Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Sfincione: puszysta focaccia z Palermo z cebulą, anchois i caciocavallo

Sfincione palermitano krok po kroku: wysokie ciasto na oliwie, sos z duszonej cebuli i pomidora, anchois, caciocavallo, chrupiąca bułka tarta i dobór oliwy

Sfincione: ilustracja

Sfincione (w dialekcie palermitańskim sfinciuni) to wysoka, miękka focaccia z Palermo, pieczona w prostokątnej blasze i przykryta gęstym sosem z duszonej cebuli i pomidora, anchois, kostkami sera caciocavallo, oregano i podprażoną bułką tartą. Ciasto ma 2–3 cm grubości, porowaty miąższ i spód, który dzięki oliwie w blasze smaży się w piekarniku na złoto.

Oliwa pracuje tu w czterech miejscach: w cieście, w blasze, w sosie i na wierzchu. To danie uliczne i świąteczne zarazem, sprzedawane na kawałki w piekarniach, w rosticceriach i z trójkołowych furgonetek Ape, które krążą po dzielnicach Palermo.

Przygotowanie50 min
Razem4 godz.
Trudnośćśredni
Porcje6
Oliwaśrednio owocowa z zachodniej Sycylii, np. Biancolilla lub Nocellara del Belice z Val di Mazara DOP

W skrócie

  • Region: Sycylia, Palermo i okolice; biała odmiana pochodzi z Bagherii.
  • Główne składniki: semola rimacinata, cebula, pomidory, anchois, caciocavallo, bułka tarta, oregano.
  • Rola oliwy: zmiękcza ciasto, smaży spód w blasze, dusi cebulę i spaja wierzch z bułką tartą.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z zachodniej Sycylii, z odmian Biancolilla, Nocellara del Belice lub Cerasuola.
  • Czas przygotowania: około 50 minut pracy, łącznie około 4 godzin z wyrastaniem i pieczeniem.
  • Poziom trudności: średni, głównie ze względu na pracę z miękkim ciastem.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Cebula, ser i bułka tarta
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Nazwa wywodzi się najpewniej od łacińskiego spongia, czyli gąbka, i to słowo dobrze opisuje danie: miąższ sfincione ma być lekki, sprężysty i chłonny jak gąbka. Z tego samego rdzenia pochodzi sfincia, czyli sycylijski pączek smażony w głębokim tłuszczu. W Palermo „sfincione” i „sfincionello” oznaczają dziś po prostu wysoką focaccię z sosem cebulowo-pomidorowym.

Miejscowa tradycja przypisuje wynalezienie sfincione zakonnicom z klasztoru San Vito w Palermo, które miały przygotować na Boże Narodzenie bogatszą wersję codziennego chleba. To opowieść powtarzana od pokoleń, ale nie ma na nią dokumentów, więc traktujemy ją jako legendę. Pewne jest natomiast, że sfincione od dawna wiąże się z grudniem: piecze się je na 8 grudnia, w święto Niepokalanego Poczęcia, w Wigilię i na Sylwestra, kiedy w domach Palermo stoją blachy pokrojone w kwadraty.

Przez resztę roku sfincione jest jedzeniem ulicznym: sprzedawcy w furgonetkach Ape wołają przeciągle przez megafon, a kawałek zawija się w papier i je na stojąco, obok panelle i arancine.

Rodowód z kuchni biedoty widać w każdym składniku. Zamiast drogiego, roztopionego sera na wierzchu jest bułka tarta, nazywana w Palermo muddica, a ser występuje w małych kostkach. Cebula, której jest więcej niż pomidora, daje słodycz i objętość tanim kosztem, a kilka filetów solonych anchois wystarcza, żeby cała blacha miała morski, słony akcent.

Składniki

Na 6 porcji (blacha 30 × 40 cm):

Na ciasto

  • 300 g semoli rimacinata, czyli drobno mielonej mąki z pszenicy twardej
  • 200 g mąki pszennej typu 00 albo polskiej chlebowej typ 650
  • 360 ml letniej wody
  • 8 g suchych drożdży (albo 20 g świeżych)
  • 10 g soli
  • 40 ml oliwy extra vergine
  • 1 łyżeczka cukru albo miodu

Na sos

  • 600 g białej lub złotej cebuli
  • 90 ml oliwy extra vergine
  • 500 g pomidorów pelati z puszki
  • 1 łyżka koncentratu pomidorowego
  • 4 filety anchois w oliwie albo solone, wypłukane
  • 1 łyżeczka suszonego oregano
  • 1 szczypta cukru, jeśli pomidory są kwaśne
  • sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Na wierzch

  • 150 g młodego caciocavallo w kostce o boku 1 cm
  • 40 g dojrzałego caciocavallo albo pecorino, startego
  • 6 filetów anchois
  • 70 g bułki tartej z czerstwego chleba
  • 2 łyżeczki suszonego oregano
  • 60 ml oliwy extra vergine do polania
  • 30 ml oliwy do natłuszczenia blachy

Przygotowanie

  1. Rozpuść drożdże i cukier w 300 ml wody o temperaturze 26–28 °C i odstaw na 10 minut, aż na powierzchni pojawi się piana. Wymieszaj obie mąki, wlej wodę z drożdżami, a potem stopniowo resztę wody, dodaj sól i na końcu 40 ml oliwy. Wyrabiaj 10–12 minut ręcznie albo 8 minut mikserem, aż ciasto będzie gładkie, lepkie, ale napięte i zacznie odchodzić od ścianek miski.
  2. Przełóż ciasto do miski natłuszczonej odrobiną oliwy, przykryj i zostaw w temperaturze 24–26 °C na 1,5–2 godziny. Ciasto ma podwoić objętość. Gdy wciśnięty palcem dołek wraca powoli i nie do końca, pierwsze wyrastanie jest zakończone.
  3. W tym czasie pokrój cebulę w półplasterki grubości 2–3 mm. Rozgrzej 90 ml oliwy w szerokim rondlu na średnio niskim ogniu, wrzuć cebulę, szczyptę soli i 3–4 łyżki wody, przykryj i duś 15–20 minut, mieszając co kilka minut. Oliwa ma tylko delikatnie bulgotać przy brzegach (około 110–120 °C); cebula jest gotowa, gdy jest miękka, szklista i jasnozłota, bez brązowych brzegów.
  4. Dodaj 4 filety anchois i rozgnieć je łyżką, aż rozpuszczą się w oliwie, co trwa około minuty. Wmieszaj koncentrat, smaż 1 minutę, potem dodaj rozgniecione pomidory, oregano i pieprz. Gotuj bez przykrycia na małym ogniu 25–30 minut; sos jest gotowy, gdy drewniana łyżka zostawia na dnie wyraźny ślad, a na brzegach wydziela się zaróżowiona oliwa. Spróbuj, dosól i ostudź do temperatury pokojowej.
  5. Natłuść blachę 30 × 40 cm 30 ml oliwy, rozprowadzając ją także po bokach. Przełóż ciasto i palcami zwilżonymi oliwą rozciągnij je do rogów. Jeśli się kurczy, odczekaj 10 minut i rozciągnij ponownie; po rozłożeniu ma mieć około 1,5 cm grubości.
  6. Przykryj blachę ściereczką i zostaw na 45–60 minut, aż ciasto urośnie do 2,5–3 cm, a na powierzchni pojawią się pęcherzyki. W tym czasie nagrzej piekarnik do 220 °C z grzaniem góra-dół i ustaw ruszt w dolnej jednej trzeciej. Ciasto jest gotowe do pieczenia, gdy lekko drży przy poruszeniu blachą.
  7. Opuszkami palców wciśnij w ciasto kostki caciocavallo i kawałki 6 filetów anchois, robiąc przy tym dołki jak w focaccii. Rozsmaruj na wierzchu ostudzony sos aż do brzegów. Ser i ryba mają zniknąć pod sosem, żeby się nie przypalić.
  8. Wymieszaj bułkę tartą, starty ser, oregano i 2 łyżki oliwy z 60 ml przeznaczonych na wierzch, tak by bułka była wilgotna jak mokry piasek. Posyp połową tej mieszanki sfincione i wstaw do piekarnika na 20 minut. Po tym czasie spód powinien już być jasnozłoty, a sos przy brzegach lekko ściemnieć.
  9. Wyjmij blachę, posyp resztą bułki, polej pozostałą oliwą i piecz jeszcze 10–15 minut na środkowym poziomie. Sfincione jest gotowe, gdy bułka ma kolor orzecha laskowego, brzegi same odchodzą od blachy, a uniesiony łopatką róg ma chrupiący, złoty spód.
  10. Odstaw na 10–15 minut w blasze, żeby miąższ się ustabilizował, potem przełóż na deskę i pokrój w kwadraty o boku około 8 cm. Gorące sfincione łatwo się rozrywa; ciepłe albo w temperaturze pokojowej kroi się czysto i ma pełniejszy smak.

Cebula, ser i bułka tarta

Cebuli jest w sfincione więcej niż pomidorów, mniej więcej 6 do 5, i to ona tworzy słodką bazę sosu. Gdy się ją podsmaży zamiast udusić, sos staje się gorzkawy i ciężki, dlatego w Palermo mówi się, że cebula do sfincione ma „zmięknąć”, a nie „się zrumienić”.

Caciocavallo to ser parzony, formowany w kształt gruszki, wiązany parami i dojrzewany zawieszony na drążku. Do sfincione używa się dwóch stopni dojrzałości: młodego w kostkach, który topi się w cieście, i starszego, twardszego, który ściera się do bułki. Dobrym zamiennikiem jest sycylijski Ragusano DOP, a w Polsce dojrzała scamorza i odrobina pecorino. W wielu domach Palermo zamiast caciocavallo kładzie się tuma, czyli świeży, niesolony ser owczy, albo primo sale.

Bułka tarta jest tu dodatkiem równie ważnym jak ser. Najlepsza jest z czerstwego chleba z semoli, starta grubo i nie za drobno, bo tworzy na wierzchu chrupiącą skorupkę. Wymieszana z oliwą przed pieczeniem nie wysycha na pył, tylko się praży, a oregano w niej oddaje zapach dopiero pod wpływem ciepła.

Sfincione nie jest pizzą: to gąbka z ciasta, która ma wypić oliwę i sos, a z wierzchu chrupać jak skórka chleba.

Jaka oliwa

Na jedną blachę idzie około 220 ml oliwy, więc jej smak czuć bardziej niż w pizzy. W cieście wystarczy dobra, łagodna oliwa extra vergine: 40 ml na pół kilo mąki zmiękcza miąższ i wydłuża jego świeżość, ale nie dominuje. Delikatna oliwa z odmiany Biancolilla, o nucie migdała i świeżej trawy, sprawdza się tu najlepiej.

Do duszenia cebuli wybierz oliwę średnio owocową. Cebula gotuje się w niej długo w niskiej temperaturze, więc nie ma potrzeby sięgać po najdroższą butelkę, ale oliwa powinna być świeża, bez nut zjełczałych. W tym etapie dobrze sprawdza się zwykła sycylijska extra vergine z oznaczeniem Sicilia IGP, która gwarantuje pochodzenie oliwek z wyspy.

Oliwa na wierzch i w blachę to ta, którą czuć najbardziej. Spód smaży się w niej przez pół godziny w 220 °C, więc oliwa musi być stabilna, a na wierzchu ma pachnieć zielonym pomidorem i ziołami. Najbliżej Palermo leży strefa Val di Mazara DOP, obejmująca prowincje Palermo i Agrigento, gdzie tłoczy się kupaże z Biancolilli, Nocellary del Belice i Cerasuoli. Kto lubi wyraźniejszą gorycz i pieprzność, może sięgnąć po oliwę z przewagą Cerasuoli, która dobrze kontrastuje ze słodką cebulą.

Etap Ilość oliwy Jaka oliwa Dlaczego
Ciasto 40 ml łagodna, np. Biancolilla miękki miąższ, dłuższa świeżość
Blacha 30 ml średnio owocowa, stabilna smaży spód w 220 °C
Sos 90 ml średnio owocowa, świeża długie duszenie cebuli
Wierzch 60 ml średnio owocowa lub zielona, np. kupaż Val di Mazara aromat, chrupiąca bułka

Szerszy obraz sycylijskich oliw, od doliny Belice po Etnę, znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Na co uważać

Za mało oliwy w blasze. Sfincione bez warstwy oliwy na dnie ma blady, suchy spód, który przywiera do blachy. Oliwa ma pokryć całą powierzchnię i boki cienką, widoczną warstwą; gdy ciasto po rozłożeniu „pływa” na niej przy brzegach, ilość jest właściwa.

Przysmażona cebula. Cebula zrumieniona na mocnym ogniu nadaje sosowi gorycz, której nie zamaskuje pomidor. Trzymaj ogień tak, żeby oliwa tylko szemrała, dolewaj po łyżce wody, kiedy cebula zaczyna przywierać, i nie skracaj duszenia poniżej 15 minut.

Rzadki sos. Sos z rzadkich pomidorów wsiąka w ciasto przed pieczeniem i robi zakalec pod wierzchem. Gotuj go, aż łyżka zostawia ślad na dnie rondla, i nakładaj dopiero ostudzony; gorący sos zabija drożdże w górnej warstwie ciasta.

Za dużo sera na wierzchu. Gruba warstwa roztopionego sera zamienia sfincione w pizzę i zamyka parę w cieście. Ser w kostkach wciska się w ciasto, a na wierzchu jest tylko starty, wymieszany z bułką. Tak zostaje miejsce na chrupiącą skorupkę.

Pośpiech przy drugim wyrastaniu. Ciasto włożone do piekarnika zbyt wcześnie piecze się zbite i ciężkie. Odczekaj, aż urośnie do 2,5–3 cm i zacznie drżeć przy poruszeniu blachą; w chłodnej kuchni, poniżej 20 °C, może to trwać nawet 90 minut.

Warianty

Najbardziej znanym kuzynem jest sfincione di Bagheria, nazywane też sfincione bianco. Nie ma w nim pomidora: na ciasto kładzie się świeży ser tuma albo ricottę, cebulę, anchois, bułkę tartą i pecorino. Jest bardziej mleczne i słodkawe, a oliwa na wierzchu gra w nim pierwsze skrzypce, bo nic jej nie przykrywa.

W piekarniach Palermo spotyka się sfincionello, czyli mniejsze porcje z tego samego ciasta, wygodne do jedzenia w ręku. Domowe receptury różnią się proporcją cebuli i pomidora, rodzajem sera i tym, czy anchois są w sosie, czy tylko na wierzchu.

Pracę można rozłożyć na dwa dni. Ciasto z 3 g suchych drożdży wyrośnie powoli w lodówce przez 12–18 godzin i będzie bardziej aromatyczne; przed rozłożeniem w blasze wystarczy ogrzać je przez godzinę. Wersja bez ryby, z kaparami zamiast anchois, jest wegetariańska i nadal ma słony akcent.

Porównanie z apulijską focaccią barese dobrze pokazuje różnicę: tam ciasto z dodatkiem ziemniaka jest niższe, a pomidory kładzie się na surowo, tu dominuje duszona cebula i chrupiąca bułka.

Do stołu

Sfincione podaje się pokrojone w kwadraty, na papierze albo na desce, jako przekąskę, część aperitivo albo samodzielny obiad. Na stole w Palermo stoi obok niego pane cunzato, oliwki i ciecierzycowe panelle, które dodają chrupkości bez dodatkowego sosu.

Do picia wybierz białe wino z zachodniej Sycylii, na przykład Grillo albo Catarratto, które mają dość kwasowości, żeby przeciąć oliwę i słodycz cebuli. Z czerwonych dobrze sprawdza się schłodzone Frappato.

Sfincione najlepiej smakuje w dniu pieczenia. Owinięte w papier do pieczenia wytrzyma do następnego dnia w chłodnym miejscu; odgrzewaj kawałki 8–10 minut w piekarniku nagrzanym do 180 °C, nigdy w mikrofali, bo spód traci chrupkość. Upieczone porcje można zamrozić na 2 miesiące. Sos można przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce. Więcej o tym, kiedy oliwa ma się smażyć, a kiedy pozostać surowa, przeczytasz w tekście o tym, jak używać oliwy w kuchni włoskiej.

Pytania i odpowiedzi

Czym sfincione różni się od pizzy?

Sfincione ma wysokie, gąbczaste ciasto grubości 2–3 cm, pieczone w blasze z dużą ilością oliwy, a pizza jest cienka i pieczona na kamieniu. Sos w sfincione opiera się na duszonej cebuli, a zamiast roztopionego sera na wierzchu jest bułka tarta. W smaku jest bliższe focaccii niż pizzy neapolitańskiej.

Jaki ser do sfincione, jeśli nie mam caciocavallo?

Najlepszym zamiennikiem jest dojrzała scamorza w kostce, a do bułki tartej starte pecorino albo dojrzały ser owczy. Sprawdzi się też sycylijski Ragusano, jeśli jest dostępny. Unikaj mozzarelli, bo puszcza za dużo wody i rozmiękcza ciasto.

Czy do sfincione trzeba używać semoli?

Nie trzeba, ale semola rimacinata nadaje miąższowi żółtawy kolor, lekką słodycz i bardziej sprężystą strukturę. Można upiec sfincione z samej mąki chlebowej typ 650, zmniejszając wodę o około 20 ml. Ciasto będzie wtedy bielsze i nieco bardziej puszyste.

Jaka oliwa jest najlepsza do sfincione?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa extra vergine z zachodniej Sycylii, na przykład z odmian Biancolilla, Nocellara del Belice lub Cerasuola. Do ciasta wystarczy łagodna, do blachy i na wierzch warto użyć oliwy o wyraźniejszym, zielonym aromacie. Na jedną blachę 30 × 40 cm potrzeba około 220 ml oliwy.

Czy sfincione można przygotować dzień wcześniej?

Można upiec je dzień wcześniej, choć najlepsze jest w dniu pieczenia. Przechowuj je owinięte papierem w chłodnym miejscu i odgrzej 8–10 minut w 180 °C, żeby spód znów był chrupiący. Wygodniej jest przygotować wcześniej sam sos i ciasto, które może rosnąć w lodówce przez noc.

Czym jest sfincione di Bagheria?

To biała odmiana sfincione z miasteczka Bagheria pod Palermo, przygotowywana bez pomidora. Na ciasto kładzie się świeży ser tuma albo ricottę, cebulę, anchois i bułkę tartą z pecorino. Smakuje łagodniej i bardziej mlecznie niż wersja palermitańska.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu