Insalata di stoccafisso to liguryjska sałatka z namoczonego i delikatnie ugotowanego sztokfiszu, czyli dorsza suszonego bez soli, podzielonego na duże płatki i doprawionego na ciepło surową oliwą, sokiem z cytryny, kaparami, oliwkami Taggiasca, uprażonymi orzeszkami pinii i natką pietruszki. Najczęściej dodaje się do niej plastry ugotowanych ziemniaków.
To najprostszy sposób podania sztokfiszu w Ligurii, a zarazem ten, w którym oliwa gra pierwszoplanową rolę. Nie ma tu pomidorów, soffritto ani długiego duszenia, które mogłyby ukryć jej charakter. Ciepłe płatki sztokfiszu piją oliwę jak gąbka, dlatego doprawia się je zaraz po ugotowaniu.
W skrócie
- Region: Liguria, Genua i obie Riwiery.
- Główne składniki: namoczony sztokfisz, ziemniaki, kapary, oliwki Taggiasca, orzeszki pinii, natka pietruszki, cytryna, oliwa.
- Rola oliwy: jedyny dressing sałatki, podawana wyłącznie na surowo na ciepłą rybę.
- Najlepsza oliwa: delikatna, świeża oliwa z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 70 minut łącznie, plus 5–7 dni moczenia suchej ryby.
- Poziom trudności: łatwy, pod warunkiem że masz dobrze namoczony sztokfisz.
Spis treści
Skąd się wzięło
Sztokfisz to dorsz suszony na wietrze na północy Norwegii, głównie na Lofotach, który od późnego średniowiecza docierał do Genui statkami kupieckimi. Lekki, trwały i tani, stał się podstawą postnej kuchni w dni, w których Kościół zakazywał jedzenia mięsa: w piątki, w Wielkim Poście i w wigilie świąt. W Genui sprzedawano go już namoczonego, w kadziach z wodą w sklepach rybnych, więc po przyniesieniu do domu wystarczyło go ugotować.
Ugotowany sztokfisz z oliwą i cytryną to najstarsza i najprostsza forma jego podania, znana w całych Włoszech. W Ligurii nazywano ją po prostu „stocchefisso in insalata” albo „stocchefisso lesso”, czyli gotowanym. Liguryjski charakter nadają jej składniki z regionu: oliwki Taggiasca, kapary rosnące dziko na kamiennych murkach tarasów, orzeszki pinii i oczywiście miejscowa oliwa.
Sałatka ma w Genui stałe miejsce na stole wigilijnym, obok okazałego cappon magro, i w zwykłe piątki. Ponieważ sztokfisza gotowało się zwykle więcej, niż było potrzeba, część trafiała do sałatki, a reszta do duszonego stoccafisso accomodato na następny dzień.
Dla Liguryjczyków to danie ma też wymiar sezonowy. Zimą, w okresie Bożego Narodzenia, w tłoczniach zachodniej Ligurii trwa tłoczenie Taggiaski, która dojrzewa późno. Na wigilijny stół trafia więc często pierwsza oliwa z nowego zbioru, a prosta sałatka ze sztokfiszu jest dla niej najlepszym tłem.
Sztokfisz w kuchniach Włoch
Ta sama suszona ryba z Norwegii daje w różnych regionach Włoch bardzo różne dania. Wspólne jest tylko to, że zawsze potrzebuje dużo oliwy, bo sama nie ma tłuszczu.
| Danie | Region | Jak przygotowuje się rybę | Rola oliwy |
|---|---|---|---|
| Insalata di stoccafisso | Liguria | gotowana, w płatkach, na ciepło | surowy dressing |
| Stoccafisso accomodato | Liguria | duszona z pomidorami i ziemniakami | baza duszenia |
| Brandacujun | Liguria zachodnia | gotowana z ziemniakami, wstrząsana na purée | emulsja na surowo |
| Baccalà mantecato | Wenecja Euganejska | gotowana i ubijana na krem | ubijana na surowo |
| Stocco di Mammola | Kalabria | duszona lub gotowana z ziemniakami | duszenie i surowa |
Najbliższym krewnym sałatki jest weneckie baccalà mantecato: ta sama ryba, ugotowana tak samo, ale ubita z oliwą na gładki krem. Porównanie obu dań dobrze pokazuje, jak wiele zależy od tego, czy oliwę wmiesza się w płatki, czy wbije w rybę.
Składniki
Na 4 porcje:
- 600 g namoczonego sztokfiszu
- 1 liść laurowy
- 1 plaster cytryny
- 400 g ziemniaków o zwartym miąższu
- 30 g kaparów w soli
- 60 g oliwek Taggiasca w solance
- 30 g orzeszków pinii
- 15 g natki pietruszki
- 1 mały ząbek czosnku (opcjonalnie)
- 80 ml delikatnej oliwy extra vergine
- 2 łyżki soku z cytryny
- sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Przygotowanie
- Namoczonego sztokfisza pokrój na kawałki długości 8–10 cm i włóż do szerokiego garnka. Zalej zimną wodą tak, by przykryła rybę na 3 cm, dodaj liść laurowy i plaster cytryny, ale nie dodawaj soli. Ryba z zimnej wody nagrzewa się równomiernie i nie twardnieje.
- Podgrzewaj powoli na średnim ogniu przez około 15 minut, aż woda zacznie drżeć, a na powierzchni pojawią się pojedyncze bąbelki (85–90°C). Utrzymuj tę temperaturę 15–20 minut, nie dopuszczając do wrzenia. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest matowobiałe i rozchodzi się na płatki przy lekkim nacisku widelcem.
- W tym czasie ugotuj ziemniaki w mundurkach w osolonej wodzie przez 20–25 minut, aż nóż wejdzie w nie bez oporu. Obierz je jeszcze ciepłe i pokrój w plastry grubości 1 cm. Ułóż na dużym półmisku.
- Kapary wypłucz z soli i namocz na 10 minut w zimnej wodzie, potem osusz. Orzeszki pinii upraż na suchej patelni przez 3–4 minuty, aż się zezłocą i zaczną pachnieć. Natkę posiekaj, czosnek, jeśli go używasz, przekrój i natrzyj nim wnętrze miski.
- Wyjmij rybę łyżką cedzakową na deskę. Jeszcze ciepłą obierz ze skóry, usuń kręgosłup i ości, a mięso podziel palcami na płatki wielkości 3–4 cm, wzdłuż naturalnych warstw. Nie siekaj ryby nożem, bo zamienisz ją w drobne włókna.
- Przełóż płatki do miski natartej czosnkiem i od razu, dopóki ryba ma około 50°C, polej ją 60 ml oliwy. Delikatnie wymieszaj dłońmi i odczekaj 2–3 minuty. Płatki są dobrze nasączone, gdy lśnią, a na dnie miski nie zbiera się kałuża oliwy.
- Dodaj sok z cytryny, kapary, oliwki, pinie i większość natki, dopraw pieprzem i ostrożnie solą. Wymieszaj delikatnie, unosząc składniki od dna. Spróbuj: sałatka ma być łagodna, z wyraźnym smakiem oliwy, a cytryna tylko w tle.
- Wyłóż rybę na plastry ziemniaków, skrop je pozostałą oliwą i posyp resztą natki. Odstaw na 20–30 minut w temperaturze pokojowej, by ziemniaki i ryba przejęły aromat. Podawaj letnią.
Jaka oliwa
W insalata di stoccafisso oliwa jest jedynym tłuszczem i głównym nośnikiem smaku. Na 600 g ryby schodzi jej około 80 ml i każda kropla jest wyczuwalna, bo nic jej nie przykrywa: nie ma tu pomidorów, soffritto ani długiego gotowania. Dlatego wybór oliwy decyduje o całym daniu bardziej niż w jakimkolwiek innym przepisie ze sztokfiszem.
Liguryjczycy biorą do niej oliwę z odmiany Taggiasca, najlepiej Riviera Ligure DOP. Jej słodycz, nuta migdała i orzeszków pinii oraz bardzo łagodna goryczka równoważą słoność kaparów i oliwek oraz charakterystyczny, lekko serowy aromat sztokfiszu. Oliwa mocno gorzka i pikantna w połączeniu z cytryną dałaby sałatkę ostrą i szorstką.
Najlepiej sprawdza się oliwa świeża, z bieżącego zbioru. Taggiasca dojrzewa późno i tłoczy się ją od listopada do wiosny, więc w okresie świątecznym na rynek trafia olio nuovo, oliwa prosto z tłoczni, o żywszym, bardziej owocowym zapachu. Poza Ligurią wybierz delikatną oliwę znad Gardy, z odmiany Casaliva, albo łagodny kupaż z południa. Więcej o stylu oliw liguryjskich w przewodniku oliwa z Ligurii.
Na co uważać
Gotowanie we wrzątku. Sztokfisz gotowany w gwałtownie wrzącej wodzie kurczy się, twardnieje i robi się gumowaty. Woda ma tylko drżeć, w temperaturze 85–90°C. Wkładaj rybę do zimnej wody i podgrzewaj powoli.
Doprawianie zimnej ryby. Ryba po wystygnięciu nie wchłania już oliwy, która zostaje na powierzchni i spływa na dno. Polej płatki oliwą zaraz po obraniu, gdy są jeszcze ciepłe. To samo dotyczy ziemniaków.
Za dużo cytryny. Kwas przykrywa delikatny smak ryby i oliwy, a w nadmiarze sprawia, że płatki stają się mączyste. Dwie łyżki soku na 600 g ryby wystarczą; jeśli lubisz kwaskowatość, podaj osobno ćwiartki cytryny.
Niewypłukane kapary. Kapary w soli prosto ze słoika są bardzo słone i zdominują sałatkę razem z oliwkami. Wypłucz je i namocz na 10 minut. Kapary w occie także opłucz, bo ocet zmienia charakter dania.
Rozdrobniona ryba. Siekanie nożem albo zbyt energiczne mieszanie zamienia płatki w drobne włókna przypominające tuńczyka z puszki. Dziel rybę palcami i mieszaj delikatnie, unosząc składniki.
Warianty
Najprostsza, wigilijna wersja to sam sztokfisz z oliwą, cytryną, natką i odrobiną czosnku, bez ziemniaków i dodatków. W sezonie letnim dokłada się ugotowaną al dente fasolkę szparagową, a niekiedy jajka na twardo, co zmienia sałatkę w lekki obiad. W wielu domach do dressingu dodaje się rozgniecione anchois albo łyżkę octu z białego wina zamiast cytryny.
Na zachodzie Ligurii z tych samych składników, sztokfiszu, ziemniaków, oliwy, czosnku i natki, robi się brandacujun: ugotowane razem ryba i ziemniaki trafiają do garnka z oliwą i wstrząsa się nim, aż powstanie gruboziarniste, puszyste purée. Na południu Włoch spotyka się sałatki ze sztokfiszu z selerem naciowym, czerwoną cebulą i ostrą papryczką.
Jeśli sztokfisz jest nie do zdobycia, możesz użyć wymoczonego bakaliarza, czyli dorsza solonego. Moczy się go krócej, 2–3 dni, i nie wymaga dodatkowej soli w sałatce.
Do stołu
Insalata di stoccafisso podaje się letnią albo w temperaturze pokojowej, nigdy prosto z lodówki. Na wigilijnym stole jest przystawką, na co dzień lekkim daniem głównym. Do zbierania oliwy z talerza najlepiej pasuje kawałek focacci genueńskiej albo chrupiący chleb.
Do picia wybierz białe wino z Ligurii o wyraźnej mineralności: Vermentino, Pigato albo białe Cinque Terre. Dobrze sprawdzi się też wytrawne Soave albo Verdicchio. Unikaj win dębowanych, które przykryją delikatną rybę.
Sałatkę przechowasz w lodówce do 2 dni w zamkniętym pojemniku. Wyjmij ją na godzinę przed podaniem, wymieszaj i skrop świeżą oliwą, bo ryba w lodówce częściowo ją wchłonie, a zimna oliwa zgęstnieje. Sałatki nie zamrażaj. Rybę możesz ugotować dzień wcześniej, ale dopraw ją wtedy po lekkim podgrzaniu, by znów chłonęła oliwę.
Pytania i odpowiedzi
Jak ugotować sztokfisz do sałatki?
Namoczonego sztokfisza włóż do zimnej wody z liściem laurowym i plastrem cytryny, podgrzej powoli do 85–90°C i trzymaj w tej temperaturze 15–20 minut. Woda nie może wrzeć. Ryba jest gotowa, gdy rozchodzi się na płatki pod widelcem.
Czy sałatkę ze sztokfiszem podaje się na ciepło?
Tak, najlepsza jest letnia albo w temperaturze pokojowej. Rybę doprawia się oliwą jeszcze ciepłą, bo wtedy dobrze ją wchłania. Prosto z lodówki sałatka traci smak, a oliwa tężeje.
Czy sztokfisz jest słony?
Nie, sztokfisz suszy się bez soli, w przeciwieństwie do bakaliarza, który jest solony. Dlatego sałatkę trzeba doprawić solą, ale ostrożnie, bo kapary i oliwki również są słone. Najlepiej solić na końcu, po spróbowaniu.
Czym zastąpić sztokfisz w sałatce?
Najbliższym zamiennikiem jest wymoczony bakaliarz, czyli solony dorsz, moczony 2–3 dni. Można też użyć świeżego dorsza ugotowanego w ten sam sposób, ale ryba będzie delikatniejsza i bardziej miękka. W obu przypadkach sposób doprawiania oliwą pozostaje ten sam.
Jak długo moczyć sztokfisz przed gotowaniem?
Suchy sztokfisz moczy się 5–7 dni w zimnej wodzie, zmieniając ją dwa razy dziennie i trzymając naczynie w lodówce. Grube kawałki z grzbietu mogą potrzebować dłużej. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest białe, miękkie i ugina się pod palcem.
Jaka oliwa jest najlepsza do sałatki ze sztokfiszem?
Najlepsza jest delikatna, świeża oliwa extra vergine z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP. Jej łagodność i nuta migdała równoważą słoność kaparów i oliwek. Oliwa jest tu jedynym dressingiem, więc powinna być najlepsza, jaką masz.
Jak długo można przechowywać sałatkę ze sztokfiszem?
Sałatkę można przechowywać w lodówce do 2 dni w szczelnym pojemniku. Przed podaniem wyjmij ją na godzinę wcześniej i skrop świeżą oliwą. Sałatki nie należy zamrażać, bo ryba i ziemniaki tracą strukturę.
