Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Frittedda: wiosenne karczochy, bób i groszek duszone w oliwie z Palermo

Frittedda z Palermo: młode karczochy, bób i groszek duszone w delikatnej oliwie z dymką i koprem włoskim, z kroplą octu i cukru. Przepis, sezon i dobór oliwy

Frittedda: ilustracja

Frittedda to wiosenne danie z Palermo i zachodniej Sycylii: młode karczochy, świeży bób i groszek powoli duszone w oliwie z dymką i dzikim koprem włoskim, a na koniec doprawione kroplą octu i cukru na słodko-kwaśno. Podaje się ją letnią albo w temperaturze pokojowej, jako przystawkę, dodatek do chleba albo sos do makaronu.

To potrawa, w której oliwa nie smaży, tylko otula. Warzywa gotują się w niej i we własnym soku w temperaturze niewiele wyższej niż wrzenie wody, więc smak oliwy przechodzi do nich prawie nienaruszony. Dlatego w Palermo wybiera się do niej oliwę łagodną, o nucie migdała i świeżej trawy.

Przygotowanie40 min
Razem1 godz. 30 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwadelikatna z zachodniej Sycylii, najlepiej Biancolilla z Val di Mazara DOP lub Valli Trapanesi DOP

W skrócie

  • Region: Sycylia, przede wszystkim Palermo i zachodnia część wyspy.
  • Główne składniki: młode karczochy, świeży bób, zielony groszek, dymka, dziki koper włoski, ocet winny, cukier.
  • Rola oliwy: medium do powolnego duszenia warzyw, a na końcu surowa kropla dla aromatu.
  • Najlepsza oliwa: delikatna Biancolilla z zachodniej Sycylii, np. z Val di Mazara DOP albo Valli Trapanesi DOP.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy, około półtorej godziny razem z odpoczynkiem.
  • Poziom trudności: łatwy; najwięcej czasu zajmuje oczyszczenie karczochów i łuskanie.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Wiosenne warzywa: jak je kupić i przygotować
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Frittedda jest daniem kalendarza, a nie konkretnego wynalazcy. Na Sycylii karczochy, bób i groszek spotykają się na straganach od marca do początku maja i właśnie wtedy w domach Palermo gotuje się garnki frittedda. Kiedy bób twardnieje, a karczochy robią się łykowate, danie znika z kuchni aż do następnej wiosny.

Nazwa pochodzi najpewniej od czasownika friggere, czyli smażyć, albo od zdrobnienia fritta. Danie nie jest jednak smażone w dzisiejszym znaczeniu: w dawnym sycylijskim to słowo obejmowało także powolne gotowanie w tłuszczu na płytkiej patelni. Pewnej etymologii nie ma, a w różnych miejscowościach mówi się także fritella albo fritedda.

Słodko-kwaśne wykończenie, czyli agrodolce, łączy frittedda z całą rodziną sycylijskich dań, od caponaty po ryby w occie. Często tłumaczy się je dziedzictwem arabskim na wyspie, bo Arabowie upowszechnili tu uprawę trzciny cukrowej. To wyjaśnienie jest prawdopodobne, ale uproszczone: słodko-kwaśne sosy znała też kuchnia średniowiecznej Europy. W frittedda agrodolce jest zresztą ledwo wyczuwalne, ma tylko podkreślić słodycz groszku.

Karczochy rosną na całej Sycylii, która należy do największych producentów tych warzyw we Włoszech. Pod Palermo słynie z nich Cerda, gdzie wiosną odbywa się święto karczocha, a na południu wyspy uprawia się kolczaste odmiany, cenione za mięsiste dno. Do frittedda używa się zwykle młodych, fioletowo-zielonych główek bez wykształconego „siana” w środku.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 4 młode karczochy (około 700 g z łodygami)
  • 1 cytryna do zakwaszenia wody
  • 1 kg świeżego bobu w strąkach (około 300 g ziaren) albo 300 g mrożonego
  • 1 kg groszku w strąkach (około 400 g ziaren) albo 400 g mrożonego
  • 3 dymki (około 150 g)
  • 1 mały pęczek dzikiego kopru włoskiego albo natki z bulwy kopru włoskiego (około 20 g)
  • 80 ml delikatnej oliwy extra vergine do duszenia
  • 30 ml oliwy extra vergine na koniec
  • 150 ml wody albo lekkiego bulionu warzywnego
  • 30 ml octu z białego wina
  • 5 g cukru (1 płaska łyżeczka)
  • 6 listków mięty, opcjonalnie
  • sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Wiosenne warzywa: jak je kupić i przygotować

Na Sycylii frittedda gotuje się wyłącznie ze świeżych warzyw. W Polsce sezony się nie pokrywają: karczochy z południa Europy są w sklepach od lutego do maja, a polski bób i groszek pojawiają się dopiero w czerwcu. Dlatego rozsądnym kompromisem są świeże karczochy z mrożonym bobem i groszkiem albo wersja czerwcowa z ostatnimi karczochami i krajowym bobem.

Składnik Sezon na Sycylii Jak wybrać Zamiennik
Karczochy luty–maj ciężkie, zwarte, liście przylegają mrożone serca karczochów, 400 g
Bób marzec–maj jędrne strąki, ziarna do 2 cm mrożony bób, obrany ze skórek
Groszek marzec–maj strąki jasnozielone, chrupiące mrożony groszek drobny
Dziki koper włoski luty–kwiecień miękkie, pierzaste pędy natka z bulwy kopru włoskiego

Młody karczoch poznasz po tym, że po przekrojeniu nie ma w środku włoskowatego siana, a łodyga po obraniu jest jasna i krucha. Bób z dużymi, płaskimi ziarnami ma twardą skórkę, którą trzeba zdjąć; drobny, wiosenny można zostawić w skórce. Groszek łuskaj w dniu gotowania, bo po kilku godzinach jego cukier zamienia się w skrobię.

Przygotowanie

  1. Wyciśnij sok z cytryny do miski z litrem zimnej wody. Z każdego karczocha zrywaj twarde, ciemne liście zewnętrzne, aż pojawią się jasne, żółtozielone; odetnij górne 2–3 cm i obierz łodygę nożykiem do jasnego rdzenia. Przekrój na pół, wydrąż łyżeczką ewentualne siano, pokrój każdą połówkę na 3–4 cząstki i od razu wkładaj do wody z cytryną; jasne, nieciemniejące cząstki oznaczają, że wszystko poszło dobrze.
  2. Wyłuskaj bób i groszek. Jeśli ziarna bobu mają ponad 1,5 cm, wrzuć je na 1 minutę do wrzątku, przelej zimną wodą i zdejmij skórki, naciskając każde ziarno palcami. Mrożony bób rozmroź w misce z letnią wodą przez 10 minut i obierz tak samo.
  3. Pokrój dymkę w cienkie plasterki razem z jasnozieloną częścią szczypioru. W szerokim rondlu o średnicy 26–28 cm z pokrywką rozgrzej 80 ml oliwy na małym ogniu, wrzuć dymkę ze szczyptą soli i duś 5–6 minut. Oliwa ma tylko cicho szemrać (około 110 °C), a dymka ma być miękka i szklista, bez śladu brązowienia.
  4. Odsącz karczochy, wrzuć do rondla i mieszaj przez 2–3 minuty, aż każda cząstka pokryje się oliwą. Wlej 100 ml wody, przykryj i duś na małym ogniu 10 minut. Karczochy są gotowe do kolejnego etapu, gdy czubek noża wchodzi w ich podstawę z lekkim oporem.
  5. Dodaj bób, wymieszaj, przykryj i gotuj kolejne 5 minut. Jeśli na dnie zostało mniej niż 2–3 łyżki płynu, dolej 50 ml wody. Bób powinien zmienić kolor na żywo zielony i zmięknąć na brzegach.
  6. Wsyp groszek i posiekany koper włoski, wymieszaj, przykryj i duś 6–8 minut (mrożony groszek 4–5 minut). Warzywa są gotowe, gdy groszek jest miękki, ale nadal jasnozielony, karczochy rozpadają się pod widelcem, a płyn odparował prawie całkiem, zostawiając lśniącą, zawiesistą emulsję oliwy z sokiem warzyw.
  7. Rozpuść cukier w occie, mieszając łyżeczką przez kilkanaście sekund. Zdejmij pokrywkę, zwiększ ogień do średniego, wlej ocet z cukrem i mieszaj 1–2 minuty. Gdy ostry zapach octu zniknie, a w powietrzu zostanie tylko lekka, słodkawa kwaskowość, agrodolce jest gotowe.
  8. Zdejmij rondel z ognia, dopraw solą i pieprzem, wmieszaj porwane liście mięty i polej 30 ml surowej oliwy. Odstaw na co najmniej 30 minut bez przykrycia. Frittedda jest gotowa do podania, gdy ostygnie do temperatury pokojowej, a warzywa wchłoną część oliwy i staną się lśniące.
Frittedda trwa tyle, ile sycylijska wiosna: kilka tygodni, kiedy karczochy, bób i groszek są na straganach jednocześnie.

Jaka oliwa

Do frittedda potrzebna jest oliwa delikatna, i to z konkretnego powodu. Karczoch ma własną, wyraźną gorycz, a groszek i bób są słodkie i delikatne. Mocna, pieprzna oliwa z goryczą na poziomie Coratiny przykryłaby groszek i podbiła gorycz karczocha, a w potrawie duszonej w 110 °C nic jej nie złagodzi.

Najlepszym wyborem jest oliwa z odmiany Biancolilla, typowej dla zachodniej Sycylii. Ma jasny, złotawy kolor, łagodną owocowość, nuty migdała, świeżej trawy i, co tu szczególnie cenne, samego karczocha. Gorycz i ostrość są lekkie, więc oliwa wspiera warzywa zamiast z nimi walczyć. Biancolilla wchodzi w skład kupaży Val di Mazara DOP z prowincji Palermo i Agrigento oraz bywa tłoczona jako oliwa jednoodmianowa.

Jeśli masz dwie butelki, użyj tańszej, łagodnej oliwy do duszenia, a lepszą zachowaj na surową kroplę na koniec. Na wykończenie dobrze sprawdza się oliwa z doliny Trapani, oznaczona jako Valli Trapanesi DOP, wybrana z łagodniejszych, w których przeważa Nocellara del Belice. Daje ona nutę zielonego pomidora, która dobrze pasuje do wiosennych warzyw.

Wiosna to dobry moment dla oliwy z poprzedniej jesieni. Po czterech, pięciu miesiącach od tłoczenia gorycz i ostrość świeżej olio nuovo łagodnieją, a aromat jest wciąż pełny. Więcej o tym, jak smakują oliwy z różnych części wyspy, przeczytasz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Na co uważać

Ciemniejące karczochy. Oczyszczony karczoch utlenia się w ciągu kilku minut i brązowieje. Każdą cząstkę od razu wkładaj do wody z cytryną i trzymaj ją tam do chwili, gdy oliwa w rondlu jest gotowa; nóż i deskę też przetrzyj cytryną.

Za mocny ogień. Na wysokim ogniu dymka się rumieni, oliwa zaczyna dymić, a frittedda zamiast łagodnej, zielonej nuty ma smak smażonej cebuli. Cała potrawa ma się dusić, nie smażyć: płyn w rondlu powinien lekko bulgotać, a pokrywka zostawać na miejscu do momentu dodania octu.

Groszek wrzucony za wcześnie. Groszek gotowany razem z karczochami od początku szarzeje i traci słodycz. Kolejność dodawania wynika z czasu gotowania: najpierw karczochy, potem bób, na końcu groszek. Mrożony groszek wymaga jeszcze krótszego czasu niż świeży.

Za dużo octu. Frittedda nie jest caponatą: agrodolce ma tu być ledwo wyczuwalne. 30 ml octu i łyżeczka cukru na 4 porcje wystarczą; ocet dolany do zimnych warzyw zostaje ostry, dlatego wlewa się go do gorącego rondla i chwilę odparowuje.

Pominięte obieranie bobu. Duże ziarna bobu w skórkach są łykowate i ciemnieją podczas duszenia. Obieranie zajmuje 10 minut, ale zmienia teksturę całej potrawy; tylko drobny, bardzo młody bób można dodać w skórce.

Warianty

W samym Palermo frittedda bywa gotowana bez octu i cukru, tylko z oliwą, dymką i koprem włoskim; agrodolce dodaje się raczej wtedy, gdy danie ma być podane na zimno. Część rodzin dorzuca garść poszatkowanej sałaty rzymskiej, która puszcza wodę i zastępuje bulion. W niektórych domach dodaje się na koniec odrobinę startego pecorino albo kawałki świeżej ricotty.

Najpopularniejszym przedłużeniem frittedda jest makaron. Na 4 porcje frittedda ugotuj 320 g spaghetti albo krótkiego makaronu, wymieszaj z warzywami i 100 ml wody z gotowania na małym ogniu przez minutę, posyp ricottą salata. Z resztek można też usmażyć frittatę: 6 jajek, 3 łyżki pecorino i 2 szklanki frittedda wystarczą na patelnię o średnicy 24 cm.

Rzymskim kuzynem frittedda jest vignarola, która łączy te same warzywa z sałatą i guanciale. W Lacjum do karczochów częściej podchodzi się osobno, jak w carciofi alla romana, duszonych z miętą i czosnkiem. Apulijskim bratem z innej pory roku są fave e cicorie, purée z suszonego bobu podawane z gorzką cykorią.

Do stołu

Frittedda jest typową przystawką, którą stawia się na stole w misce razem z chlebem z semoli. W Palermo często otwiera wiosenny obiad, przed makaronem albo przed rybą, a w barach i rosticceriach podaje się ją porcjami obok innych warzyw. Dobrze pasuje też do sfincione i serów: świeżej ricotty, primo sale, pecorino.

Karczochy utrudniają dobór wina, bo zawarta w nich cynaryna sprawia, że wino wydaje się słodsze, a czasem metaliczne. Wybierz białe, rześkie i niebeczkowane wino o wyraźnej kwasowości: sycylijskie Grillo, Catarratto albo Carricante ze stoków Etny. Dobrze sprawdza się też woda gazowana z plastrem cytryny.

Frittedda jest lepsza na drugi dzień. Przechowuj ją w szczelnym pojemniku w lodówce do 3 dni, a przed podaniem wyjmij na 30–40 minut, bo zimna oliwa tężeje i traci aromat. Nie zamrażaj gotowej potrawy: karczochy po rozmrożeniu robią się gąbczaste. Jeśli planujesz przyjęcie, ugotuj frittedda dzień wcześniej i dodaj surową oliwę oraz miętę tuż przed podaniem.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest frittedda?

Frittedda to sycylijskie danie z młodych karczochów, bobu i groszku, duszonych w oliwie z dymką i dzikim koprem włoskim. Najczęściej wykańcza się ją kroplą octu i cukru na słodko-kwaśno. Podaje się ją w temperaturze pokojowej jako przystawkę albo sos do makaronu.

Kiedy jest sezon na frittedda?

Na Sycylii frittedda gotuje się od marca do początku maja, kiedy karczochy, bób i groszek są dostępne jednocześnie. W Polsce najłatwiej przygotować ją od kwietnia do czerwca, łącząc importowane karczochy z mrożonym albo młodym krajowym bobem i groszkiem. Poza tym okresem można użyć mrożonych serc karczochów.

Czy do frittedda można użyć mrożonych warzyw?

Tak, mrożony bób i groszek dają dobry efekt, pod warunkiem że skrócisz czas ich duszenia o mniej więcej połowę. Bób po rozmrożeniu obierz ze skórek. Mrożone serca karczochów są gorszym kompromisem, ale lepszym niż karczochy marynowane w occie, których do frittedda się nie używa.

Jaka oliwa jest najlepsza do frittedda?

Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine z odmiany Biancolilla, typowej dla zachodniej Sycylii. Ma łagodną gorycz i nuty migdała oraz karczocha, które wspierają słodkie warzywa. Mocne, pieprzne oliwy lepiej zostawić do dań z mięsem albo do strączków suszonych.

Czy frittedda musi być słodko-kwaśna?

Nie musi; agrodolce jest częste w Palermo, ale wiele rodzin gotuje frittedda tylko z oliwą, dymką i koprem włoskim. Ocet i cukier dodaje się zwłaszcza wtedy, gdy danie ma być podane na zimno albo przechowywane przez kilka dni. Proporcja to około 30 ml octu i 5 g cukru na 4 porcje.

Czy trzeba obierać bób ze skórek?

Bób o ziarnach większych niż 1,5 cm trzeba obrać, bo jego skórka jest twarda i ciemnieje podczas duszenia. Wystarczy wrzucić ziarna na minutę do wrzątku, przelać zimną wodą i wycisnąć z łupinki. Bardzo drobny, wiosenny bób można zostawić w skórce.

Jak długo można przechowywać frittedda?

Frittedda wytrzymuje w lodówce do 3 dni w szczelnym pojemniku, a jej smak na drugi dzień jest pełniejszy. Przed podaniem wyjmij ją na 30–40 minut, żeby oliwa odzyskała płynność i aromat. Zamrażanie nie jest wskazane, bo karczochy tracą strukturę.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu