Muzea oliwy we Włoszech to kilkadziesiąt placówek, od dużych ekspozycji w Imperii, Torgiano i Trevi po dawne tłocznie wykute w skale pod kamienicami Salento, w których można zobaczyć kamienne żarna, drewniane prasy, dzbany na oliwę i lampy z różnych epok. Wiele z nich mieści się w budynkach, gdzie przez stulecia naprawdę tłoczono oliwki, więc zwiedzanie jest zarazem lekcją historii, techniki i życia codziennego dawnej wsi.
Muzea są dobrym uzupełnieniem jesiennej wizyty w nowoczesnej tłoczni: najpierw widać, jak pracowano przy osiołku i prasie śrubowej, potem jak działa dekanter. Poniżej opisujemy najciekawsze miejsca region po regionie i podpowiadamy, jak zaplanować zwiedzanie.
- Gdzie
- Włochy, muzea od Ligurii i Gardy po Salento, Sycylię i Sardynię
- Kiedy
- cały rok, najlepiej w połączeniu z jesienną wizytą w tłoczni
W skrócie
- Największe muzea: Imperia w Ligurii, Torgiano i Trevi w Umbrii, Cisano nad Gardą.
- Podziemne tłocznie: Gallipoli, Presicce, Specchia i inne miasteczka Salento w Apulii.
- Południe i wyspy: Matera w Bazylikacie, Loreto Aprutino w Abruzji, Chiaramonte Gulfi na Sycylii, Dolianova na Sardynii.
- Co zobaczysz: żarna, prasy dźwigniowe i śrubowe, maty filtracyjne, dzbany, oliwiarki i lampy oliwne.
- Czas zwiedzania: zwykle 45 minut do półtorej godziny na jedno muzeum.
- Kiedy jechać: przez cały rok; godziny otwarcia zmieniają się sezonowo, więc sprawdź je przed wizytą.
Spis treści
Czego nauczy cię muzeum oliwy
Większość muzeów prowadzi zwiedzającego tą samą drogą co oliwkę. Na początku są narzędzia do zbioru: drabiny, kosze, kije do strząsania i płachty. Potem żarna, czyli kamienne koła toczące się po misie, poruszane przez osła, muła albo koło wodne, a dalej prasy, w których pastę z oliwek układano na okrągłych matach, zwanych fiscoli, i wyciskano oliwę. Na końcu stoją kadzie do oddzielania oliwy od wody i dzbany do przechowywania.
To dobra lekcja przed wizytą we współczesnej tłoczni, bo pokazuje, jak wiele zmieniły wirówki. Różnice między dawną a nową techniką szczegółowo opisuje tekst frantoio od środka, a o glinianych naczyniach, w których przez wieki trzymano oliwę, piszemy w artykule orcio, ziro i dzban.
Umbria: Trevi i Torgiano
Umbria ma dwa najbardziej znane muzea oliwy w kraju, leżące niecałą godzinę jazdy od siebie. Oba łatwo połączyć z jesiennymi wizytami w tłoczniach regionu i ze spacerem po pasie gajów między Asyżem a Spoleto, opisanym w przewodniku Fascia Olivata.
Muzeum cywilizacji oliwnej w Trevi
Museo della Civiltà dell’Ulivo mieści się w dawnym klasztorze św. Franciszka w Trevi, w kompleksie, który obejmuje też kościół i miejską galerię sztuki. Uchodzi za pierwsze publiczne muzeum w Italii poświęcone oliwce i oliwie. Ekspozycja dzieli się na części o botanice, o oliwie i drzewie oliwnym, o oliwie jako symbolu pokoju i o historii uprawy.
Dużo tu elementów interaktywnych: urządzenia pokazujące techniki tłoczenia, filmy o ręcznym wyplataniu mat filtracyjnych z włókna kokosowego i o pracach w gaju, stanowisko do porównywania oliw i do badania kwasowości. Muzeum zbiera też dialektalne powiedzenia, przysłowia i przesądy związane z oliwą. Zwiedzanie kończy się przy dużej, dawnej prasie z trzema śrubami i kamiennym żarnie.
MOO w Torgiano
Museo dell’Olivo e dell’Olio w Torgiano, miasteczku u zbiegu Tybru i Chiascio, około 15 km od Perugii, działa od 2000 roku w budynku dawnej tłoczni, pracującej jeszcze w XX wieku. Stworzyli je Giorgio i Maria Grazia Lungarottowie, a prowadzi fundacja ich rodziny, znana także z muzeum wina w tym samym miasteczku. Bilet łączony pozwala zwiedzić oba muzea.
Ekspozycja pokazuje oliwkę bez granic geograficznych i czasowych: od mitów o jej pochodzeniu przez uprawę i tłoczenie po zastosowania oliwy w oświetleniu, religii, medycynie, kuchni, sporcie i kosmetyce. Najcenniejszym eksponatem jest attycki alabastron, naczynie na pachnące olejki z V wieku p.n.e., a uwagę przyciąga duża kolekcja lamp oliwnych, od przedrzymskich po dwudziestowieczne. Szersze tło regionu opisuje przewodnik oliwa z Umbrii.
Liguria: Imperia i okolice
Jedno z największych muzeów oliwy we Włoszech działa w Oneglii, dzielnicy Imperii, od 1992 roku. Założyła je rodzinna firma oliwna z miasta, a ekspozycja w 18 salach prowadzi od skamieniałości drzewa oliwnego przez historię uprawy w basenie Morza Śródziemnego po techniki tłoczenia i handel. Są tu dzieła sztuki, znaleziska archeologiczne, filmy, dawna liguryjska tłocznia z XIX wieku ze stożkowymi żarnami, a w ogrodzie prasy i dzbany.
Imperia to dobra baza do poznania całej zachodniej Ligurii, opisanej w przewodniku Riviera di Ponente. W prowincji Savona działają też mniejsze placówki: muzeum oliwki i kultury wiejskiej w Arnasco oraz muzeum cywilizacji oliwy w Albendze.
Garda: muzeum w Cisano
Nad jeziorem Garda, w Cisano, około 2 km na południe od Bardolino, działa od końca lat osiemdziesiątych XX wieku muzeum oliwy w siedzibie dawnej olejarni. Najciekawsze są potężna dębowa prasa dźwigniowa i sprawna tłocznia napędzana kołem wodnym, a obok nich narzędzia z XVIII i XIX wieku oraz kolekcja szklanych naczyń na oliwę. Przy muzeum działa sklep, a całość zwiedza się w około godzinę; szczegóły trasy wokół jeziora zawiera przewodnik oliwkowy brzeg Gardy.
Lacjum i Toskania: Sabina i Seggiano
W Castelnuovo di Farfa, w szesnastowiecznym Palazzo Perelli, mieści się muzeum oliwy Sabiny. Ekspozycja ma cztery części: historię oliwy w regionie, uprawę, tłoczenie z przechowywaniem oraz oliwę w kuchni, a do muzeum należy też XVIII-wieczna tłocznia napędzana siłą zwierząt. Muzeum leży kilka kilometrów od opactwa w Farfie i od słynnej oliwki z Canneto, co opisujemy w przewodniku Sabina i oliwka z Canneto.
W Toskanii warto zajrzeć do Seggiano na stokach Monte Amiata, gdzie muzeum oliwy zaczyna się w dużej cysternie przy murach miejskich. Pokazuje m.in. drzewo oliwne uratowane z osuwiska, uprawiane w powietrzu, z odsłoniętymi korzeniami, oraz XIX-wieczną tłocznię, a na końcu czeka oleoteka z oliwami z okolicy. To ojczyzna oliwy Seggiano DOP, tłoczonej z odmiany Olivastra Seggianese. Mniejsze muzea oliwy działają też w Monte San Savino i Rapolano Terme.
Apulia: podziemne tłocznie Salento
Najbardziej nietypowe muzea oliwy kryją się pod ziemią. W Salento, na południowym krańcu Apulii, przez stulecia tłoczono oliwę w komorach wykutych w miękkim kamieniu, które budowano od średniowiecza do XVIII wieku, zwykle 2–5 m pod powierzchnią. Pod ziemią panowała stała, umiarkowana temperatura, a oliwa nie psuła się od upału i światła. Część tłoczni powstała w dawnych spichrzach i kryptach.
Najłatwiej zwiedzić tłocznię pod Palazzo Granafei w Gallipoli. Oliwki wrzucano tu przez otwór w sklepieniu, osioł obracał kamienne koło, a pastę wyciskano w prasie z poziomą belką i dwiema drewnianymi śrubami. Według miejscowych przekazów robotnicy schodzili pod ziemię w listopadzie i pracowali tam, jedząc i śpiąc, aż do wiosny. Oliwa lampante z Gallipoli, przeznaczona do lamp, oświetlała ulice wielu europejskich miast, aż w XIX wieku zastąpił ją gaz.
Odnowione podziemne tłocznie można zobaczyć także w Presicce, Specchii, Galatinie, Melpignano i Castri di Lecce, a w Giuggianello działa muzeum podziemnej tłoczni Salento. Wiele z nich leży pod prywatnymi domami, dlatego zwiedza się je z przewodnikiem, często po wcześniejszej rezerwacji. Na północy regionu muzea oliwy działają m.in. w Alberobello i w Andrii.
Południe i wyspy
Matera. Muzeum oliwy MOOM mieści się w XVI-wiecznej tłoczni, która powstała w grocie wykutej w tufie i z czasem została powiększona. Zobaczysz kamienie, na których stały prasy, dziewięć połączonych ze sobą kadzi, kładkę z tufu i malowidła z końca XVIII wieku. To dobry przystanek w trakcie zwiedzania Sassi.
Loreto Aprutino. W Abruzji, w strefie oliwy Aprutino Pescarese, działa muzeum historii tłoczenia z rzymskim trapetum, czyli kruszarką do oliwek, oraz kolekcją pojemników na oliwę, od amfor po metalowe puszki. Miasteczko leży na wzgórzu około 25 km od Pescary, wśród gajów odmiany Dritta.
Chiaramonte Gulfi. Na Sycylii, w Palazzo Montesano, muzeum oliwy ma siedem sal z prasami hydraulicznymi z początku XX wieku, dzbanami, oliwiarkami, pługami i koszami. Okolicę opisujemy w przewodniku Sycylia szlakiem oliwy.
Dolianova i Tuili. Na Sardynii muzeum Sa Mola de su Notariu w Dolianovie pokazuje sprzęty, dokumenty i przedmioty rodziny tłoczącej oliwę oraz międzynarodową kolekcję lamp oliwnych. Muzeum drzewa oliwnego i oliwy działa też w Tuili.
W Kalabrii warto zapytać o muzeum sztuki tłoczenia w Trebisacce i muzeum oliwy w Cropani, w Marche o muzeum oliwy w San Marcello. Ogólny kontekst historyczny, od Etrusków po współczesność, przedstawia tekst historia oliwy we Włoszech.
Muzea oliwy w pigułce
| Muzeum | Miejscowość | Region | Najciekawsze |
|---|---|---|---|
| Museo della Civiltà dell’Ulivo | Trevi | Umbria | prasa z trzema śrubami, elementy interaktywne |
| MOO Museo dell’Olivo e dell’Olio | Torgiano | Umbria | alabastron z V wieku p.n.e., kolekcja lamp |
| Muzeum oliwy w Oneglii | Imperia | Liguria | 18 sal, stożkowe żarna, ogród z prasami |
| Muzeum oliwy w Cisano | Bardolino | Wenecja Euganejska | dębowa prasa dźwigniowa, koło wodne |
| Museo dell’Olio della Sabina | Castelnuovo di Farfa | Lacjum | tłocznia napędzana przez zwierzęta |
| Museo dell’Olio | Seggiano | Toskania | cysterna, drzewo z odsłoniętymi korzeniami |
| Frantoio ipogeo di Palazzo Granafei | Gallipoli | Apulia | podziemna tłocznia z prasą śrubową |
| MOOM | Matera | Bazylikata | tłocznia w tufowej grocie |
| Museo dell’Olio | Chiaramonte Gulfi | Sycylia | siedem sal, prasy hydrauliczne |
| Sa Mola de su Notariu | Dolianova | Sardynia | kolekcja lamp oliwnych |
Jak zaplanować wizytę
Większość muzeów oliwy to małe placówki, prowadzone przez gminy, fundacje albo rodzinne firmy, więc godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu, a zimą część z nich przyjmuje gości tylko po wcześniejszym zgłoszeniu. Przed przyjazdem zadzwoń albo napisz, zwłaszcza jeśli chcesz zwiedzić podziemne tłocznie Salento lub muzea w małych miasteczkach. W niektórych, jak w Torgiano, organizatorzy proszą o wcześniejszą rezerwację.
Najlepiej łączyć muzeum z wizytą w działającej tłoczni. Jesienią rano można zobaczyć dawną prasę, a po południu dekanter i strumień świeżej oliwy; zasady takiej wizyty opisuje poradnik frantoio w listopadzie. Latem muzea są dobrą odskocznią od upału, bo dawne tłocznie, zwłaszcza podziemne, są chłodne.
Dla dzieci najciekawsze są żarna, prasy i lampy oliwne, a w Trevi także filmy i urządzenia interaktywne. Muzea w budynkach dawnych tłoczni nie zawsze są przystosowane dla wózków, a podziemne tłocznie Salento zwykle wcale, więc rodziny z małymi dziećmi powinny o to zapytać przed przyjazdem.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie we Włoszech jest muzeum oliwy?
Najbardziej znane muzea oliwy działają w Imperii w Ligurii, w Torgiano i Trevi w Umbrii oraz w Cisano nad jeziorem Garda. Mniejsze placówki są m.in. w Castelnuovo di Farfa, Seggiano, Materze, Loreto Aprutino, Chiaramonte Gulfi i Dolianovie. W Salento można zwiedzać podziemne tłocznie, np. w Gallipoli i Presicce.
Co można zobaczyć w muzeum oliwy w Torgiano?
Muzeum w Torgiano pokazuje historię i zastosowania oliwy, od mitów po kosmetykę, w budynku dawnej tłoczni. Najcenniejszym eksponatem jest attycki alabastron z V wieku p.n.e., a dużą część ekspozycji zajmuje kolekcja lamp oliwnych. Muzeum prowadzi fundacja Lungarottich, a wizytę najlepiej wcześniej zarezerwować.
Czym są frantoi ipogei w Apulii?
To podziemne tłocznie oliwy wykute w miękkim kamieniu, zwykle 2–5 m pod powierzchnią, budowane w Salento od średniowiecza do XVIII wieku. Pod ziemią panowała stała temperatura, która chroniła oliwę przed zepsuciem. Można je zwiedzać m.in. w Gallipoli, Presicce, Specchii i Galatinie.
Które muzeum oliwy jest najstarsze we Włoszech?
Za pierwsze publiczne muzeum poświęcone oliwce i oliwie uchodzi muzeum cywilizacji oliwnej w Trevi w Umbrii. Mieści się w dawnym klasztorze św. Franciszka. Duże prywatne muzeum w Imperii działa od 1992 roku, a muzeum w Cisano nad Gardą od końca lat osiemdziesiątych.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie muzeum oliwy?
Na jedno muzeum oliwy wystarczy zwykle od 45 minut do półtorej godziny. Największe ekspozycje, jak w Imperii, zwiedza się w około godzinę, a podziemne tłocznie z przewodnikiem w 30–60 minut. Warto doliczyć czas na sklep i degustację.
Czy muzea oliwy są otwarte przez cały rok?
Większość muzeów działa przez cały rok, ale godziny otwarcia zmieniają się sezonowo, a zimą niektóre przyjmują gości tylko po wcześniejszym zgłoszeniu. Podziemne tłocznie w Salento często zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem. Przed wizytą najlepiej zadzwonić lub napisać do muzeum.
Czy muzea oliwy nadają się dla dzieci?
Tak, dzieci zwykle ciekawią kamienne żarna, wielkie prasy i lampy oliwne. Muzeum w Trevi ma filmy i urządzenia interaktywne, a muzeum Sabiny prowadzi zajęcia dla najmłodszych. W podziemnych tłoczniach trzeba uważać na strome schody.
