Focaccia di Recco col formaggio to liguryjski placek z dwóch warstw cienkiego jak bibuła ciasta bez drożdży, ugniecionego z mąki, wody, oliwy extra vergine i soli, między którymi zapieka się porcje świeżego, kremowego sera. Piecze się ją w okrągłych blachach, w bardzo gorącym piecu, zaledwie kilka minut, i je od razu, gdy ser jeszcze bulgocze w dziurkach. Od 2015 roku jej nazwa jest chroniona w Unii Europejskiej jako IGP, po polsku ChOG.
Mimo nazwy z genueńską fugassą łączy ją niewiele. Nie ma tu drożdży ani dołeczków z solanką, a oliwa ma inne zadanie: dodana do ciasta sprawia, że da się je rozciągnąć niemal do przezroczystości, a wylana na wierzch przed pieczeniem zamienia go w złotą, pęcherzykowatą skórkę. Do tak delikatnego dania pasuje delikatna oliwa liguryjska.
W skrócie
- Region: Liguria, Golfo Paradiso w prowincji Genua: Recco, Sori, Camogli i Avegno.
- Główne składniki: mąka pszenna, woda, oliwa extra vergine, sól, świeży ser typu crescenza lub stracchino.
- Rola oliwy: składnik ciasta, który pozwala rozciągnąć je do przezroczystości; tłuszcz do blachy i na wierzch przed pieczeniem.
- Najlepsza oliwa: delikatna liguryjska, np. Riviera Ligure DOP z podstrefy Riviera di Levante albo oliwa z odmiany Taggiasca.
- Czas przygotowania: około 40 minut pracy i 60 minut odpoczynku ciasta.
- Poziom trudności: trudny; samo ciasto jest proste, ale rozciąganie go na cienki płat wymaga kilku prób.
Spis treści
Skąd się wzięło
Recco to niewielkie miasto nad Golfo Paradiso, około 20 km na wschód od Genui, między Sori a Camogli. Placek z serem, który rozsławił je na całe Włochy, to w liguryjskim rozumieniu raczej torta niż focaccia: dwa płaty ciasta i nadzienie, bez żadnego zaczynu. Piecze się go w okrągłych, cienkich blachach, tradycyjnie miedzianych i cynowanych od środka, w piecach rozgrzanych znacznie mocniej niż do zwykłego chleba.
O początkach krążą dwie legendy. Pierwsza mówi o najazdach Saracenów, przed którymi mieszkańcy wybrzeża uciekali w góry, zabierając ze sobą mąkę, oliwę i ser, z których piekli proste placki. Druga łączy focaccię z wyprawami krzyżowymi pod koniec XII wieku, gdy rycerze mieli jeść ją przed wypłynięciem z Ligurii. Żadnej z tych historii nie potwierdzają wiarygodne dokumenty i trzeba je traktować jako lokalną tradycję.
Udokumentowana historia jest skromniejsza. Placek z serem był daniem domowym w Recco i okolicznych wsiach, a od przełomu XIX i XX wieku zaczęły go serwować miejscowe trattorie. Po drugiej wojnie światowej, gdy mocno zniszczone bombardowaniami miasto się odbudowywało, focaccia z serem stała się jego wizytówką i powodem, dla którego genueńczycy przyjeżdżali tu na niedzielny obiad.
W 2015 roku Unia Europejska zarejestrowała nazwę Focaccia di Recco col formaggio jako chronione oznaczenie geograficzne. Dyscyplinarz ogranicza produkcję do czterech gmin: Recco, Sori, Camogli i Avegno, określa listę składników i sposób wypieku. Co roku w maju Recco organizuje święto focacci, podczas którego placki piecze się na oczach gości w dużych ilościach.
Składniki
Na 4 porcje (jedna okrągła blacha o średnicy 36 cm):
Na ciasto
- 250 g mąki pszennej typu 00 o dużej sile (W 280–320) albo mąki o zawartości białka 12–13%
- 125 ml wody o temperaturze około 20 °C
- 25 ml delikatnej oliwy extra vergine
- 4 g drobnej soli
Na nadzienie i wierzch
- 400 g sera crescenza albo stracchino
- 10 ml delikatnej oliwy extra vergine do wysmarowania blachy
- 20 ml delikatnej oliwy extra vergine do skropienia
- 2 g soli do posypania
Jako przekąska ta ilość wystarczy dla 4 osób, jako danie główne dla 2–3.
Przygotowanie
- Ciasto. Wymieszaj mąkę z solą, wlej wodę i oliwę i zagniataj 8–10 minut. Ciasto bez drożdży jest początkowo twarde i opiera się dłoniom, ale stopniowo mięknie. Jest gotowe, gdy jest bardzo gładkie, jedwabiste, nie klei się do rąk i nie widać w nim drobin mąki.
- Odpoczynek. Podziel ciasto na dwie kule: większą, około 220 g, na spód i mniejszą, około 180 g, na wierzch. Posmaruj je cienko oliwą, przykryj odwróconą miską i zostaw na 60 minut w temperaturze pokojowej. Ciasto jest gotowe, gdy rozluźnione rozciąga się bez cofania.
- Piekarnik. Rozgrzej piekarnik do najwyższej temperatury, 250–280 °C, z kamieniem lub stalą do pizzy na najniższym poziomie, przez co najmniej 40 minut. Okrągłą, cienką blachę o średnicy 36 cm posmaruj 10 ml oliwy. Piekarnik jest gotowy, gdy kamień jest rozgrzany na wskroś; bez niego spód nie zdąży się upiec.
- Spód. Rozwałkuj większą kulę na krążek o średnicy 25 cm, a potem podnieś go i rozciągaj na grzbietach obu dłoni zaciśniętych w pięści, obracając ciasto i przesuwając dłonie od środka ku brzegom. Rozciągaj, aż płat osiągnie 45–50 cm średnicy. Ciasto jest gotowe, gdy jest cienkie jak papier do pieczenia i prześwituje przez nie światło; pojedyncze małe dziurki można skleić palcami.
- Nadzienie. Połóż płat na blasze tak, by zwisał poza krawędź. Rozłóż ser w porcjach wielkości orzecha włoskiego, po 20–25 g, co 3–4 cm, w sumie 16–20 kopczyków. Nie rozsmarowuj go; ser rozpłynie się sam w piekarniku.
- Wierzch. Mniejszą kulę rozciągnij w ten sam sposób na płat o średnicy około 45 cm i połóż na serze. Dociśnij oba płaty do krawędzi blachy, a nadmiar odetnij, przetaczając wałek po brzegu. Brzeg jest dobrze zamknięty, gdy obie warstwy tworzą jeden cienki rant.
- Dziurki. Szczypnij górną warstwę palcami nad każdym kopczykiem sera i w kilku miejscach między nimi, robiąc otwory o średnicy 1–2 cm. Skrop wierzch 20 ml oliwy, rozprowadzając ją palcami lub pędzlem, i posyp solą. Placek jest gotowy do pieczenia, gdy oliwa pokrywa cały wierzch cienką warstwą.
- Pieczenie. Postaw blachę na rozgrzanym kamieniu i piecz 8–12 minut w 250–280 °C; przy piekarniku osiągającym tylko 230 °C wydłuż czas do 13–15 minut. Focaccia jest gotowa, gdy wierzch jest złoty z brązowymi pęcherzami, ser bulgocze i lekko rumieni się w dziurkach, a podniesiony brzeg spodu jest sztywny i zrumieniony.
- Krojenie i podanie. Odczekaj 1–2 minuty, aż ser nieco stężeje, i pokrój placek nożyczkami albo mezzaluną na kwadraty albo kawałki tortowe. Podawaj od razu, prosto z blachy, kiedy brzegi chrupią, a ser jest płynny.
Co mówi dyscyplinarz IGP
Oznaczenie IGP obejmuje wyłącznie wersję z serem, w pełnej nazwie Focaccia di Recco col formaggio. Dyscyplinarz dopuszcza tylko pięć składników: mąkę pszenną typu 00, wodę, oliwę extra vergine, sól i świeży ser krowi o miękkim miąższu, czyli w praktyce crescenzę lub stracchino. Wyklucza drożdże i zaczyny, inne nadzienia oraz tłuszcze inne niż oliwa. Opisuje też technikę: dwa cienkie płaty ciasta, okrągła blacha i wypiek w bardzo wysokiej temperaturze przez kilka minut.
Więcej o tym, jak czytać unijne oznaczenia na produktach spożywczych, piszemy w tekście jak czytać oznaczenia DOP i IGP. Poza Ligurią spotkasz wiele placków z serem nazywanych focaccią z Recco; bez znaku IGP i bez pochodzenia z czterech gmin to tylko inspiracja.
Jaki ser zamiast crescenzy
Crescenza i stracchino, świeże sery krowie z północnych Włoch, bywają w Polsce dostępne w sklepach z włoską żywnością, ale nie zawsze. Ser do focacci di Recco musi się roztopić w kilka minut, zachować kremowość i lekko kwaśny smak, a przy tym nie puścić wody, która rozmoczyłaby cienkie ciasto.
| Ser | Zachowanie w piekarniku | Ocena |
|---|---|---|
| Crescenza, stracchino | topi się w kremowe, lekko kwaśne jeziorka | wzorzec |
| Robiola krowia | podobna, nieco bardziej wyrazista | dobry zamiennik |
| Mozzarella | puszcza wodę, robi się gumowata | słaby |
| Ricotta | nie topi się, wysycha w grudki | nie nadaje się |
| Kremowy serek śmietankowy | topi się, ale jest za słodki i za tłusty | tylko awaryjnie |
Jaka oliwa
Oliwa ma w focacci di Recco trzy zadania, z których najważniejsze rozgrywa się w cieście. Około 10% oliwy w stosunku do masy mąki smaruje włókna glutenu, dzięki czemu ciasto bez drożdży da się rozciągnąć na płat cieńszy niż milimetr. Bez oliwy rwałoby się przy pierwszej próbie, a z jej nadmiarem robiłoby się kruche jak ciasto na tartę. Druga rola to wierzch: cienka warstwa oliwy w piekarniku rozgrzanym do 250–280 °C zamienia ciasto w złotą skórkę z pęcherzami i chroni je przed wysuszeniem. Trzecia, najprostsza, to natłuszczenie blachy, żeby spód się nie przykleił.
Recco leży we wschodniej części Ligurii, więc najbardziej lokalnym wyborem jest oliwa z oznaczeniem Riviera Ligure DOP z podstrefy Riviera di Levante, tłoczona z miejscowych odmian, takich jak Lavagnina. Jest delikatna, z nutą świeżej trawy i migdała. Równie dobrze sprawdzi się oliwa z odmiany Taggiasca z zachodniej części wybrzeża, słodkawa i niemal pozbawiona goryczy. Obie podkreślają mleczny smak sera, zamiast z nim walczyć.
Oliwa intensywna, gorzka i pikantna, w tak krótkim pieczeniu nie zdąży złagodnieć i zdominuje cienkie ciasto. Dyscyplinarz IGP wymaga oliwy extra vergine; o tym, czym różni się ona od oliwy vergine czy zwykłego olio di oliva, piszemy w tekście o klasach oliwy na etykiecie. Szerzej o liguryjskich odmianach i stylach opowiada przewodnik oliwa z Ligurii.
Na co uważać
Ciasto bez odpoczynku. Świeżo wyrobione ciasto jest sprężyste i kurczy się przy każdej próbie rozciągnięcia. Godzina pod miską rozluźnia gluten na tyle, że płat da się rozciągnąć na grzbietach dłoni bez rwania. W chłodnej kuchni wydłuż odpoczynek do 90 minut.
Za grube ciasto. Płat grubszy niż milimetr w gorącym piecu zdąży się zrumienić z wierzchu, ale w środku pozostanie surowy i kleisty, zwłaszcza pod serem. Lepiej, żeby ciasto miało kilka małych dziurek, niż było grube.
Ser rozsmarowany albo za dużo sera. Rozsmarowany ser tworzy warstwę, przez którą para nie może uciec, a górne ciasto odkleja się i nadyma. Za duża ilość sera wypływa na blachę i przypala się. Kopczyki wielkości orzecha co 3–4 cm to sprawdzona proporcja.
Za chłodny piekarnik. W 200 °C focaccia piecze się tak długo, że ciasto wysycha na suchar, a ser traci kremowość. Rozgrzej piekarnik do maksimum i piecz na rozgrzanym kamieniu lub stali; liczy się każdy stopień.
Brak dziurek w wierzchu. Para z topniejącego sera musi mieć ujście. Bez otworów górny płat nadyma się jak balon, a ser rozlewa się na boki zamiast bulgotać w dziurkach.
Warianty
W części lokali w Recco i okolicach podaje się wersję z sosem pomidorowym, oliwkami i anchois rozłożonymi na wierzchu, nazywaną czasem pizzą z Recco. Nie jest objęta IGP, ale ma wiernych amatorów. Popularne jest też skropienie gotowej focacci kilkoma łyżeczkami pesto albo posypanie jej świeżo zmielonym pieprzem.
W domach poza Ligurią do sera dodaje się szynkę gotowaną, plasterki ziemniaków czy warzywa, ale to już improwizacja. Techniką bardzo cienkiego, nierosnącego ciasta Liguria posługuje się także w wytrawnych tartach z warzywami, z których najbardziej znana jest wielkanocna torta pasqualina z boćwiną, świeżym serem i całymi jajkami. Wersja na lekkim cieście drożdżowym, z serem i oliwą, to z kolei krewna genueńskiej focacci, a nie placka z Recco.
Do stołu
Focaccię di Recco podaje się wyłącznie na gorąco, w ciągu kilku minut od wyjęcia z pieca. Jako przekąska trafia na stół pokrojona w kwadraty, jako danie główne w dużych kawałkach. W restauracjach nad zatoką zamawia się ją często przed talerzem trofie al pesto, a w genueńskich piekarniach i barach leży obok plastrów farinaty.
Do picia pasuje białe wino z Ligurii, np. Vermentino albo Bianchetta Genovese, które odświeża po kremowym serze. Dobrze sprawdza się też jasne piwo.
Upieczonej focacci nie da się przygotować z wyprzedzeniem bez utraty jakości. Można natomiast zrobić wcześniej ciasto: zawinięte w folię wytrzyma w lodówce do 24 godzin, trzeba je tylko wyjąć na godzinę przed rozciąganiem, żeby wróciło do temperatury pokojowej. Resztki odgrzewaj na rozgrzanym kamieniu lub w żeliwnej patelni przez 3–4 minuty, nigdy w mikrofalówce, która zamienia ciasto w gumę.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest focaccia di Recco?
Focaccia di Recco col formaggio to liguryjski placek z dwóch bardzo cienkich warstw ciasta bez drożdży, przełożonych świeżym serem, najczęściej crescenzą. Ciasto robi się z mąki, wody, oliwy extra vergine i soli. Piecze się go kilka minut w bardzo gorącym piecu i je od razu.
Jaki ser do focacci di Recco?
Do focacci di Recco używa się świeżego, miękkiego sera krowiego, w praktyce crescenzy albo stracchino. Dobrym zamiennikiem jest krowia robiola. Mozzarella i ricotta się nie sprawdzają, bo puszczają wodę albo nie topią się w kremową masę.
Czy focaccia di Recco ma drożdże?
Nie, ciasto na focaccię di Recco nie zawiera drożdży ani zaczynu. Składa się tylko z mąki, wody, oliwy extra vergine i soli, a dyscyplinarz IGP wprost wyklucza środki spulchniające. Ciasto nie rośnie, tylko rozciąga się na bardzo cienki płat.
Czym różni się focaccia di Recco od focacci genovese?
Focaccia genovese jest drożdżowa, wysoka na 1,5–2 cm i ma dołeczki z solanką z wody, oliwy i soli. Focaccia di Recco to dwa przezroczyste płaty ciasta bez drożdży z serem w środku, pieczone kilka minut w bardzo wysokiej temperaturze. Łączy je region i hojne użycie oliwy.
W jakiej temperaturze piec focaccię di Recco w domu?
W domowym piekarniku piecz focaccię di Recco w najwyższej możliwej temperaturze, 250–280 °C, na rozgrzanym kamieniu lub stali, przez 8–12 minut. Piekarnik rozgrzewaj co najmniej 40 minut. W niższej temperaturze ciasto wysycha, zanim ser się zapiecze.
Czy focaccia di Recco ma oznaczenie IGP?
Tak, od 2015 roku nazwa Focaccia di Recco col formaggio jest chroniona jako IGP, czyli chronione oznaczenie geograficzne. Oryginał może powstać tylko w gminach Recco, Sori, Camogli i Avegno, zgodnie z określoną recepturą. Oznaczenie dotyczy wyłącznie wersji z serem.
Jak cienkie ma być ciasto na focaccię di Recco?
Ciasto ma być cieńsze niż milimetr, tak cienkie, że prześwituje przez nie światło. Z 220 g ciasta rozciąga się płat o średnicy 45–50 cm. Najłatwiej uzyskać taki efekt, rozciągając ciasto na grzbietach dłoni zaciśniętych w pięści, po godzinie odpoczynku.
