Val di Mazara DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z całej prowincji Palermo i szesnastu gmin w zachodniej części prowincji Agrigento, od Corleone i Cefalù po Sciaccę, Menfi i Riberę. Oliwa powstaje co najmniej w 90% z trzech odmian: Biancolilli, Nocellary del Belice i Cerasuoli. Unia Europejska zarejestrowała nazwę w 2001 roku, a dyscyplinarz opisuje oliwę złotożółtą z zielonymi refleksami, owocową, aksamitną, często z nutą migdała i słodkawym posmakiem.
Nazwa bywa myląca. Nie chodzi o miasto Mazara del Vallo, które leży w prowincji Trapani i należy do innej strefy, lecz o historyczną krainę Val di Mazara, jedną z trzech części, na które przez stulecia dzielono Sycylię. Oznaczenie przywraca do życia tę dawną nazwę i obejmuje jej najbardziej oliwną część, czyli zaplecze Palermo i wybrzeże wokół Sciacki.
- Oznaczenie
- Val di Mazara DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Sycylia
- Obszar
- wszystkie gminy prowincji Palermo oraz 16 gmin zachodniej części prowincji Agrigento, m.in. Sciacca, Menfi i Ribera
- Odmiany
- Biancolilla, Nocellara del Belice, Cerasuola (min. 90% łącznie)
- Rejestracja w UE
- 2001
W skrócie
- Region: Sycylia, cała prowincja Palermo oraz 16 gmin prowincji Agrigento, m.in. Sciacca, Menfi, Ribera, Caltabellotta i Sambuca di Sicilia.
- Odmiany: Biancolilla, Nocellara del Belice i Cerasuola, łącznie co najmniej 90%; resztę mogą dać Ogliarola messinese, Giarraffa, Santagatese i inne odmiany miejscowe.
- Zbiór: od początku przebarwiania się owoców do 30 grudnia, przerób w ciągu dwóch dni.
- Plon: najwyżej 8 t oliwek z hektara w sadach specjalistycznych, 6 t w uprawach mieszanych, wydajność oliwy do 22%.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, liczba nadtlenkowa do 11, ocena panelu co najmniej 6,5 pkt.
- Rejestracja: 2001 rok, rozporządzenie Komisji Europejskiej ze stycznia tego roku.
Spis treści
- Nazwa starsza niż prowincje
- Od Palermo po Sciaccę: granice strefy
- Oliwa w historii zachodniej Sycylii
- Trzy odmiany, trzy charaktery
- Parametry dyscyplinarza
- Rok 2021: gdy upał przestawił kwasy tłuszczowe
- Smak: złoto, zieleń i migdał
- Jak kupić oryginał
- Z oliwą Val di Mazara przez kuchnię Palermo
- Pytania i odpowiedzi
Nazwa starsza niż prowincje
Od czasów arabskich i normańskich aż do reform administracyjnych początku XIX wieku Sycylię dzielono na trzy „valli”: Val di Mazara na zachodzie, Val di Noto na południowym wschodzie i Val Demone na północnym wschodzie. Val di Mazara obejmowała całą zachodnią część wyspy, z Palermo, Trapani i Agrigento. Jej nazwa pochodzi od Mazary, ważnego portu w czasach arabskich, ale granice krainy sięgały daleko w głąb lądu.
Strefa DOP jest mniejsza od historycznej krainy. Obejmuje wszystkie gminy prowincji Palermo, ale z prowincji Agrigento tylko zachodnią część, a całą prowincję Trapani pozostawia innym oznaczeniom. Dlatego oliwa z okolic samego miasta Mazara del Vallo może nosić nazwę Valli Trapanesi DOP, ale nie Val di Mazara. Podobnie gminy doliny Belice w prowincji Trapani mają własne oznaczenie, Valle del Belice DOP.
Z historycznego podziału wzięło nazwę także Valdemone DOP na północnym wschodzie, a dawna Val di Noto to w dużej części teren, na którym powstaje oliwa Monti Iblei. Trzy dawne „valli” wyznaczają więc także mapę sycylijskiej oliwy.
Od Palermo po Sciaccę: granice strefy
Strefa Val di Mazara to mozaika krajobrazów. Na północy, wokół Palermo, gaje schodzą ku morzu na równinach Carini i Partinico oraz wspinają się na wzgórza za Cefalù. W głębi lądu, wokół Corleone, Piana degli Albanesi i Prizzi, oliwki rosną między polami pszenicy na łagodnych, gliniastych wzniesieniach. Na południu, w prowincji Agrigento, strefa obejmuje wybrzeże Morza Śródziemnego od Menfi przez Sciaccę po Riberę oraz zaplecze z Caltabellottą, Sambucą di Sicilia, Bivoną i Burgio.
Z prowincji Agrigento w strefie znalazło się szesnaście gmin: Alessandria della Rocca, Bivona, Burgio, Calamonaci, Caltabellotta, Cattolica Eraclea, Cianciana, Lucca Sicula, Menfi, Montallegro, Montevago, Ribera, Sambuca di Sicilia, Santa Margherita di Belice, Sciacca i Villafranca Sicula. Gaje muszą leżeć nie wyżej niż 700 m n.p.m., na glebach średnio zwięzłych, głębokich i przepuszczalnych.
Klimat dyscyplinarz określa jako półsuchy, śródziemnomorski z cechami subtropikalnymi. Opady przekraczają średnio 500 mm rocznie, ale aż 90% deszczu spada jesienią i zimą, więc lato jest długie i suche. Szacuje się, że strefa obejmuje około 35 tys. ha gajów, co czyni Val di Mazara jednym z największych sycylijskich DOP pod względem powierzchni.
Oliwa w historii zachodniej Sycylii
Oliwki uprawiano tu co najmniej od czasów kolonizacji greckiej. Starożytni historycy pisali o bogactwie Akragas, dzisiejszego Agrigento, które zawdzięczało część zamożności handlowi oliwą z Kartaginą. W okolicach Sciacki rosną drzewa uznawane za wielusetletnie, a ślady uprawy oliwki znajdowano nawet w pochówkach z epoki Sykanów, ludu zamieszkującego wyspę przed Grekami. Szerzej o tych dziejach piszemy w tekście historia oliwy we Włoszech.
W średniowieczu gaje rozwijały się wokół Palermo. Historycy gospodarki wskazują XII wiek jako okres zakładania sadów na wzgórzach Cefalù, w Conca d'Oro, czyli „złotej muszli” otaczającej Palermo, oraz na równinach Carini i Partinico. W XIV wieku pod stolicą wyspy istniały już duże gaje, a w XV i XVI wieku działało tu kilka tłoczni. Później znaczną część Conca d'Oro zajęły sady cytrusowe, a oliwki przesunęły się na wzgórza.
Wniosek o rejestrację przygotowało stowarzyszenie producentów z Palermo, a komplet dokumentów był gotowy pod koniec 1999 roku. Rozporządzenie Komisji Europejskiej wpisujące Val di Mazara do rejestru ukazało się w styczniu 2001 roku, a krajowy dyscyplinarz ukazał się w dzienniku urzędowym Republiki Włoskiej w marcu tego samego roku.
Trzy odmiany, trzy charaktery
Dyscyplinarz wymaga, by co najmniej 90% oliwek pochodziło z trzech odmian, w dowolnych proporcjach. Każda wnosi do kupażu coś innego.
Biancolilla to odmiana typowa dla zachodniej i środkowej Sycylii, szczególnie dla prowincji Agrigento i Palermo. Daje oliwy jasne, delikatne, z nutą trawy, migdała i dojrzałych owoców, o łagodnej goryczce. To ona w dużej mierze odpowiada za słodkawy, aksamitny charakter, który dyscyplinarz zapisuje w opisie smaku.
Nocellara del Belice przynosi wyraźną nutę liścia pomidora i zielonych ziół oraz wyższą zawartość polifenoli. To odmiana podwójnego przeznaczenia: z dużych owoców robi się też oliwki stołowe. Cerasuola, uprawiana szczególnie w okolicach Sciacki i Menfi, daje oliwy intensywne, z wyczuwalną goryczą, ostrością i zapachem karczocha. Do 10% kupażu mogą wnieść odmiany Ogliarola messinese, Giarraffa, Santagatese oraz inne miejscowe drzewa ze starych gajów.
Parametry dyscyplinarza
| Parametr | Wymóg Val di Mazara DOP |
|---|---|
| Skład odmianowy | Biancolilla, Nocellara del Belice, Cerasuola: co najmniej 90% łącznie |
| Wysokość gajów | do 700 m n.p.m. |
| Plon oliwek | do 8000 kg/ha w sadach specjalistycznych, do 6000 kg/ha w uprawach mieszanych |
| Wydajność oliwy | najwyżej 22% |
| Termin zbioru | od przebarwiania owoców (invaiatura) do 30 grudnia |
| Sposób zbioru | mechanicznie lub przez ręczne obieranie gałęzi |
| Czas do tłoczenia | do dwóch dni |
| Przechowywanie oliwek | sztywne, przewiewne skrzynki, cienka warstwa, wilgotność 50–60%, do 15°C |
| Kwasowość | najwyżej 0,5 g na 100 g |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 11 |
| K232 / K270 / ΔK | najwyżej 2,10 / 0,15 / 0,005 |
| Kwas linolowy / linolenowy | najwyżej 10% / 0,9% |
| Ocena panelu | co najmniej 6,5 pkt |
| Opakowanie | szkło lub blacha, do 5 l, rozlew w strefie |
Tłoczenie i butelkowanie muszą się odbyć na terenie strefy. Dozwolone są wyłącznie metody mechaniczne i fizyczne, które jak najwierniej zachowują cechy owocu. W latach o wyjątkowo obfitym urodzaju plon może przekroczyć limit najwyżej o 20%, pod warunkiem że nadwyżkę usunie się przez staranną selekcję oliwek.
Rok 2021: gdy upał przestawił kwasy tłuszczowe
Dyscyplinarz Val di Mazara ustala nie tylko kwasowość, ale też górne granice dla kwasu linolowego (do 10%) i linolenowego (do 0,9%). Te wartości dobrze opisują oliwę z normalnego sezonu, ale w 2021 roku przestały pasować do rzeczywistości. Po bardzo gorącym i suchym lecie zbiory ruszyły znacznie wcześniej niż zwykle, a skład kwasów tłuszczowych w oliwie przesunął się poza widełki zapisane w przepisach.
Gdyby utrzymać dawne limity, niemal cała produkcja z tego sezonu straciłaby prawo do nazwy DOP. Region Sycylia wystąpił więc o czasową zmianę dyscyplinarza: na sezon 2021 usunięto wymagania dotyczące obu kwasów, zachowując pozostałe parametry, w tym kwasowość do 0,5% i ocenę panelu. Władze uznały, że cechy smakowe i wartości odżywcze oliwy nie zmieniły się w istotny sposób. To dobry przykład, jak zmiana klimatu wpływa na przepisy pisane dla warunków sprzed kilkudziesięciu lat.
Smak: złoto, zieleń i migdał
Dyscyplinarz opisuje oliwę Val di Mazara jako złotożółtą z intensywnie zielonymi refleksami, o zapachu owocowym, czasem z nutą migdała, i smaku owocowym, aksamitnym, ze słodkawym posmakiem. To jeden z łagodniejszych opisów wśród sycylijskich DOP i dobrze oddaje udział Biancolilli w kupażach.
W praktyce styl zależy od proporcji odmian i terminu zbioru. Kupaż z przewagą Nocellary del Belice i Cerasuoli, zebrany w październiku, będzie zielony, trawiasty, z wyraźną goryczką i pieprznym finiszem. Oliwa z dominacją Biancolilli, tłoczona w grudniu, wyjdzie złota, miękka, z nutą migdała i jabłka. Jeśli kupujesz w ciemno, oliwy z okolic Sciacki i Menfi częściej mają w sobie Cerasuolę, a oliwy z wnętrza prowincji Palermo częściej opierają się na Biancolilli.
Jak kupić oryginał
Butelka z napisem Val di Mazara musi spełniać kilka formalnych warunków, które łatwo sprawdzić w sklepie. Dyscyplinarz zabrania też dopisywania nazw gmin lub mniejszych okolic ze strefy, więc na etykiecie nie zobaczysz w roli oznaczenia „Sciacca” czy „Corleone”.
Nazwa gospodarstwa jest dozwolona tylko wtedy, gdy oliwki pochodzą wyłącznie z jego gajów, a tłoczenie i rozlew odbyły się na miejscu. Oliwa Val di Mazara bywa sprzedawana również w dużych sieciach handlowych, także za granicą. Jeśli potrzebujesz oliwy z szerszego obszaru wyspy, alternatywą jest Sicilia IGP, które obejmuje całą Sycylię.
Z oliwą Val di Mazara przez kuchnię Palermo
Strefa obejmuje stolicę wyspy, więc naturalnym partnerem tej oliwy jest kuchnia Palermo. Panelle, czyli placki z mąki z ciecierzycy, smaży się w głębokim tłuszczu, a łagodna oliwa z przewagą Biancolilli dobrze znosi temperaturę około 175°C i nie dominuje delikatnego smaku ciecierzycy. Do sfincione, puszystej palermitańskiej focacci z pomidorem, cebulą i anchois, oliwę dodaje się do ciasta, do sosu i na wierzch.
Oliwy o średniej intensywności pasują do dań z rybami i warzywami. Pasta con le sarde łączy sardynki, dziki koper, rodzynki i orzeszki pinii, a słodkawy, migdałowy finisz oliwy Val di Mazara dobrze współgra z tą słodko-słoną kompozycją. Podobnie w pasta con i broccoli arriminati, makaronie z kalafiorem, anchois, rodzynkami i szafranem, oliwa scala składniki i łagodzi słony smak ryb.
Na surowo oliwa Val di Mazara sprawdzi się na pieczywie, w sałatce z pomarańczy z koprem włoskim, z grillowanymi warzywami i białymi rybami. Wersje bardziej zielone, z przewagą Cerasuoli, wytrzymają też grillowaną jagnięcinę i zupy z suchych strączków.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi oliwa Val di Mazara DOP?
Oliwa Val di Mazara DOP pochodzi z całej prowincji Palermo oraz z szesnastu gmin zachodniej części prowincji Agrigento, m.in. Sciacki, Menfi i Ribery. Gaje muszą leżeć nie wyżej niż 700 m n.p.m. Tłoczenie i butelkowanie również muszą się odbyć na terenie strefy.
Czy Val di Mazara to oliwa z Mazara del Vallo?
Nie, nazwa Val di Mazara odnosi się do historycznej krainy, a nie do miasta Mazara del Vallo. Samo miasto leży w prowincji Trapani i należy do strefy Valli Trapanesi DOP. Val di Mazara obejmuje prowincję Palermo i zachodnią część prowincji Agrigento.
Z jakich odmian oliwek powstaje Val di Mazara DOP?
Co najmniej 90% oliwek muszą stanowić Biancolilla, Nocellara del Belice i Cerasuola, w dowolnych proporcjach. Pozostałe 10% mogą pochodzić z odmian Ogliarola messinese, Giarraffa, Santagatese i innych miejscowych. Proporcje między trzema głównymi odmianami ustala producent.
Jak smakuje oliwa Val di Mazara DOP?
Oliwa Val di Mazara jest owocowa i aksamitna, często z nutą migdała i słodkawym posmakiem. Ma złotożółty kolor z intensywnie zielonymi refleksami. Kupaże z przewagą Cerasuoli lub Nocellary del Belice są bardziej zielone, gorzkawe i pikantne.
Kiedy zbiera się oliwki na oliwę Val di Mazara?
Zbiór zaczyna się wraz z przebarwianiem się owoców, zwykle w październiku, i musi się zakończyć najpóźniej 30 grudnia. Oliwki zbiera się mechanicznie lub ręcznie, przez obieranie gałęzi. Przerób musi nastąpić w ciągu dwóch dni od zbioru.
Od kiedy Val di Mazara jest chronioną nazwą pochodzenia?
Val di Mazara jest zarejestrowana jako Chroniona Nazwa Pochodzenia od 2001 roku. Rozporządzenie Komisji Europejskiej wpisujące nazwę do rejestru wydano w styczniu 2001 roku. Wniosek przygotowało stowarzyszenie producentów z Palermo.
Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Val di Mazara?
Kwasowość oliwy Val di Mazara DOP nie może przekraczać 0,5%, wyrażonej jako kwas oleinowy. Liczba nadtlenkowa musi wynosić najwyżej 11, a ocena panelu degustacyjnego co najmniej 6,5 pkt. To wymagania ostrzejsze niż ogólne normy dla oliwy extra vergine.
Do jakich potraw pasuje oliwa Val di Mazara?
Oliwa Val di Mazara pasuje do kuchni Palermo: panelle, sfincione, makaronu z sardynkami i dań z kalafiorem. Łagodne wersje sprawdzą się z rybami i do smażenia, a bardziej zielone na surowo, z pieczywem, warzywami i grillowanym mięsem. Słodkawy, migdałowy finisz dobrze łączy się z rodzynkami i orzeszkami pinii.
