Lagane e ciciari to kalabryjski makaron z ciecierzycą: szerokie, ręcznie krojone wstęgi z semoliny i wody, połączone z ciecierzycą ugotowaną do miękkości i przesmażoną w oliwie z czosnkiem i suszoną papryczką. Część ziaren rozgniata się z wodą z gotowania, dzięki czemu powstaje gęsty, kremowy i lekko oleisty sos, który otula makaron bez grama nabiału. „Ciciari” to dialektalna nazwa ciecierzycy, po włosku ceci.
To danie z dawnej kuchni chłopskiej, w której strączki zastępowały mięso, a jajka były zbyt cenne, żeby dodawać je do ciasta. Jego smak opiera się na trzech rzeczach: dobrze ugotowanej ciecierzycy, cienko rozwałkowanych lagane i oliwie, która najpierw smaży czosnek, a na końcu trafia na talerz na surowo.
W skrócie
- Region: Kalabria, zwłaszcza prowincja Cosenza; bardzo podobne danie znają Bazylikata, Kampania i Apulia.
- Główne składniki: semolina z pszenicy durum, woda, suszona ciecierzyca, czosnek, suszona papryczka chili, liść laurowy.
- Rola oliwy: smaży czosnek i chili, a potem emulguje się z ciecierzycą w sos; świeża oliwa na surowo wykańcza talerz.
- Najlepsza oliwa: intensywna kalabryjska z odmiany Carolea, np. z oznaczenia Lametia DOP.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 2,5 godziny gotowania ciecierzycy i 12 godzin jej moczenia.
- Poziom trudności: średni, ze względu na ręczne wałkowanie ciasta.
Spis treści
Skąd się wzięło
Lagane należą do najstarszych nazw makaronu we Włoszech. Pochodzą od łacińskiego laganum, płata cienkiego ciasta, a w jednej z satyr Horacego, poety z Wenozy na pograniczu dzisiejszej Bazylikaty i Apulii, pojawia się wieczorna miska porów, ciecierzycy i lagana. Ówczesne laganum prawdopodobnie pieczono albo smażono, a nie gotowano w wodzie, więc związek z dzisiejszym makaronem jest bardziej językowy niż technologiczny. Sam pomysł łączenia ciasta ze strączkami ma jednak na południu Italii bardzo długą historię.
W Kalabrii lagane robi się z semoliny z pszenicy durum i wody, bez jajek. Ciasto wałkuje się długim, cienkim wałkiem, który w wielu wsiach regionu nazywa się laganaturu, a potem kroi na wstęgi szerokości około dwóch centymetrów. Ciecierzyca rosła na suchych wzgórzach w głębi lądu i była gotowana godzinami w glinianym garnku zwanym pignata, ustawionym przy palenisku, gdzie dochodziła powoli, prawie bez nadzoru.
Danie bywa nazywane w Bazylikacie „daniem zbójników”, piatto del brigante. To opowieść, nie udokumentowany fakt: miska makaronu z ciecierzycą była jedzeniem całego biednego południa, nie tylko ukrywających się w górach bandytów, a łączenie jej z brigantaggio z XIX wieku służy dziś raczej kartom restauracji. W części kalabryjskich domów lagane e ciciari przygotowuje się w dniu świętego Józefa, 19 marca, kiedy na stołach pojawiają się potrawy ze strączków, ale ten zwyczaj różni się w zależności od miejscowości.
Dla Kalabryjczyków to przede wszystkim jedzenie codzienne, zimowe i wiosenne, kiedy w spiżarni zostają suche strączki, a w kanistrze oliwa z ostatniego zbioru. Dlatego oliwa nie jest tu dodatkiem do smaku, tylko pełnoprawnym składnikiem, którego używa się bez skąpstwa.
Ciecierzyca z pignaty
Najlepsze lagane e ciciari wychodzą z ciecierzycy suszonej, kupionej możliwie świeżo, czyli ze zbioru z ostatnich 12 miesięcy. Stara ciecierzyca gotuje się dłużej i nierówno, a jej skórki twardnieją. Szukaj ziaren średniej wielkości, jasnobeżowych, bez pęknięć.
Gliniany garnek nie jest konieczny, ale robi różnicę: glina nagrzewa się wolno i utrzymuje temperaturę tuż poniżej wrzenia, więc ziarna nie pękają, a woda z gotowania staje się gęsta i aromatyczna. W zwykłym garnku z grubym dnem uzyskasz bardzo podobny efekt, jeśli ustawisz najmniejszy palnik i przykryjesz garnek, zostawiając szczelinę.
| Sposób | Moczenie | Gotowanie | Efekt |
|---|---|---|---|
| Gliniany garnek na małym ogniu | 12 godzin | 2,5–3 godziny | ziarna całe, kremowe, gęsta woda z gotowania |
| Garnek z grubym dnem | 12 godzin | 1,5–2,5 godziny | bardzo dobry, wymaga pilnowania ognia |
| Szybkowar | 12 godzin | 30–40 minut od uzyskania ciśnienia | szybki, część ziaren pęka |
| Ciecierzyca ze słoika | brak | 10 minut w soffritto | wygodny, uboższy smak i rzadszy sos |
Składniki
Na 4 porcje:
Na lagane
- 400 g semoliny z pszenicy durum (semola rimacinata)
- 200 ml letniej wody (około 35°C)
- 1 szczypta soli
- 2 łyżki semoliny do podsypywania
Na ciecierzycę
- 300 g suszonej ciecierzycy
- 1 płaska łyżeczka sody oczyszczonej do moczenia (opcjonalnie)
- 2 liście laurowe
- 1 ząbek czosnku w łupince
- 2,5 l wody
- 10 g soli
Na soffritto i do podania
- 80 ml oliwy extra vergine do smażenia
- 30 ml oliwy extra vergine na surowo (2 łyżki)
- 3 ząbki czosnku
- 1 suszona papryczka chili (2 dla ostrzejszej wersji)
- świeżo zmielony czarny pieprz do smaku
- sól do smaku
Przygotowanie
- Wieczorem opłucz ciecierzycę, zalej ją 1,5 l zimnej wody z sodą i zostaw na 12 godzin w chłodnym miejscu. Rano ziarna powinny podwoić objętość i być gładkie, bez zmarszczek. Odcedź je i dokładnie przepłucz, żeby usunąć resztki sody.
- Przełóż ciecierzycę do glinianego garnka albo garnka z grubym dnem, zalej 2,5 l zimnej wody, dodaj liście laurowe i nieobrany ząbek czosnku. Doprowadź powoli do wrzenia i przez pierwsze 10 minut zbieraj szarą pianę. Potem zmniejsz ogień tak, by woda ledwie mrugała (około 90–95°C), i gotuj 1,5–2,5 godziny, a w ostatnich 30 minutach dodaj sól.
- Gdy ciecierzyca się gotuje, przygotuj ciasto: usyp semolinę w kopiec, zrób w środku dołek, dodaj sól i wlewaj wodę stopniowo, mieszając palcami. Zagniataj 10–12 minut, aż ciasto będzie gładkie, sprężyste i przestanie kleić się do dłoni. Wgnieciony palcem dołek powinien powoli wracać.
- Zawiń ciasto w folię i zostaw na 30 minut w temperaturze pokojowej. W tym czasie gluten się rozluźnia i ciasto przestaje się kurczyć przy wałkowaniu. Po odpoczynku powinno być miękkie i plastyczne jak plastelina.
- Podziel ciasto na 4 części i rozwałkuj każdą na grubość 1,5–2 mm, podsypując semoliną. Arkusz jest gotowy, gdy przy brzegach lekko prześwituje pod światło. Zostaw arkusze na 10 minut, żeby podeschły i nie sklejały się przy krojeniu.
- Zwiń każdy arkusz luźno w rulon i pokrój ostrym nożem w paski szerokości 1,5–2 cm. Rozwiń wstęgi, przetnij na długość 15–20 cm i rozłóż na ściereczce oprószonej semoliną. Gotowe lagane możesz zostawić tak na 2–3 godziny.
- Sprawdź ciecierzycę: jest gotowa, gdy ziarno rozgniata się językiem o podniebienie, a skórki w większości pozostają całe. Wyjmij liście laurowe i czosnek. Odlej i zachowaj 500 ml wody z gotowania.
- Na szerokiej patelni lub w rondlu o średnicy 26–28 cm wlej 80 ml oliwy, dodaj 3 ząbki czosnku pokrojone w plasterki i pokruszoną papryczkę. Podgrzewaj od zimnego na średnio-małym ogniu przez 3–4 minuty, aż oliwa osiągnie około 130°C, a czosnek zrobi się jasnozłoty i zacznie pachnieć słodko. Nie dopuść do brązowienia czosnku, bo zgorzknieje cały sos.
- Przełóż do soffritto całą ciecierzycę łyżką cedzakową, dolej 300 ml wody z gotowania i duś 8–10 minut na małym ogniu. Rozgnieć widelcem lub tłuczkiem mniej więcej jedną trzecią ziaren bezpośrednio w patelni. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje do konsystencji gęstej zupy krem, a oliwa przestanie zbierać się w oczka na powierzchni.
- W dużym garnku zagotuj 4 l wody z 40 g soli i wrzuć lagane, strząsając nadmiar semoliny. Gotuj 3–4 minuty od ponownego zawrzenia, aż wstęgi wypłyną i będą miękkie, ale z lekkim oporem przy brzegach. Przed odcedzeniem odlej 200 ml wody z makaronu.
- Przełóż lagane do patelni z ciecierzycą i mieszaj 1–2 minuty na średnim ogniu, dolewając po trochu wody z makaronu lub z ciecierzycy. Danie jest gotowe, gdy sos otula wstęgi i lekko spływa z łyżki, ale nie stoi w talerzu jak zupa. Zdejmij z ognia, zostaw na 2 minuty, a potem podawaj, skrapiając każdą porcję łyżką surowej oliwy i oprószając pieprzem.
Jaka oliwa
W Kalabrii oliwa do tego dania to niemal zawsze ta sama, której używa się do wszystkiego: lokalna, z najbliższej tłoczni, najczęściej z odmiany Carolea. To najważniejsza odmiana środkowej Kalabrii, dająca oliwy od średnich do intensywnych, z nutą zielonego migdała, karczocha i świeżej trawy oraz wyraźnie pieprzowym finiszem. Ta ostrość dobrze kontrastuje ze słodkim, mączystym smakiem ciecierzycy, a goryczka nie pozwala sosowi stać się mdłym.
Najczystszy wyraz Carolei dają oliwy z oznaczenia Lametia DOP z okolic Lamezia Terme, opartego niemal wyłącznie na tej odmianie. Dobrym wyborem są też oliwy Bruzio DOP z prowincji Cosenza, skąd danie pochodzi; w zależności od podstrefy łączą Caroleę z innymi miejscowymi odmianami. Jeśli wolisz łagodniejszy finisz, sięgnij po Ottobraticę z południa regionu, która ma więcej słodyczy i mniej pieprzu.
Oliwa pracuje tu dwa razy. Najpierw w soffritto, gdzie nie przekracza 130–140°C, czyli temperatury wyraźnie niższej niż punkt dymienia dobrej oliwy extra vergine; w tej fazie przenosi do sosu aromat czosnku i chili. Potem wraca na surowo, łyżką na talerz, i to ona daje świeżość oraz zielony, pieprzowy akcent. Jeśli masz w domu dwie oliwy, do soffritto użyj tańszej, a na koniec świeżej oliwy z ostatniego zbioru. Więcej o tym, kiedy oliwę smażyć, a kiedy dodawać na surowo, piszemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej, a o regionie w przewodniku Oliwa z Kalabrii.
Na co uważać
Ciecierzyca gotowana na pełnym wrzeniu. Gwałtowne bulgotanie rozrywa skórki, a środek ziaren zostaje twardy. Woda ma tylko mrugać, a garnek może stać na najmniejszym palniku nawet trzy godziny. Gotowość sprawdzaj, rozgniatając kilka ziaren, a nie po czasie z przepisu.
Przypalony czosnek. Czosnek wrzucony na rozgrzaną oliwę brązowieje w kilkadziesiąt sekund i daje sosowi gorzki, metaliczny posmak. Zawsze zaczynaj od zimnej oliwy i średnio-małego ognia. Gdy czosnek zrobi się złoty, od razu dodaj ciecierzycę, która obniży temperaturę.
Za grube ciasto. Lagane grubsze niż 2 mm gotują się nierówno: brzegi rozmiękają, środek zostaje surowy, a całość jest ciężka. Wałkuj do momentu, gdy ciasto lekko prześwituje przy brzegach, i podsypuj semoliną, nie mąką pszenną, która się klei.
Makaron ugotowany do końca w garnku. Lagane muszą przejść ostatnią minutę w sosie, bo wtedy oddają skrobię i wiążą ciecierzycę z oliwą. Wstęgi ugotowane do miękkości i dopiero potem polane sosem będą śliskie, a sos zostanie osobno na dnie talerza.
Za mało płynu. Lagane i ciecierzyca piją wodę także po zdjęciu z ognia, więc danie gęstnieje z każdą minutą. Zachowaj wodę z gotowania ciecierzycy i makaronu i dolewaj jej, aż sos będzie luźniejszy, niż wydaje się potrzebne.
Warianty
W części domów prowincji Cosenza do soffritto dodaje się 2–3 łyżki passaty albo kilka pomidorków koktajlowych, co daje wersję różowawą i lekko kwaskową. W Bazylikacie na wierzch kruszy się często peperoni cruschi, chrupiące suszone papryki smażone przez kilka sekund w oliwie, znane z przepisu na strascinati con mollica e peperoni cruschi. Wersja zimowa zaczyna się od kawałka boczku albo skórki wieprzowej, gotowanej razem z ciecierzycą.
Gęstość dania zależy od domu: jedni podają lagane e ciciari prawie suche, inni jako gęstą zupę z makaronem, jedzoną łyżką. Wersja z innych regionów to rzymska pasta e ceci, z krótkim makaronem i rozmarynem.
Do stołu
Podawaj lagane e ciciari od razu, w głębokich talerzach, z oliwą i pieprzem na stole. Kalabryjczycy często stawiają obok buteleczkę olio santo, oliwy nasyconej papryczkami chili, z której każdy dodaje tyle ostrości, ile lubi. Sera zwykle się nie dodaje. Do picia wybierz czerwone wino z Kalabrii, na przykład Cirò Rosso z odmiany Gaglioppo, które ma wyraźne garbniki i dobrze radzi sobie z oleistym sosem.
Ugotowaną ciecierzycę możesz przechowywać w wodzie z gotowania w lodówce do 3–4 dni albo zamrozić na kilka miesięcy. Świeże lagane można podsuszyć przez 24 godziny na ściereczce albo zamrozić rozłożone na tacy. Gotowe danie odgrzewaj na patelni z dodatkiem wody, bo po nocy w lodówce bardzo gęstnieje; po podgrzaniu skrop je świeżą oliwą.
Pytania i odpowiedzi
Co to są lagane?
Lagane to szerokie, płaskie wstęgi makaronu z semoliny z pszenicy durum i wody, bez jajek, typowe dla Kalabrii, Bazylikaty i Kampanii. Mają zwykle 1,5–2 cm szerokości i około 1,5–2 mm grubości. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego laganum.
Czym różnią się lagane od pappardelle?
Lagane robi się z semoliny i wody, a pappardelle z mąki pszennej i jajek. Lagane są przez to twardsze, bardziej sprężyste i mają ziarnisty smak pszenicy durum. Pappardelle kojarzą się z Toskanią i sosami mięsnymi, a lagane ze strączkami i oliwą.
Czy do lagane e ciciari można użyć ciecierzycy z puszki?
Można, choć sos będzie rzadszy i mniej aromatyczny niż z ciecierzycy gotowanej w domu. Ciecierzycę ze słoika opłucz, przesmaż 10 minut w soffritto i dolej wody z makaronu zamiast wody z gotowania strączków. Wtedy całe danie zajmie około 45 minut.
Ile moczyć ciecierzycę do lagane e ciciari?
Ciecierzycę moczy się około 12 godzin w zimnej wodzie, najlepiej przez noc. Szczypta sody oczyszczonej przyspiesza mięknięcie, ale po moczeniu ziarna trzeba dokładnie przepłukać. Bez moczenia ciecierzyca gotuje się nierówno i znacznie dłużej.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do lagane e ciciari?
Najlepsza jest intensywna oliwa kalabryjska z odmiany Carolea, na przykład z oznaczenia Lametia DOP lub Bruzio DOP. Jej pieprzowy finisz i nuta zielonego migdała równoważą słodycz ciecierzycy. Oliwy używa się do smażenia czosnku i na surowo na talerz.
Czy lagane e ciciari to zupa czy danie z makaronem?
To danie z makaronem o gęstym, kremowym sosie, ale jego gęstość zależy od domu. W części Kalabrii i Bazylikaty podaje się je z większą ilością płynu, jak gęstą zupę jedzoną łyżką. Klasyczna wersja jest gęsta i lekko oleista, bez stojącego na talerzu płynu.
