietri sul Mare na Wybrzeżu Amalfitańskim, w Caltagirone i Santo Stefano di Camastra na Sycylii, w Grottaglie w Apulii, w Faenzy i w Montelupo Fiorentino. Zalety są prawdziwe. Szkliwiona ceramika całkowicie odcina światło, czego nie potrafi nawet najciemniejsze szkło, a gruba ścianka łagodzi wahania temperatury. Butelkę można też wielokrotnie napełniać z większej puszki. Gres i porcelana, wypalane w temperaturze około 1200–1300°C, mają czerep prawie nienasiąkliwy, więc nawet przy drobnym uszkodzeniu szkliwa oliwa nie wsiąka w nie tak łatwo jak w terakotę czy majolikę.
Trzeba jednak znać ograniczenia. Przez ceramikę nie widać, ile oliwy zostało ani jak wygląda, więc łatwo przeoczyć osad czy zmętnienie. Butelka jest cięższa i droższa od szklanej, a jej wnętrze trudno obejrzeć i wysuszyć. Największym zagrożeniem są uszkodzenia szkliwa: odprysk przy szyjce albo siateczka drobnych spękań, cavillatura, otwierają oliwie drogę do porowatego czerepu, gdzie zaczyna jełczeć. We włoskich restauracjach oliwiarki napełniane z kanistra, także ceramiczne, są niedozwolone, bo od 2014 roku oliwa na stole musi stać w oryginalnej, opisanej butelce z zamknięciem uniemożliwiającym dolewanie; piszemy o tym w tekście o pochodzeniu oliwy na etykiecie.
Szkliwo a kontakt z żywnością
Najważniejsza sprawa przy ceramice do oliwy to szkliwo. Dawne włoskie szkliwa, także te w orci i w malowanej majolice, zawierały ołów, a niektóre barwniki kadm. Przy kontakcie z żywnością, zwłaszcza kwaśną i ciepłą, metale te mogą przechodzić ze szkliwa do jedzenia. Oliwa nie jest kwaśna jak ocet czy wino, ale oliwiarka bywa używana zamiennie z octem, a stare naczynie o nieznanym pochodzeniu nie daje żadnej gwarancji.
W Unii Europejskiej ceramikę do kontaktu z żywnością obejmują ogólne przepisy o materiałach do kontaktu z żywnością oraz dyrektywa 84/500/EWG, która ustala limity migracji ołowiu i kadmu, sprawdzane w teście z roztworem kwasu octowego. Producent takiej ceramiki musi mieć deklarację zgodności, a naczynie często nosi symbol kieliszka i widelca. Pamiątkowa ceramika z napisem „solo uso decorativo” albo bez żadnej informacji nadaje się na półkę, nie do oliwy.
Jak korzystać z ceramiki do oliwy w domu
Ceramiczną butelkę najlepiej traktować jako naczynie podręczne, a nie magazyn. Zapas oliwy trzymaj w puszce lub ciemnej butelce w chłodnej spiżarni, a do ceramiki nalewaj tyle, ile zużyjesz w 2–4 tygodnie. Nie dolewaj świeżej oliwy do resztek starej: rabbocco, czyli dolewanie, sprawia, że nowa oliwa styka się z utlenioną warstwą na ściankach i szybciej się psuje. Ogólne zasady przechowywania zebraliśmy w przewodniku jak przechowywać włoską oliwę.
Między napełnieniami umyj naczynie gorącą wodą z odrobiną płynu do naczyń, wypłucz kilka razy i susz do góry dnem co najmniej dobę, bo resztki wody sprzyjają psuciu się oliwy. Zapach starych orzechów albo farby w pustym wnętrzu oznacza, że oliwa wsiąkła w ścianki lub w spękania szkliwa. Butelkę trzymaj z dala od kuchenki i piekarnika, bo nawet gruba ścianka nie ochroni oliwy, która codziennie się nagrzewa.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest orcio?
Orcio to duży gliniany dzban do przechowywania oliwy, typowy dla Toskanii, zwykle szkliwiony od środka. Mieści od kilkudziesięciu do kilkuset litrów i dawniej stał w chłodnym pomieszczeniu zwanym orciaia. Najbardziej znane orci pochodzą z Impruneta pod Florencją.
Czym różni się ziro od orcio?
Ziro to sycylijska i kalabryjska nazwa wielkiego glinianego dzbana, a orcio to nazwa toskańska. Oba służyły do przechowywania oliwy, ale ziri używano też do wody, wina, zboża i przetworów. W literaturze włoskiej najsłynniejszym takim naczyniem jest giara z noweli Pirandella.
Czy można przechowywać oliwę w nieszkliwionej terakocie?
Nie jest to dobry pomysł, bo nieszkliwiona terakota jest porowata i wchłania oliwę. W ściankach oliwa szybko się utlenia i jełczeje, a potem psuje kolejne porcje. Dlatego dawne naczynia na oliwę szkliwiono od środka.
Czy ceramiczna butelka jest lepsza od szklanej?
Szkliwiona ceramika lepiej chroni oliwę przed światłem, bo w ogóle go nie przepuszcza, i łagodzi wahania temperatury. Jej wadą jest to, że nie widać poziomu ani wyglądu oliwy, a wnętrze trudniej umyć i wysuszyć.
Jak sprawdzić, czy szkliwo jest bezpieczne dla żywności?
Szukaj informacji od producenta, że naczynie jest przeznaczone do kontaktu z żywnością, albo symbolu kieliszka i widelca. W Unii Europejskiej producent takiej ceramiki musi mieć deklarację zgodności z limitami migracji ołowiu i kadmu. Pamiątki z napisem „solo uso decorativo” i naczynia zabytkowe nie powinny służyć do oliwy ani octu.
Jak długo trzymać oliwę w ceramicznej oliwiarce?
Do ceramicznej oliwiarki najlepiej nalewać tyle oliwy, ile zużyjesz w 2–4 tygodnie, a zapas trzymać w puszce lub ciemnej butelce w chłodnym miejscu. Przed każdym napełnieniem naczynie trzeba umyć i wysuszyć.
Dlaczego we włoskich restauracjach nie ma ceramicznych oliwiarek?
Od 2014 roku włoskie prawo wymaga, by oliwa podawana gościom stała na stole w oryginalnej, opisanej butelce z zamknięciem uniemożliwiającym dolewanie. Oliwiarki napełniane z kanistra, ceramiczne czy szklane, są więc w restauracjach niedozwolone. Przepis ma chronić klientów przed podawaniem taniego oleju pod szyldem włoskiej oliwy.
