Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Fave e cicorie: apulijskie purée z bobu z dziką cykorią

Fave e cicorie, czyli ’ncapriata: purée z suszonego bobu z dziką cykorią i dużą ilością surowej oliwy z Coratiny. Przepis z Apulii, czasy, dodatki

Fave e cicorie (’ncapriata): ilustracja

Fave e cicorie, w wielu miejscach Apulii zwane ’ncapriata albo fave nette, to gęste purée z suszonego, łuskanego bobu podawane z gotowaną dziką cykorią i polane dużą ilością surowej oliwy. Słodkawy, mączny bób, gorzkie liście i zielona, pikantna oliwa tworzą jedno z najstarszych dań chłopskiej kuchni południa Włoch, dziś obecne w karcie niemal każdej trattorii między Foggią a Lecce.

Danie jest tanie i proste, ale łatwo zrobić je źle: za rzadkie purée, rozgotowana cykoria albo oliwa dodana oszczędnie i bez charakteru dają talerz nijakiej papki. Poniżej przepis z dokładnymi proporcjami, czasami gotowania i wskazówkami, jak dobrać oliwę, która w tym daniu jest równorzędnym składnikiem, a nie przyprawą.

Przygotowanie30 min
Razem2 godz. 30 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaintensywna apulijska, np. Coratina, na surowo i obficie

W skrócie

  • Region: cała Apulia, zwłaszcza Murgia, okolice Bari i Salento.
  • Główne składniki: suszony bób łuskany, dzika cykoria, ziemniak, liść laurowy, oliwa extra vergine.
  • Rola oliwy: surowa i obfita; część wbija się w gorące purée, resztę wylewa się na talerz tuż przed jedzeniem.
  • Najlepsza oliwa: intensywna, gorzka i pikantna, najlepiej z odmiany Coratina.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, ok. 2 godziny gotowania i 8–12 godzin moczenia bobu.
  • Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Bób i cykoria z bliska
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Bób należy do najstarszych roślin uprawnych basenu Morza Śródziemnego, a gęste zupy i papki z suszonych strączków jedzono tu od starożytności. Grecy znali etnos, gęstą polewkę ze strączków, którą Arystofanes w „Żabach” każe zajadać żarłocznemu Heraklesowi. Rzymianie gotowali puls fabata, papkę z bobu i orkiszu, a pisarz Makrobiusz odnotował, że czerwcowe kalendy nazywano „bobowymi”, bo do ofiarnej papki dodawano wtedy świeży bób. Bezpośredniej linii od tych dań do apulijskiej ’ncapriaty nikt nie udokumentował, ale ciągłość obyczaju jest wyraźna.

W Apulii bób był podstawą jedzenia chłopów i pasterzy przez stulecia. Suszony i łuskany, czyli fave nette, czyste, wytrzymywał całą zimę i nie wymagał drogiego tłuszczu poza oliwą z własnych drzew. Gotowano go w pignacie, glinianym garnku z wąską szyjką, stawianym przy palenisku na całe przedpołudnie, tak że po powrocie z pola purée było gotowe. Cykorię zbierano na miedzach i nieużytkach od grudnia do kwietnia, za darmo.

Pochodzenie słowa ’ncapriata nie jest pewne. W regionie krąży kilka objaśnień, łączących je z greką albo z dialektalnymi określeniami mieszania i ubijania, ale żadne nie jest poparte dokumentami. W Salento to samo danie nazywa się fave e foglie, czyli bób i liście, bo do purée podaje się tam różne dzikie zielska, nie tylko cykorię.

W XX wieku, gdy chłopska kuchnia przestała kojarzyć się z biedą, fave e cicorie trafiły do restauracji jako wizytówka regionu. Dziś to danie, które w Apulii je się zarówno w domu w piątek, jak i w eleganckich lokalach jako przystawkę, zawsze z butelką dobrej oliwy na stole.

Bób i cykoria z bliska

Do tego dania potrzebny jest bób suszony i łuskany, czyli pozbawiony twardej skórki, zwykle połówkowany, o kremowożółtym kolorze. Bób suszony w skórce też da się użyć, ale skórki trzeba wtedy obierać po namoczeniu, co przy 400 g zajmuje dobrą godzinę. W Polsce łuskany bób kupisz w sklepach ze zdrową żywnością, w sklepach z produktami z Bliskiego Wschodu i Grecji, a także w internecie, często pod angielską nazwą split fava beans.

Dzika cykoria (Cichorium intybus) rośnie także w Polsce jako cykoria podróżnik, którą znamy z niebieskich kwiatów przy drogach. Jej młode rozety liściowe, zbierane wczesną wiosną z czystych miejsc z dala od dróg, smakują bardzo podobnie do apulijskich cicorielle. Poza sezonem dobrze sprawdza się cykoria liściasta Catalogna, liście mniszka albo mieszanka endywii z rukolą.

Składniki

Na 4 porcje:

Na purée

  • 400 g suszonego bobu łuskanego
  • 1 ziemniak (ok. 150 g), opcjonalnie
  • 1 liść laurowy
  • 1,2 l zimnej wody, dolewanej w razie potrzeby
  • 40 ml oliwy extra vergine do purée
  • 8 g soli

Na cykorię

  • 1 kg dzikiej cykorii lub cykorii Catalogna
  • 30 g soli do wody (na 3 l)
  • 20 ml oliwy extra vergine
  • 1 ząbek czosnku (opcjonalnie)
  • 1 suszona papryczka peperoncino (opcjonalnie)

Do podania

  • 60 ml intensywnej oliwy extra vergine na surowo
  • 1 czerwona cebula
  • 100 g czarnych oliwek
  • 4 kromki czerstwego chleba z semoliny, np. z Altamury
  • 20 ml oliwy do podsmażenia chleba

Przygotowanie

  1. Moczenie. Wsyp bób do miski, zalej trzykrotną ilością zimnej wody i odstaw na 8–12 godzin, najlepiej na noc. Namoczony bób powinien napęcznieć i dać się łatwo przełamać paznokciem. Odcedź go i opłucz; wody z moczenia nie używaj.
  2. Start gotowania. Przełóż bób do ciężkiego garnka, najlepiej glinianego albo żeliwnego, dodaj ziemniak pokrojony w kostkę i liść laurowy. Zalej zimną wodą tak, żeby przykrywała bób na 2 cm, i podgrzewaj na średnim ogniu przez ok. 15 minut do wrzenia. Soli jeszcze nie dodawaj.
  3. Szumowanie. Przez pierwsze 10 minut wrzenia zbieraj łyżką białą pianę, która wypływa na powierzchnię, zwykle dwa lub trzy razy. Gdy piana przestanie się tworzyć, zmniejsz ogień do minimum i przykryj garnek, zostawiając szparę.
  4. Powolne gotowanie. Gotuj na najmniejszym ogniu 1,5–2 godziny, w pierwszej godzinie bez mieszania. W drugiej zaglądaj co 15 minut: jeśli bób wypija wodę i zaczyna przywierać, dolej kilka łyżek gorącej wody. Gotowy jest wtedy, gdy ziarna same rozpadają się w gęstą masę, a płynu prawie nie widać.
  5. Ubijanie purée. Wyjmij liść laurowy, posól i ubijaj masę drewnianą łyżką albo trzepaczką przez 3–5 minut, wlewając cienkim strumieniem 40 ml oliwy. Purée ma być gładkie, puszyste i na tyle gęste, żeby trzymało kształt na łyżce, ale powoli z niej spływało. Jeśli jest za gęste, rozrzedź je łyżką gorącej wody.
  6. Cykoria. Odetnij korzenie, usuń żółte i zwiędłe liście, a cykorię płucz w kilku zmianach zimnej wody, aż na dnie nie zostanie ziemia. Gotuj ją w 3 l osolonej, wrzącej wody 6–10 minut, aż grube nerwy liści będą miękkie. Odcedź i lekko odciśnij.
  7. Doprawienie cykorii. Na patelni podgrzej 20 ml oliwy z rozgniecionym czosnkiem i papryczką przez minutę, dodaj cykorię i przerzucaj 2–3 minuty. Możesz też pominąć patelnię i polać ją po prostu surową oliwą, jak robi się w wielu domach w Bari.
  8. Grzanki i dodatki. Chleb pokrój w kostkę i podsmaż na 20 ml oliwy przez 4–5 minut, aż będzie złoty i chrupiący. Cebulę pokrój w grube plastry albo ćwiartki, oliwki przełóż do miseczki.
  9. Podanie. Nałóż na talerz purée, ciepłe, ale nie wrzące, a obok cykorię. Każdą porcję polej obficie surową oliwą, ok. 15 ml, rysując nią spiralę po purée. Grzanki, cebulę i oliwki podaj osobno, żeby każdy dobierał je do smaku.
Bób bez oliwy jest mączny i płaski; dopiero gruby strumień zielonej Coratiny zamienia go w danie.

Jaka oliwa

To jedno z niewielu dań, w których oliwa jest pełnoprawnym składnikiem, a nie przyprawą: na cztery porcje idzie jej ponad 100 ml, w tym większość na surowo. Bób jest słodkawy, mączny i chłonie tłuszcz, więc potrzebuje oliwy o wyraźnej goryczy i ostrości, która przetnie jego ciężar. Zielone nuty oliwy powtarzają przy tym gorycz cykorii i spinają oba składniki talerza.

Pierwszy wybór to oliwa z odmiany Coratina, intensywna, z aromatem karczocha, zielonych migdałów i liści, o mocnej goryczy i pikantności w gardle. Najlepiej z oznaczeniem Terra di Bari DOP albo Olio di Puglia IGP. Kto woli łagodniejszy efekt, sięgnie po Peranzanę z północnej Apulii, średnio owocową, z nutą zielonego pomidora, która dobrze znosi słodycz bobu; jej rodzinne strony obejmuje Dauno DOP.

Oliwa do ubijania purée może być ta sama co do polania; nie musi być osobna. Ważne jest tylko, żeby surową porcję dodać na talerzu, a nie do garnka: na purée o temperaturze ok. 60–70 °C oliwa uwalnia aromat, a w gotującej się masie szybko go traci. Sezon cykorii pokrywa się z czasem tłoczenia, więc zimą to danie jest najlepszym sposobem, żeby spróbować świeżej, ostrej oliwy z nowego zbioru. Jak oceniać gorycz i ostrość, opisujemy w poradniku jak degustować oliwę.

Na co uważać

Solenie na początku. Bób gotuje się długo, woda odparowuje, a jej ilość zmienia się z każdą dolewką, więc sól dodana na starcie łatwo kończy się przesolonym purée. Sól wsypuj dopiero przy ubijaniu, kiedy widzisz końcową gęstość.

Przypalone dno. Gęsta masa bobu przywiera do garnka szybciej, niż się wydaje, a nuta spalenizny przechodzi na całe purée. Gotuj na minimalnym ogniu w garnku o grubym dnie i nie odchodź od niego w drugiej godzinie gotowania. Jeśli dno się przypali, przełóż górną część do czystego garnka, nie skrobiąc spodu.

Purée jak klej albo jak zupa. Purée ubijane blenderem kielichowym z ziemniakiem łatwo robi się kleiste; drewniana łyżka lub trzepaczka dają lżejszą, puszystą strukturę. Za rzadkie purée odparuj na małym ogniu, mieszając, za gęste rozrzedź gorącą wodą.

Cykoria bez soli albo rozgotowana. Cykoria gotowana w niesolonej wodzie jest gorzka i płaska, a gotowana zbyt długo traci kolor i zamienia się w szarą masę. Woda ma być słona jak do makaronu, a liście wyjęte, gdy grube nerwy są miękkie, ale jeszcze zielone.

Oliwa w garnku zamiast na talerzu. Najczęstszy błąd to wlanie całej oliwy do gotującego się bobu. Aromat ulatuje, gorycz znika, a danie traci to, co stanowi o jego charakterze.

Warianty

W Salento fave e foglie podaje się z mieszanką dzikich liści: cykorii, dzikiej rukoli, ogórecznika czy młodych liści maku polnego, które nazywa się tam paparine. W okolicach Bari na talerzu pojawiają się często smażone zielone papryczki, a w wersji najprostszej tylko surowa cebula i czarne oliwki. W domach na Murgii do purée dodaje się czasem więcej ziemniaków, co daje bardziej kremową, łagodniejszą masę.

Podobne dania zna całe południe: na Sycylii gotuje się maccu, rzadsze purée z bobu z dzikim koprem, a w Bazylikacie i Kampanii przyrządza się bardzo podobne purée z bobu z gotowanymi liśćmi. Poza sezonem cykorię zastępuje się rzepą liściową, czyli cime di rapa, którą znasz z orecchiette alle cime di rapa.

Do stołu

Fave e cicorie podaje się jako pierwsze danie albo samodzielny obiad, w głębokich talerzach, z dodatkami w osobnych miseczkach. W Apulii to klasyczne danie piątkowe i postne, ale świetnie sprawdza się też jako przystawka przed rybą, np. przed ośmiornicą duszoną we własnym soku. Do picia pasuje młode czerwone wino z odmiany Nero di Troia z północnej Apulii albo schłodzone rosato z Negroamaro.

Purée przechowuj w lodówce do 3 dni w zamkniętym pojemniku. Gęstnieje na zimno, więc przy odgrzewaniu rozrzedź je łyżką wody i ubij od nowa, a oliwę dodaj dopiero na talerzu. Purée można też zamrozić do 3 miesięcy, natomiast cykorię najlepiej przygotowywać na bieżąco; ugotowana wytrzyma w lodówce najwyżej 2 dni.

Pytania i odpowiedzi

Czym zastąpić dziką cykorię w fave e cicorie?

Najlepszym zamiennikiem jest cykoria liściasta Catalogna albo młode liście mniszka lekarskiego, które mają podobną gorycz. Można też zebrać wiosną młode rozety cykorii podróżnik, która rośnie dziko w Polsce. Mieszanka endywii z rukolą da łagodniejszy, ale poprawny efekt.

Gdzie kupić suszony bób łuskany w Polsce?

Suszony bób łuskany kupisz w sklepach ze zdrową żywnością, w sklepach z produktami greckimi, tureckimi i bliskowschodnimi oraz w internecie. Często sprzedaje się go pod angielską nazwą split fava beans. Szukaj ziaren kremowożółtych, bez skórek.

Czy suszony bób trzeba moczyć przed gotowaniem?

Tak, bób łuskany warto moczyć 8–12 godzin w zimnej wodzie, co skraca gotowanie i ułatwia rozpad ziaren na gładkie purée. Część drobnych, połówkowanych ziaren wystarczy moczyć 2–3 godziny. Wody z moczenia się nie używa.

Ile oliwy dodać do fave e cicorie?

Na cztery porcje potrzeba 100–120 ml oliwy: ok. 40 ml do ubicia purée i ok. 15 ml surowej oliwy na każdy talerz. W Apulii nikt jej tu nie żałuje, bo to oliwa nadaje smak mącznemu bobowi. Najlepsza jest intensywna oliwa z odmiany Coratina.

Jak długo gotuje się suszony bób na purée?

Namoczony bób łuskany gotuje się zwykle 1,5–2 godziny na bardzo małym ogniu. Gotowy jest wtedy, gdy ziarna same rozpadają się w gęstą masę, a woda prawie odparowała. Stary bób może potrzebować dodatkowych 30 minut.

Czy każdy może jeść bób?

Nie każdy: osoby z niedoborem enzymu G6PD, czyli z fawizmem, nie powinny jeść bobu, bo może wywołać u nich groźną anemię hemolityczną. Fawizm występuje częściej w niektórych rejonach basenu Morza Śródziemnego, ale zdarza się w każdej populacji. Dla pozostałych bób jest cennym źródłem białka i błonnika.

Czy fave e cicorie to danie wegańskie?

Tak, klasyczne fave e cicorie są w pełni wegańskie: składają się z bobu, cykorii, ziemniaka, oliwy i soli. Dodatki, takie jak cebula, oliwki i grzanki, również nie zawierają produktów odzwierzęcych. To dlatego danie od wieków jadano w dni postne.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu