Frittedda to wiosenne danie z Palermo i zachodniej Sycylii: młode karczochy, świeży bób i groszek powoli duszone w oliwie z dymką i dzikim koprem włoskim, a na koniec doprawione kroplą octu i cukru na słodko-kwaśno. Podaje się ją letnią albo w temperaturze pokojowej, jako przystawkę, dodatek do chleba albo sos do makaronu.
To potrawa, w której oliwa nie smaży, tylko otula. Warzywa gotują się w niej i we własnym soku w temperaturze niewiele wyższej niż wrzenie wody, więc smak oliwy przechodzi do nich prawie nienaruszony. Dlatego w Palermo wybiera się do niej oliwę łagodną, o nucie migdała i świeżej trawy.
W skrócie
- Region: Sycylia, przede wszystkim Palermo i zachodnia część wyspy.
- Główne składniki: młode karczochy, świeży bób, zielony groszek, dymka, dziki koper włoski, ocet winny, cukier.
- Rola oliwy: medium do powolnego duszenia warzyw, a na końcu surowa kropla dla aromatu.
- Najlepsza oliwa: delikatna Biancolilla z zachodniej Sycylii, np. z Val di Mazara DOP albo Valli Trapanesi DOP.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, około półtorej godziny razem z odpoczynkiem.
- Poziom trudności: łatwy; najwięcej czasu zajmuje oczyszczenie karczochów i łuskanie.
Spis treści
Skąd się wzięło
Frittedda jest daniem kalendarza, a nie konkretnego wynalazcy. Na Sycylii karczochy, bób i groszek spotykają się na straganach od marca do początku maja i właśnie wtedy w domach Palermo gotuje się garnki frittedda. Kiedy bób twardnieje, a karczochy robią się łykowate, danie znika z kuchni aż do następnej wiosny.
Nazwa pochodzi najpewniej od czasownika friggere, czyli smażyć, albo od zdrobnienia fritta. Danie nie jest jednak smażone w dzisiejszym znaczeniu: w dawnym sycylijskim to słowo obejmowało także powolne gotowanie w tłuszczu na płytkiej patelni. Pewnej etymologii nie ma, a w różnych miejscowościach mówi się także fritella albo fritedda.
Słodko-kwaśne wykończenie, czyli agrodolce, łączy frittedda z całą rodziną sycylijskich dań, od caponaty po ryby w occie. Często tłumaczy się je dziedzictwem arabskim na wyspie, bo Arabowie upowszechnili tu uprawę trzciny cukrowej. To wyjaśnienie jest prawdopodobne, ale uproszczone: słodko-kwaśne sosy znała też kuchnia średniowiecznej Europy. W frittedda agrodolce jest zresztą ledwo wyczuwalne, ma tylko podkreślić słodycz groszku.
Karczochy rosną na całej Sycylii, która należy do największych producentów tych warzyw we Włoszech. Pod Palermo słynie z nich Cerda, gdzie wiosną odbywa się święto karczocha, a na południu wyspy uprawia się kolczaste odmiany, cenione za mięsiste dno. Do frittedda używa się zwykle młodych, fioletowo-zielonych główek bez wykształconego „siana” w środku.
Składniki
Na 4 porcje:
- 4 młode karczochy (około 700 g z łodygami)
- 1 cytryna do zakwaszenia wody
- 1 kg świeżego bobu w strąkach (około 300 g ziaren) albo 300 g mrożonego
- 1 kg groszku w strąkach (około 400 g ziaren) albo 400 g mrożonego
- 3 dymki (około 150 g)
- 1 mały pęczek dzikiego kopru włoskiego albo natki z bulwy kopru włoskiego (około 20 g)
- 80 ml delikatnej oliwy extra vergine do duszenia
- 30 ml oliwy extra vergine na koniec
- 150 ml wody albo lekkiego bulionu warzywnego
- 30 ml octu z białego wina
- 5 g cukru (1 płaska łyżeczka)
- 6 listków mięty, opcjonalnie
- sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Wiosenne warzywa: jak je kupić i przygotować
Na Sycylii frittedda gotuje się wyłącznie ze świeżych warzyw. W Polsce sezony się nie pokrywają: karczochy z południa Europy są w sklepach od lutego do maja, a polski bób i groszek pojawiają się dopiero w czerwcu. Dlatego rozsądnym kompromisem są świeże karczochy z mrożonym bobem i groszkiem albo wersja czerwcowa z ostatnimi karczochami i krajowym bobem.
| Składnik | Sezon na Sycylii | Jak wybrać | Zamiennik |
|---|---|---|---|
| Karczochy | luty–maj | ciężkie, zwarte, liście przylegają | mrożone serca karczochów, 400 g |
| Bób | marzec–maj | jędrne strąki, ziarna do 2 cm | mrożony bób, obrany ze skórek |
| Groszek | marzec–maj | strąki jasnozielone, chrupiące | mrożony groszek drobny |
| Dziki koper włoski | luty–kwiecień | miękkie, pierzaste pędy | natka z bulwy kopru włoskiego |
Młody karczoch poznasz po tym, że po przekrojeniu nie ma w środku włoskowatego siana, a łodyga po obraniu jest jasna i krucha. Bób z dużymi, płaskimi ziarnami ma twardą skórkę, którą trzeba zdjąć; drobny, wiosenny można zostawić w skórce. Groszek łuskaj w dniu gotowania, bo po kilku godzinach jego cukier zamienia się w skrobię.
Przygotowanie
- Wyciśnij sok z cytryny do miski z litrem zimnej wody. Z każdego karczocha zrywaj twarde, ciemne liście zewnętrzne, aż pojawią się jasne, żółtozielone; odetnij górne 2–3 cm i obierz łodygę nożykiem do jasnego rdzenia. Przekrój na pół, wydrąż łyżeczką ewentualne siano, pokrój każdą połówkę na 3–4 cząstki i od razu wkładaj do wody z cytryną; jasne, nieciemniejące cząstki oznaczają, że wszystko poszło dobrze.
- Wyłuskaj bób i groszek. Jeśli ziarna bobu mają ponad 1,5 cm, wrzuć je na 1 minutę do wrzątku, przelej zimną wodą i zdejmij skórki, naciskając każde ziarno palcami. Mrożony bób rozmroź w misce z letnią wodą przez 10 minut i obierz tak samo.
- Pokrój dymkę w cienkie plasterki razem z jasnozieloną częścią szczypioru. W szerokim rondlu o średnicy 26–28 cm z pokrywką rozgrzej 80 ml oliwy na małym ogniu, wrzuć dymkę ze szczyptą soli i duś 5–6 minut. Oliwa ma tylko cicho szemrać (około 110 °C), a dymka ma być miękka i szklista, bez śladu brązowienia.
- Odsącz karczochy, wrzuć do rondla i mieszaj przez 2–3 minuty, aż każda cząstka pokryje się oliwą. Wlej 100 ml wody, przykryj i duś na małym ogniu 10 minut. Karczochy są gotowe do kolejnego etapu, gdy czubek noża wchodzi w ich podstawę z lekkim oporem.
- Dodaj bób, wymieszaj, przykryj i gotuj kolejne 5 minut. Jeśli na dnie zostało mniej niż 2–3 łyżki płynu, dolej 50 ml wody. Bób powinien zmienić kolor na żywo zielony i zmięknąć na brzegach.
- Wsyp groszek i posiekany koper włoski, wymieszaj, przykryj i duś 6–8 minut (mrożony groszek 4–5 minut). Warzywa są gotowe, gdy groszek jest miękki, ale nadal jasnozielony, karczochy rozpadają się pod widelcem, a płyn odparował prawie całkiem, zostawiając lśniącą, zawiesistą emulsję oliwy z sokiem warzyw.
- Rozpuść cukier w occie, mieszając łyżeczką przez kilkanaście sekund. Zdejmij pokrywkę, zwiększ ogień do średniego, wlej ocet z cukrem i mieszaj 1–2 minuty. Gdy ostry zapach octu zniknie, a w powietrzu zostanie tylko lekka, słodkawa kwaskowość, agrodolce jest gotowe.
- Zdejmij rondel z ognia, dopraw solą i pieprzem, wmieszaj porwane liście mięty i polej 30 ml surowej oliwy. Odstaw na co najmniej 30 minut bez przykrycia. Frittedda jest gotowa do podania, gdy ostygnie do temperatury pokojowej, a warzywa wchłoną część oliwy i staną się lśniące.
Jaka oliwa
Do frittedda potrzebna jest oliwa delikatna, i to z konkretnego powodu. Karczoch ma własną, wyraźną gorycz, a groszek i bób są słodkie i delikatne. Mocna, pieprzna oliwa z goryczą na poziomie Coratiny przykryłaby groszek i podbiła gorycz karczocha, a w potrawie duszonej w 110 °C nic jej nie złagodzi.
Najlepszym wyborem jest oliwa z odmiany Biancolilla, typowej dla zachodniej Sycylii. Ma jasny, złotawy kolor, łagodną owocowość, nuty migdała, świeżej trawy i, co tu szczególnie cenne, samego karczocha. Gorycz i ostrość są lekkie, więc oliwa wspiera warzywa zamiast z nimi walczyć. Biancolilla wchodzi w skład kupaży Val di Mazara DOP z prowincji Palermo i Agrigento oraz bywa tłoczona jako oliwa jednoodmianowa.
Jeśli masz dwie butelki, użyj tańszej, łagodnej oliwy do duszenia, a lepszą zachowaj na surową kroplę na koniec. Na wykończenie dobrze sprawdza się oliwa z doliny Trapani, oznaczona jako Valli Trapanesi DOP, wybrana z łagodniejszych, w których przeważa Nocellara del Belice. Daje ona nutę zielonego pomidora, która dobrze pasuje do wiosennych warzyw.
Wiosna to dobry moment dla oliwy z poprzedniej jesieni. Po czterech, pięciu miesiącach od tłoczenia gorycz i ostrość świeżej olio nuovo łagodnieją, a aromat jest wciąż pełny. Więcej o tym, jak smakują oliwy z różnych części wyspy, przeczytasz w przewodniku oliwa z Sycylii.
Na co uważać
Ciemniejące karczochy. Oczyszczony karczoch utlenia się w ciągu kilku minut i brązowieje. Każdą cząstkę od razu wkładaj do wody z cytryną i trzymaj ją tam do chwili, gdy oliwa w rondlu jest gotowa; nóż i deskę też przetrzyj cytryną.
Za mocny ogień. Na wysokim ogniu dymka się rumieni, oliwa zaczyna dymić, a frittedda zamiast łagodnej, zielonej nuty ma smak smażonej cebuli. Cała potrawa ma się dusić, nie smażyć: płyn w rondlu powinien lekko bulgotać, a pokrywka zostawać na miejscu do momentu dodania octu.
Groszek wrzucony za wcześnie. Groszek gotowany razem z karczochami od początku szarzeje i traci słodycz. Kolejność dodawania wynika z czasu gotowania: najpierw karczochy, potem bób, na końcu groszek. Mrożony groszek wymaga jeszcze krótszego czasu niż świeży.
Za dużo octu. Frittedda nie jest caponatą: agrodolce ma tu być ledwo wyczuwalne. 30 ml octu i łyżeczka cukru na 4 porcje wystarczą; ocet dolany do zimnych warzyw zostaje ostry, dlatego wlewa się go do gorącego rondla i chwilę odparowuje.
Pominięte obieranie bobu. Duże ziarna bobu w skórkach są łykowate i ciemnieją podczas duszenia. Obieranie zajmuje 10 minut, ale zmienia teksturę całej potrawy; tylko drobny, bardzo młody bób można dodać w skórce.
Warianty
W samym Palermo frittedda bywa gotowana bez octu i cukru, tylko z oliwą, dymką i koprem włoskim; agrodolce dodaje się raczej wtedy, gdy danie ma być podane na zimno. Część rodzin dorzuca garść poszatkowanej sałaty rzymskiej, która puszcza wodę i zastępuje bulion. W niektórych domach dodaje się na koniec odrobinę startego pecorino albo kawałki świeżej ricotty.
Najpopularniejszym przedłużeniem frittedda jest makaron. Na 4 porcje frittedda ugotuj 320 g spaghetti albo krótkiego makaronu, wymieszaj z warzywami i 100 ml wody z gotowania na małym ogniu przez minutę, posyp ricottą salata. Z resztek można też usmażyć frittatę: 6 jajek, 3 łyżki pecorino i 2 szklanki frittedda wystarczą na patelnię o średnicy 24 cm.
Rzymskim kuzynem frittedda jest vignarola, która łączy te same warzywa z sałatą i guanciale. W Lacjum do karczochów częściej podchodzi się osobno, jak w carciofi alla romana, duszonych z miętą i czosnkiem. Apulijskim bratem z innej pory roku są fave e cicorie, purée z suszonego bobu podawane z gorzką cykorią.
Do stołu
Frittedda jest typową przystawką, którą stawia się na stole w misce razem z chlebem z semoli. W Palermo często otwiera wiosenny obiad, przed makaronem albo przed rybą, a w barach i rosticceriach podaje się ją porcjami obok innych warzyw. Dobrze pasuje też do sfincione i serów: świeżej ricotty, primo sale, pecorino.
Karczochy utrudniają dobór wina, bo zawarta w nich cynaryna sprawia, że wino wydaje się słodsze, a czasem metaliczne. Wybierz białe, rześkie i niebeczkowane wino o wyraźnej kwasowości: sycylijskie Grillo, Catarratto albo Carricante ze stoków Etny. Dobrze sprawdza się też woda gazowana z plastrem cytryny.
Frittedda jest lepsza na drugi dzień. Przechowuj ją w szczelnym pojemniku w lodówce do 3 dni, a przed podaniem wyjmij na 30–40 minut, bo zimna oliwa tężeje i traci aromat. Nie zamrażaj gotowej potrawy: karczochy po rozmrożeniu robią się gąbczaste. Jeśli planujesz przyjęcie, ugotuj frittedda dzień wcześniej i dodaj surową oliwę oraz miętę tuż przed podaniem.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest frittedda?
Frittedda to sycylijskie danie z młodych karczochów, bobu i groszku, duszonych w oliwie z dymką i dzikim koprem włoskim. Najczęściej wykańcza się ją kroplą octu i cukru na słodko-kwaśno. Podaje się ją w temperaturze pokojowej jako przystawkę albo sos do makaronu.
Kiedy jest sezon na frittedda?
Na Sycylii frittedda gotuje się od marca do początku maja, kiedy karczochy, bób i groszek są dostępne jednocześnie. W Polsce najłatwiej przygotować ją od kwietnia do czerwca, łącząc importowane karczochy z mrożonym albo młodym krajowym bobem i groszkiem. Poza tym okresem można użyć mrożonych serc karczochów.
Czy do frittedda można użyć mrożonych warzyw?
Tak, mrożony bób i groszek dają dobry efekt, pod warunkiem że skrócisz czas ich duszenia o mniej więcej połowę. Bób po rozmrożeniu obierz ze skórek. Mrożone serca karczochów są gorszym kompromisem, ale lepszym niż karczochy marynowane w occie, których do frittedda się nie używa.
Jaka oliwa jest najlepsza do frittedda?
Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine z odmiany Biancolilla, typowej dla zachodniej Sycylii. Ma łagodną gorycz i nuty migdała oraz karczocha, które wspierają słodkie warzywa. Mocne, pieprzne oliwy lepiej zostawić do dań z mięsem albo do strączków suszonych.
Czy frittedda musi być słodko-kwaśna?
Nie musi; agrodolce jest częste w Palermo, ale wiele rodzin gotuje frittedda tylko z oliwą, dymką i koprem włoskim. Ocet i cukier dodaje się zwłaszcza wtedy, gdy danie ma być podane na zimno albo przechowywane przez kilka dni. Proporcja to około 30 ml octu i 5 g cukru na 4 porcje.
Czy trzeba obierać bób ze skórek?
Bób o ziarnach większych niż 1,5 cm trzeba obrać, bo jego skórka jest twarda i ciemnieje podczas duszenia. Wystarczy wrzucić ziarna na minutę do wrzątku, przelać zimną wodą i wycisnąć z łupinki. Bardzo drobny, wiosenny bób można zostawić w skórce.
Jak długo można przechowywać frittedda?
Frittedda wytrzymuje w lodówce do 3 dni w szczelnym pojemniku, a jej smak na drugi dzień jest pełniejszy. Przed podaniem wyjmij ją na 30–40 minut, żeby oliwa odzyskała płynność i aromat. Zamrażanie nie jest wskazane, bo karczochy tracą strukturę.
