Historia oliwy we Włoszech to blisko trzy tysiące lat uprawy, handlu i techniki tłoczenia, które zaczynają się od greckich kolonistów i Etrusków, a prowadzą do tłoczni z dekanterami i do kilkudziesięciu oznaczeń DOP. Przez większość tego czasu oliwa była w Italii nie tylko jedzeniem, ale też paliwem do lamp, lekarstwem, kosmetykiem, surowcem do mydła i towarem, od którego zależały budżety miast.
Z tej historii wyrastają rzeczy, które widać na każdej półce: kategoria extra vergine, mapa nazw pochodzenia, tarasy w Ligurii i wielusetletnie drzewa w Apulii. Poniżej najważniejsze etapy, od dzikiego olivastro po nowoczesną tłocznię.
W skrócie
- Początki: dzika oliwka, czyli olivastro, rosła na wybrzeżach Italii od tysiącleci, a uprawę odmian szlachetnych rozpowszechnili od VIII wieku p.n.e. greccy koloniści na południu i Etruskowie w środkowej części Półwyspu.
- Rzym: oliwa była towarem strategicznym, a stolica imperium sprowadzała ją masowo, czego śladem jest wzgórze Monte Testaccio usypane z rozbitych amfor.
- Średniowiecze: gaje przetrwały przy klasztorach, a handel oliwą z Apulii i Ligurii zasilał Wenecję i Genuę.
- XVII–XIX wiek: oliwa lampante z podziemnych tłoczni Salento wypływała przez port w Gallipoli do miast całej Europy.
- 1960: ustawa nr 1407 jako pierwsza na świecie zdefiniowała „olio extra vergine d’oliva”, z kwasowością do 1%.
- 1996: Unia Europejska zarejestrowała pierwsze włoskie oliwy DOP: Aprutino Pescarese, Brisighella, Canino, Collina di Brindisi i Sabina.
- XXI wiek: Xylella, kaprysy klimatu i nowe przepisy o etykietach zmieniają mapę włoskiej oliwy.
Spis treści
- Olivastro, Grecy i Etruskowie
- Rzym, czyli oliwa jako towar imperium
- Średniowiecze: klasztory, tarasy i kupieckie republiki
- Oliwa do lamp: podziemne tłocznie Salento
- Wiek XX: prasy, mrozy i pierwsza ustawa
- DOP, czyli nazwa przypisana do miejsca
- Xylella, klimat i tłocznie XXI wieku
- Gdzie zobaczyć tę historię na własne oczy
- Pytania i odpowiedzi
Olivastro, Grecy i Etruskowie
Dzikie drzewo oliwne, olivastro (Olea europaea var. sylvestris), rosło na Półwyspie Apenińskim i na wyspach na długo przed pojawieniem się rolników. Jego drobne owoce mają dużo pestki i mało oleju, ale samo drzewo jest bardzo żywotne i odporne na suszę. Na Sardynii zachowały się olivastri liczące setki, a według miejscowych szacunków nawet ponad tysiąc lat; najsłynniejsze rosną w okolicach Luras, o czym piszemy w reportażu o dzikich drzewach oliwnych Sardynii.
Uprawa przyszła ze wschodu. Greccy koloniści, którzy od VIII wieku p.n.e. zakładali miasta na wybrzeżach Sycylii, Kalabrii, Apulii i Kampanii, przywieźli sadzonki, prasy i zwyczaje. Oliwa służyła im do jedzenia, do namaszczania ciała przed ćwiczeniami, do lamp i do obrzędów. Południe Italii nazywano wtedy Wielką Grecją (Magna Graecia) i to tam powstały pierwsze regularne gaje.
W środkowej Italii podobną rolę odegrali Etruskowie. Od VII wieku p.n.e. kupowali oliwę i wonne olejki w greckich i korynckich naczyniach, a z czasem sami zaczęli sadzić drzewa na wzgórzach dzisiejszej Toskanii, Umbrii i północnego Lacjum. W etruskich grobowcach archeolodzy znajdują flakoniki na pachnidła na bazie oliwy, co pokazuje, że była ona wtedy dobrem luksusowym. Dawne ziemie etruskie, od Chianti po Tuscię, do dziś należą do najważniejszych krain oliwnych kraju.
Rzym, czyli oliwa jako towar imperium
Rzymianie zamienili oliwę w produkt masowy i opisali jej wytwarzanie z dokładnością rolniczego podręcznika. Katon Starszy w traktacie o rolnictwie z połowy II wieku p.n.e. tłumaczy, jak urządzić gospodarstwo oliwne, ilu ludzi zatrudnić do zbioru i jak zbudować trapetum. Był to kamienny młyn z dwoma półkulistymi kamieniami obracającymi się w misie; miażdżył miąższ, ale nie rozbijał pestek. Później Kolumella i Pliniusz Starszy opisywali odmiany, terminy zbioru i sposoby przechowywania oliwy.
W rzymskich tekstach spotyka się podział oliwy według dojrzałości owoców. Najwyżej ceniono oleum ex albis ulivis z oliwek jeszcze zielonych, niżej stała oliwa z owoców zmieniających barwę i z dojrzałych, a najtańsza pochodziła z oliwek opadłych na ziemię (oleum caducum). Najgorszy gatunek, oleum cibarium, trafiał do racji dla niewolników. To pierwsza znana klasyfikacja jakości, a zasada, że wcześniejszy zbiór daje lepszą oliwę, obowiązuje w tłoczniach do dziś.
Monte Testaccio i amfory z Hiszpanii
Rzym zużywał więcej oliwy, niż dawała Italia. Od I do III wieku n.e. ogromne ilości przypływały z Betyki, czyli dzisiejszej Andaluzji, oraz z Afryki Północnej, w kulistych amforach mieszczących po kilkadziesiąt litrów. Opróżnionych naczyń nie opłacało się używać ponownie, bo resztki oliwy jełczały w porowatej glinie, więc rozbijano je i układano warstwami niedaleko nabrzeży nad Tybrem. Tak powstało Monte Testaccio, sztuczne wzgórze wysokie na ponad 30 metrów, które według szacunków archeologów składa się z kilkudziesięciu milionów amfor.
Oliwa była też sprawą polityczną. Za cesarza Septymiusza Sewera, na przełomie II i III wieku, weszła do darmowych przydziałów żywności dla mieszkańców Rzymu, obok zboża. Zależność od importu nie zniknęła z upadkiem imperium: Włochy wciąż kupują za granicą więcej oliwy, niż same produkują, o czym szczegółowo piszemy w tekście o włoskim rynku oliwy.
Średniowiecze: klasztory, tarasy i kupieckie republiki
Rozpad sieci handlowych po upadku Rzymu sprawił, że wiele gajów zdziczało, a uprawa skurczyła się do najlepszych stanowisk. Ciągłość zapewniały klasztory, bo oliwa była niezbędna w liturgii: paliła się w lampkach przed ołtarzami i stanowiła podstawę olejów świętych, a w dni postne zastępowała tłuszcze zwierzęce. Ten religijny wątek rozwijamy w artykule o oliwie w kulturze i religii Włoch.
W Ligurii mnisi i chłopi przez stulecia budowali na stromych zboczach tarasy z suchego kamienia, zwane fasce. Według miejscowej tradycji to benedyktyni z okolic Taggii rozpowszechnili odmianę, którą znamy jako Taggiasca. Tarasy wymagały ogromnej pracy, ale pozwoliły uprawiać oliwki tam, gdzie nie rosło nic innego.
Od XII wieku oliwą handlowały kupieckie republiki. Wenecja sprowadzała ją z Apulii i ze wschodniego wybrzeża Adriatyku, Genua z Ligurii i Prowansji. Oliwa szła na stoły, do mydlarni i do warsztatów sukienniczych, gdzie natłuszczano nią wełnę przed przędzeniem. W Toskanii i Umbrii krajobraz kształtowała mezzadria, czyli dzierżawa za połowę plonów: na tym samym polu rosły oliwki, winorośl i zboże, a gaje otaczały kamienne domy dzierżawców. Zawierania nowych umów tego typu zakazano dopiero w 1964 roku.
Oliwa do lamp: podziemne tłocznie Salento
Od XVII do końca XIX wieku południowa Apulia żyła z oliwy, której nikt nie chciał jeść. Oliwki z Salento zbierano zwykle z ziemi, długo przetrzymywano i tłoczono w dużych ilościach. Wychodziła z tego oliwa kwaśna i ciężka w smaku, ale doskonale płonąca, którą nazwano lampante, czyli oliwą do lamp. Statki ładowały ją w porcie w Gallipoli i woziły do miast północnej Europy, gdzie oświetlała ulice i domy, a także trafiała do mydlarni i fabryk sukna.
Tłocznie budowano pod ziemią, w miękkiej skale wapiennej. Trappeto ipogeo miało stałą, umiarkowaną temperaturę, w której oliwa łatwiej oddzielała się od wody, a wejście przez wąski szyb ułatwiało zsypywanie oliwek. W samym Presicce działały 23 takie tłocznie, sporo było ich też w Gallipoli. Pracowali w nich trappetari pod kierunkiem nadzorcy zwanego nachiro; według miejscowej tradycji spędzali pod ziemią niemal całą kampanię, od jesieni do wiosny, a kamień młyński obracały muły.
Kres tej epoce przyniosły nafta, gaz i elektryczność, które wyparły oliwę z lamp, oraz tłocznie na powierzchni z nowymi prasami. Podziemne trappeti zamieniono w magazyny, a część z nich udostępniono zwiedzającym. Zupełnie inną stronę Apulii, z gajami drzew liczących setki lat, pokazujemy w przewodniku po równinie tysiącletnich oliwek.
Wiek XX: prasy, mrozy i pierwsza ustawa
Na przełomie XIX i XX wieku drewniane prasy śrubowe zastąpiły prasy hydrauliczne. Pastę oliwkową rozkładano na okrągłych matach, fiscoli, układano je w stos i wyciskano pod wysokim ciśnieniem. Od lat 70. do tłoczni zaczęły wchodzić systemy ciągłe z dekanterem, czyli wirówką oddzielającą oliwę od wody i wytłoków. Dziś przeważają w niemal wszystkich regionach, a różnice między kamieniami, prasą i dekanterem opisujemy w tekście Frantoio od środka.
Dwa mrozy, w lutym 1956 i w styczniu 1985 roku, zniszczyły znaczną część drzew w Toskanii i Umbrii. Zmarznięte oliwki ścinano tuż nad ziemią, a z odrostów wyrastały nowe pnie; dlatego tak wiele toskańskich drzew ma po dwa, trzy pnie z jednego pnia-matki. Po 1985 roku część gospodarstw porzuciła uprawę, a część posadziła gaje od nowa, często już z myślą o oliwie najwyższej jakości.
Prawdziwym przełomem okazała się ustawa nr 1407 z 13 listopada 1960 roku o klasyfikacji i sprzedaży oliwy. To ona jako pierwsza zdefiniowała kategorię „extra vergine” i wprowadziła nazwy, które później przejęła Wspólnota Europejska.
| Nazwa w ustawie z 1960 roku | Maksymalna kwasowość |
|---|---|
| olio extra vergine d’oliva | 1% |
| olio sopraffino vergine d’oliva | 1,5% |
| olio fino vergine d’oliva | 3% |
| olio vergine d’oliva | 4% |
| olio d’oliva (mieszanka z oliwą rafinowaną) | 2% |
| olio di sansa e d’oliva | 3% |
W 1966 roku Europejska Wspólnota Gospodarcza objęła oliwę wspólną organizacją rynku tłuszczów, a z czasem włoski podział zastąpiły przepisy unijne. Kategorie „sopraffino” i „fino” zniknęły, a od listopada 2003 roku limit kwasowości dla extra vergine wynosi 0,8%. Obecne wymagania omawiamy w artykule o klasach oliwy na etykiecie.
DOP, czyli nazwa przypisana do miejsca
Lata 90. przyniosły ideę, że oliwę, podobnie jak wino, można związać z konkretnym terenem i jego odmianami. Rozporządzeniem z 1 lipca 1996 roku Unia Europejska zarejestrowała pierwszych pięć włoskich oliw z Chronioną Nazwą Pochodzenia. W kolejnych latach dołączały następne, a od 2016 roku powstawały duże oznaczenia regionalne IGP.
| Rok rejestracji | Wybrane oznaczenia |
|---|---|
| 1996 | Aprutino Pescarese, Brisighella, Canino, Collina di Brindisi, Sabina |
| 1997 | Riviera Ligure, Cilento, Colline Salernitane, Garda, Umbria, Terra di Bari, Monti Iblei |
| 1998 | Toscano IGP, Terra d’Otranto |
| 2000 | Chianti Classico, Terre di Siena |
| 2016 | Sicilia IGP, Olio di Calabria IGP |
| 2019 | Olio di Puglia IGP |
| 2021 | Olio di Roma IGP |
Każde oznaczenie ma dyscyplinarz z dozwolonymi odmianami, granicami terenu i parametrami jakości. Jak odczytać te informacje na butelce, wyjaśniamy w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP. W 1994 roku gminy oliwne założyły stowarzyszenie Città dell’Olio, które promuje lokalne święta, szlaki i tłocznie.
Xylella, klimat i tłocznie XXI wieku
W 2013 roku w okolicach Gallipoli, w tym samym Salento, które przez wieki żyło z lampante, potwierdzono obecność bakterii Xylella fastidiosa. Choroba zabiła miliony drzew w prowincjach Lecce, Brindisi i Taranto i zmusiła rolników do sadzenia odpornych odmian; historię epidemii opisujemy w artykule o Xylelli w Apulii. Kilka lat wcześniej, w 2007 roku, Apulia objęła ustawową ochroną monumentalne drzewa oliwne.
Równolegle zmieniało się prawo. Od 2009 roku na każdej butelce extra vergine trzeba podawać pochodzenie, ustawa nr 9 z 2013 roku zaostrzyła kontrole, a od 2014 roku każdy litr oliwy, od tłoczni po rozlewnię, jest zapisywany w elektronicznym rejestrze. W sezonie 2023/24 we Włoszech działało około 4350 tłoczni, od rodzinnych zakładów przyjmujących oliwki sąsiadów po nowoczesne linie z dekanterami pracującymi w atmosferze azotu.
Zmienił się też sposób myślenia o oliwie. Producenci zbierają wcześniej, tłoczą w ciągu kilku godzin i opisują swoje oliwy językiem degustatorów: owocowość, gorycz, ostrość. Włochy mają ponad 500 opisanych odmian, a wiele z nich, jak Coratina, Moraiolo czy Tonda Iblea, trafia do oliw jednoodmianowych sprzedawanych z podaniem odmiany i roku zbioru.
Gdzie zobaczyć tę historię na własne oczy
Najstarsze żywe świadectwo rośnie w Sabinie: drzewo z Canneto w gminie Fara in Sabina uchodzi za jedno z najstarszych we Włoszech, a jego wiek szacuje się na około dwa tysiące lat. Okolica jest też ojczyzną jednej z pierwszych włoskich DOP, a wycieczkę po niej proponujemy w tekście Sabina i oliwka z Canneto.
Podziemne tłocznie można zwiedzać w Gallipoli i w Presicce, najlepiej z przewodnikiem, bo wiele z nich leży pod prywatnymi kamienicami. Narzędzia, prasy, dzbany i rzymskie lampki oliwne zgromadziły muzea w Imperii, Torgiano i Trevi; ich przegląd z praktycznymi wskazówkami zawiera nasz przewodnik po muzeach oliwy we Włoszech.
Pytania i odpowiedzi
Kto przywiózł oliwki do Włoch?
Dzika oliwka rosła w Italii od zawsze, ale uprawę odmian szlachetnych rozpowszechnili greccy koloniści, którzy od VIII wieku p.n.e. osiedlali się na południu Półwyspu i na Sycylii. W środkowej Italii oliwki sadzili Etruskowie, a Rzymianie zamienili oliwę w towar masowy. Dlatego najstarsze tradycje oliwne mają Apulia, Kalabria, Sycylia oraz ziemie dawnej Etrurii.
Od kiedy istnieje oliwa extra vergine?
Nazwę „olio extra vergine d’oliva” wprowadziła włoska ustawa nr 1407 z 13 listopada 1960 roku, która ustaliła dla tej kategorii kwasowość do 1%. Później definicję przejęła Wspólnota Europejska. Od 2003 roku limit kwasowości dla extra vergine w całej Unii wynosi 0,8%, a oliwa musi też przejść ocenę panelu degustatorów.
Co to jest Monte Testaccio?
Monte Testaccio to sztuczne wzgórze w Rzymie, usypane w I–III wieku n.e. z rozbitych amfor po oliwie. Większość naczyń przypłynęła z Betyki, czyli dzisiejszej Andaluzji, a archeolodzy szacują ich liczbę na kilkadziesiąt milionów. Wzgórze jest dowodem, jak dużo oliwy importował starożytny Rzym.
Dlaczego oliwę nazywano lampante?
Lampante to oliwa niskiej jakości, która nadawała się tylko do lamp oliwnych, stąd jej nazwa. W XVII–XIX wieku Salento eksportowało ją przez port w Gallipoli do miast całej Europy jako paliwo do oświetlenia i surowiec do mydła. Współcześnie lampante to oficjalna kategoria oliwy z wadami, której nie wolno sprzedawać do jedzenia bez rafinacji.
Które oliwy DOP są najstarsze we Włoszech?
Najstarsze są oliwy zarejestrowane 1 lipca 1996 roku: Aprutino Pescarese z Abruzji, Brisighella z Emilii-Romanii, Canino i Sabina z Lacjum oraz Collina di Brindisi z Apulii. W 1997 roku dołączyły m.in. Riviera Ligure, Umbria, Garda i Terra di Bari. Chianti Classico i Terre di Siena otrzymały ochronę w 2000 roku.
Ile lat mają najstarsze drzewa oliwne we Włoszech?
Najstarsze włoskie drzewa oliwne mają według szacunków od kilkuset do około dwóch tysięcy lat. Za jedno z najstarszych uchodzi drzewo z Canneto w Sabinie, a setki monumentalnych drzew rosną na równinie między Ostuni a Fasano w Apulii. Wiek oliwek szacuje się w przybliżeniu, bo stare pnie są puste w środku i nie da się policzyć słojów.
Jak mróz z 1985 roku zmienił Toskanię?
Mróz ze stycznia 1985 roku zniszczył znaczną część drzew oliwnych w Toskanii i Umbrii. Rolnicy ścinali zmarznięte pnie przy ziemi, a z odrostów wyrosły nowe drzewa, często z kilkoma pniami. Część gospodarstw porzuciła wtedy uprawę, a inne odbudowały gaje z myślą o oliwach wyższej jakości.
