Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Oliwa filtrowana czy niefiltrowana (velato)

Oliwa filtrowana czy niefiltrowana: skąd mętność oliwy velato, jak filtrują włoskie tłocznie, ile wytrzymuje oliwa z osadem i jak ją przechowywać w domu

Oliwa filtrowana czy niefiltrowana (velato): ilustracja

Oliwa niefiltrowana, po włosku velato albo non filtrato, to oliwa butelkowana bez usunięcia drobin miąższu i kropelek wody, które zostają w niej po tłoczeniu, dlatego jest mętna i z czasem tworzy osad na dnie. Oliwa filtrowana przechodzi przez filtr z bawełny lub celulozy, jest klarowna i dłużej zachowuje świeżość. We Włoszech obie wersje mają zwolenników, a niefiltrowana kojarzy się przede wszystkim z jesienią i świeżą oliwą prosto z tłoczni.

Wbrew popularnym opiniom mętność nie świadczy ani o wyższej jakości, ani o „naturalności” oliwy. Decyduje o czymś innym: o tym, jak długo oliwa zachowa świeży smak i jak trzeba się z nią obchodzić w domu. Poniżej wyjaśniamy, skąd bierze się mętność, co dzieje się z oliwą niefiltrowaną w butelce, jak filtrują włoskie tłocznie i kiedy warto wybrać każdą z wersji.

W skrócie

  • Velato: oliwa niefiltrowana, mętna od zawieszonych drobin miąższu i kropelek wody, z osadem na dnie.
  • Filtrowana: klarowna, przepuszczona przez filtr z bawełny, celulozy lub tkaniny, zwykle wkrótce po tłoczeniu.
  • Trwałość: niefiltrowaną najlepiej zużyć w ciągu 2–4 miesięcy, dobrze przechowywana filtrowana zachowuje jakość zwykle 12–18 miesięcy.
  • Ryzyko: osad z czasem fermentuje i daje wadę zwaną morchia, czyli zapach gnijącego osadu.
  • Smak: świeża velato bywa pełniejsza w pierwszych tygodniach, ale filtracja nie odbiera oliwie charakteru.
  • Mętność z zimna: kłaczki i zmętnienie w temperaturze poniżej około 10°C to nie wada, tylko krystalizacja tłuszczów.
Spis treści
  1. Skąd się bierze mętność
  2. Velato, non filtrato, torbido: słowa z etykiety
  3. Co dzieje się z oliwą niefiltrowaną w czasie
  4. Travaso, czyli metoda tradycyjna
  5. Jak filtrują włoskie tłocznie
  6. Czy filtracja zabiera smak i polifenole
  7. Kiedy wybrać velato, a kiedy oliwę filtrowaną
  8. Oliwa niefiltrowana w domu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się bierze mętność

Oliwa, która wypływa z separatora, ostatniej wirówki w tłoczni, jest zielonozłota i nieprzejrzysta. Zawiera w zawiesinie mikroskopijne drobiny miąższu i skórki oraz kropelki wody roślinnej, których wirówka nie zdołała oddzielić. To one rozpraszają światło i dają efekt welonu, od którego pochodzi włoska nazwa velato, czyli zawoalowany. Jak działa separator i cała linia tłoczni, opisujemy w tekście frantoio od środka.

Zawiesina nie jest obojętna. W drobinach miąższu wciąż działają enzymy owocu, a w kropelkach wody rozpuszczone są polifenole, cukry i sole mineralne. Żyją w niej także drobnoustroje, głównie drożdże, które przeniosły się z owoców. W pierwszych tygodniach te składniki nadają oliwie pełniejszy, bardziej owocowy wyraz, ale z czasem zaczynają działać na jej niekorzyść.

Velato, non filtrato, torbido: słowa z etykiety

Na włoskich etykietach oliwę niefiltrowaną opisuje się najczęściej jako „non filtrato” albo „velato”. Słowo „torbido”, mętny, kojarzy się raczej z wadą i producenci go unikają. Żadne z tych określeń nie jest kategorią prawną; to informacja dobrowolna o sposobie produkcji, a oliwa niefiltrowana musi spełniać te same normy co każda extra vergine.

Większość dyscyplinarzy DOP nie rozstrzyga sprawy filtracji, a niektóre wprost dopuszczają oba warianty. Przykładem jest sycylijskie Valdemone DOP, którego oliwa może być klarowna albo lekko zamglona. Niefiltrowana jest zwykle także olio nuovo, sprzedawana w pierwszych tygodniach po tłoczeniu.

Mętność oliwy nie jest ani znakiem jakości, ani wadą, tylko zegarem: im więcej osadu, tym szybciej trzeba ją zużyć.

Co dzieje się z oliwą niefiltrowaną w czasie

W butelce zawiesina powoli opada i po kilku tygodniach na dnie zbiera się warstwa osadu, a oliwa nad nim się klaruje. Dopóki osad jest świeży, nie szkodzi. Po kilku miesiącach drobnoustroje w osadzie zaczynają fermentować miąższ i cukry, a oliwa nabiera zapachu gnijącej, mokrej masy, przypominającego zepsute oliwki i stary sos. Degustatorzy nazywają tę wadę morchia, od włoskiego słowa oznaczającego osad; razem z innymi wadami opisujemy ją w przewodniku po wadach oliwy.

Drugi proces to hydroliza. Woda i enzymy rozkładają tłuszcze na wolne kwasy tłuszczowe, więc kwasowość oliwy niefiltrowanej rośnie szybciej niż filtrowanej. Enzymy przekształcają też polifenole, przez co gorycz i ostrość słabną. Badania prowadzone we Włoszech i w Hiszpanii pokazują, że świeża oliwa niefiltrowana może mieć na starcie podobną lub nawet nieco wyższą zawartość polifenoli niż filtrowana, ale traci je szybciej, a po kilku miesiącach wypada wyraźnie gorzej w ocenie smaku.

Dlatego wiele włoskich tłoczni sprzedaje oliwę velato tylko w sezonie, od listopada do lutego, i zaleca zużycie jej w ciągu 2–4 miesięcy od tłoczenia. Oliwa przeznaczona na cały rok, do eksportu i do sklepów, jest niemal zawsze filtrowana albo przynajmniej starannie zlana znad osadu.

Travaso, czyli metoda tradycyjna

Zanim pojawiły się filtry, oliwę klarowano cierpliwością. Świeżą oliwę zostawiano w glinianych dzbanach lub zbiornikach w chłodnym pomieszczeniu, a zawiesina przez kilka tygodni opadała na dno. Potem oliwę ostrożnie przelewano znad osadu do czystego naczynia; ten zabieg nazywa się travaso i bywał powtarzany kilka razy w ciągu zimy. O dawnych naczyniach na oliwę i pomieszczeniach, w których ją klarowano, piszemy w tekście orcio, ziro i dzban.

Wiele tłoczni stosuje tę metodę do dziś, tyle że w zbiornikach ze stali nierdzewnej ze stożkowym dnem, z którego przez zawór spuszcza się osad, i pod warstwą azotu. Oliwa zlana znad osadu jest prawie klarowna i znacznie trwalsza od velato, choć nie tak przejrzysta jak filtrowana. Słabym punktem metody jest czas: przez kilka tygodni oliwa styka się z osadem, który w cieplejszym magazynie może już zacząć fermentować.

Jak filtrują włoskie tłocznie

Najprostszy filtr to bawełna. W wielu małych frantoi oliwa przepływa przez warstwy waty lub tkaniny bawełnianej, ułożone w prostym urządzeniu nad zbiornikiem. Bawełna zatrzymuje drobiny miąższu i wchłania kropelki wody, a zużyte warstwy wymienia się co kilka godzin pracy.

Większe tłocznie używają pras filtracyjnych z płytami, między którymi umieszcza się arkusze celulozy, tak zwane kartony. Pompa przetłacza oliwę przez kolejne arkusze, a dobór ich gęstości decyduje, jak drobne cząstki zostaną zatrzymane. Popularne są też filtry workowe z tkaniny. Nowsze systemy przepychają oliwę przez filtr strumieniem gazu obojętnego, zwykle azotu, co ogranicza kontakt z tlenem w czasie filtracji.

Coraz więcej producentów z najwyższej półki filtruje oliwę od razu po tłoczeniu, zamiast czekać, aż osad opadnie. Taka filtracja natychmiastowa skraca czas kontaktu oliwy z zawiesiną i drobnoustrojami do minimum, a oliwa trafia do zbiornika czysta i stabilna. Większe rozlewnie przed butelkowaniem przepuszczają ją jeszcze raz przez drobniejszy filtr, który nadaje połysk.

Czy filtracja zabiera smak i polifenole

Filtracja usuwa drobiny miąższu i wodę, a nie składniki rozpuszczone w samym tłuszczu. Aromat, gorycz i ostrość dobrej oliwy pozostają, choć część polifenoli rozpuszczonych w kropelkach wody odchodzi razem z nimi. W pierwszych tygodniach velato bywa pełniejsza i bardziej owocowa w odbiorze, także dlatego, że mętność sugeruje świeżość, a degustatorzy wiedzą, jak bardzo wygląd wpływa na ocenę. Dlatego na profesjonalnych degustacjach oliwę ocenia się w niebieskich kieliszkach, które ukrywają kolor i klarowność, o czym piszemy w tekście jak degustować oliwę po włosku.

Cecha Velato Zlana znad osadu Filtrowana
Wygląd mętna, nieprzejrzysta prawie klarowna klarowna, błyszcząca
Smak w pierwszych tygodniach pełny, intensywny intensywny intensywny, czysty
Zalecany czas zużycia 2–4 miesiące kilka do kilkunastu miesięcy zwykle 12–18 miesięcy
Ryzyko wad wada morchia z osadu niewielkie najmniejsze
Najlepsze użycie na surowo, od razu na surowo i w kuchni wszystkie zastosowania

Wartości w tabeli są orientacyjne i zakładają przechowywanie w chłodzie i ciemności. Oliwa filtrowana trzymana w ciepłej kuchni na słońcu zestarzeje się szybciej niż velato w chłodnej spiżarni.

Kiedy wybrać velato, a kiedy oliwę filtrowaną

Oliwę niefiltrowaną warto kupić jesienią i zimą, gdy jest najświeższa, w małej butelce, którą zużyjesz w kilka tygodni. To oliwa do jedzenia na surowo: na grzance z czosnkiem, na fasoli, na zupie z jarmużu, tak jak w przepisie na bruschettę z nową oliwą. Do smażenia się nie nadaje, bo drobiny miąższu przypalają się na patelni, a szkoda też jej świeżego aromatu.

Oliwę filtrowaną wybieraj, gdy kupujesz na dłużej, w większym opakowaniu albo latem, gdy do zbioru zostało wiele miesięcy. Dotyczy to także zakupów w Polsce: oliwa velato podróżuje w ciepłych ciężarówkach i stoi na sklepowych półkach, co skraca jej życie. Przy zakupie patrz na datę zbioru lub tłoczenia, o czym piszemy w poradniku jak kupić dobrą włoską oliwę.

Oliwa niefiltrowana w domu

Oliwę niefiltrowaną przechowuj w chłodnym, ciemnym miejscu, w temperaturze około 14–18°C, z dala od kuchenki. Nie wstrząsaj butelką przed użyciem, żeby nie podnosić osadu, a ostatnich centymetrów z dna nie wykorzystuj, gdy oliwa ma już kilka miesięcy. Ogólne zasady przechowywania opisujemy w przewodniku jak przechowywać włoską oliwę.

Najwięcej osadu zbiera się w puszkach i kanistrach po 3 lub 5 l, w których Włosi kupują oliwę na cały rok prosto z tłoczni; tę tradycję opisujemy w tekście o oliwie w kanistrze i lattinie. Zmętnienia nie myl natomiast z efektem zimna: w temperaturze poniżej około 10°C w każdej oliwie, także filtrowanej, pojawiają się białe kłaczki i zmętnienie, bo krystalizują woski i tłuszcze nasycone. Po kilku godzinach w temperaturze pokojowej oliwa wraca do normy, a jej jakość nie cierpi.

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy velato na etykiecie oliwy?

Velato znaczy zawoalowany i oznacza oliwę niefiltrowaną, mętną od drobin miąższu i kropelek wody. To informacja dobrowolna o sposobie produkcji, a nie osobna kategoria prawna. Taką oliwę najlepiej zużyć w ciągu 2–4 miesięcy od tłoczenia.

Czy oliwa niefiltrowana jest zdrowsza?

Oliwa niefiltrowana nie jest z zasady zdrowsza od filtrowanej. Na początku może mieć podobną lub nieco wyższą zawartość polifenoli, ale traci je szybciej, bo w zawiesinie działają enzymy i drobnoustroje. Po kilku miesiącach dobrze przechowywana oliwa filtrowana jest zwykle w lepszej formie.

Czy osad w oliwie jest szkodliwy?

Świeży osad w oliwie nie jest szkodliwy dla zdrowia, to drobiny miąższu i woda z owocu. Po kilku miesiącach może jednak zacząć fermentować i nadać oliwie wadę zwaną morchia, czyli zapach gnijącego osadu. Dlatego oliwę niefiltrowaną warto po kilku tygodniach zlać znad osadu.

Ile wytrzymuje oliwa niefiltrowana?

Oliwę niefiltrowaną najlepiej zużyć w ciągu 2–4 miesięcy od tłoczenia, przechowując ją w chłodzie i ciemności. Zlana znad osadu wytrzyma dłużej, nawet kilka miesięcy więcej. Oliwa filtrowana zachowuje dobrą jakość zwykle przez 12–18 miesięcy.

Jak filtruje się oliwę we Włoszech?

Włoskie tłocznie filtrują oliwę przez warstwy bawełny, arkusze celulozy w prasach filtracyjnych albo filtry workowe. Nowsze systemy przepychają oliwę przez filtr strumieniem azotu, co ogranicza kontakt z tlenem. Coraz więcej producentów filtruje oliwę od razu po tłoczeniu.

Dlaczego oliwa zmętniała w lodówce?

Oliwa mętnieje w lodówce, bo w temperaturze poniżej około 10°C krystalizują zawarte w niej woski i tłuszcze nasycone. To naturalne zjawisko, które nie jest wadą i nie szkodzi jakości. Po kilku godzinach w temperaturze pokojowej oliwa znów staje się klarowna.

Czy oliwą niefiltrowaną można smażyć?

Oliwą niefiltrowaną lepiej nie smażyć, bo drobiny miąższu przypalają się na patelni i mogą dawać gorzki posmak. Szkoda też jej świeżego, intensywnego aromatu, który najlepiej smakuje na surowo. Do smażenia lepiej nadaje się oliwa filtrowana.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także