Focaccia barese to okrągła, wysoka na 2–3 cm focaccia z Bari, z ciastem z semoliny z pszenicy durum i gotowanego ziemniaka, pieczona w blasze z dużą ilością oliwy i przykryta zgniecionymi pomidorkami, oregano i grubą solą. Ma chrupiący, niemal smażony spód, miękki i wilgotny środek oraz wierzch, na którym sok pomidorów miesza się z oliwą.
W Bari kupuje się ją w piekarniach od rana, na wagę albo w kawałkach, i je na ciepło o każdej porze: na drugie śniadanie, na plaży, przed meczem, do zimnego piwa. Przepis domowy daje bardzo zbliżony efekt, pod warunkiem że nie oszczędzasz oliwy, nie skracasz wyrastania i masz piekarnik nagrzany do 250 °C.
W skrócie
- Region: Apulia, miasto Bari i cała prowincja.
- Główne składniki: semola z pszenicy durum, mąka pszenna, gotowany ziemniak, drożdże, pomidorki, oregano, gruba sól, oliwa extra vergine.
- Rola oliwy: w cieście dla miękkości, w blasze do usmażenia spodu, na wierzchu w połączeniu z sokiem pomidorów; na koniec trochę na surowo.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa apulijska, np. Ogliarola Barese, do wykończenia bardziej zielona Coratina.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, ok. 4 godziny wyrastania, 25–30 minut pieczenia.
- Poziom trudności: średni.
Spis treści
Skąd się wzięło
Nazwa focaccia pochodzi od łacińskiego panis focacius, czyli chleba pieczonego na palenisku (focus). Płaskie placki z ciasta chlebowego, polane oliwą i posypane solą, pieczono w całych Włoszech od starożytności, a każdy region wypracował własną wersję: cienką i słoną w Genui, z oliwą i rozmarynem w Toskanii, wysoką i pomidorową w Bari.
Apulia ma do takiego pieczywa wyjątkowy surowiec. Równina Tavoliere w prowincji Foggia od wieków nazywana jest spichlerzem Włoch i daje dużą część krajowej pszenicy durum, a z niej powstaje semola rimacinata, podwójnie mielona, drobna mąka o żółtawym kolorze. Na tej samej mące piecze się słynny chleb z Altamury, a w Bari także focaccię.
Ziemniak w cieście to element późniejszy, bo ziemniaki upowszechniły się na południu Włoch dopiero w XIX wieku. W domach i piekarniach szybko docenili jednak jego zalety: skrobia z ugotowanego ziemniaka zatrzymuje wodę, więc focaccia jest miękka i wilgotna dłużej, a ciasto lepiej rośnie. Do dziś nie wszyscy piekarze w Bari dodają ziemniaka, a spór o to, czy jest obowiązkowy, należy do lokalnego folkloru.
Focaccia stała się w Bari jedzeniem ulicznym i społecznym. Piekarnie starego miasta wypiekają ją w okrągłych blachach od wczesnego ranka, a w sezonie kąpielowym miejska plaża Pane e Pomodoro, czyli „chleb i pomidor”, pełna jest ludzi z kawałkiem focaccii w papierze. Połączenie focaccii z zimnym piwem jest w mieście tak oczywiste, jak kawa do rogalika.
Ciasto: proporcje i mąka
Focaccia barese ma wysokie nawodnienie, ok. 70% w stosunku do mąki, nie licząc wody zawartej w ziemniaku, więc ciasto jest miękkie i lekko lepkie. Pół na pół semoli i zwykłej mąki pszennej to dobry kompromis: semola daje złoty kolor, chrupkość i smak, a mąka pszenna typu 0 (w Polsce typ 650) elastyczność i lżejszy miąższ. Można piec także z samej semoli; ciasto będzie wtedy cięższe, ale bardziej aromatyczne.
| Element | Ilość | Uwagi |
|---|---|---|
| semola rimacinata | 250 g | żółtawa, drobna, z pszenicy durum |
| mąka pszenna typu 0 lub 650 | 250 g | daje elastyczność |
| ziemniak ugotowany w mundurku | 150 g | mączysty, przeciśnięty przez praskę |
| woda | 340 ml | ok. 68% wagi mąki |
| oliwa w cieście | 20 ml | miękkość miąższu |
| oliwa w blasze | 60 ml | smaży spód |
Składniki
Na 4 porcje:
Na ciasto
- 250 g semoli z pszenicy durum (semola rimacinata)
- 250 g mąki pszennej typu 0 lub 650
- 150 g mączystych ziemniaków (1 średni ziemniak)
- 340 ml letniej wody
- 8 g świeżych drożdży lub 3 g suszonych
- 11 g soli
- 20 ml oliwy extra vergine
Do blachy i na wierzch
- 60 ml oliwy extra vergine do blachy
- 300 g dojrzałych pomidorków koktajlowych
- 50 g zielonych oliwek, np. Bella di Cerignola (opcjonalnie)
- 1 łyżeczka suszonego oregano
- 5 g soli gruboziarnistej
- 30 ml oliwy do polania przed pieczeniem
- 15 ml oliwy do skropienia po upieczeniu
Przygotowanie
- Ziemniak. Ugotuj ziemniak w mundurku przez 25–30 minut, aż nóż wejdzie bez oporu. Obierz go jeszcze ciepłego i przeciśnij przez praskę, a potem ostudź do temperatury letniej. Odważ 150 g; masa ma być gładka, bez grudek.
- Wyrabianie. Rozpuść drożdże w 300 ml wody. W misce wymieszaj obie mąki z ziemniakiem, wlej wodę z drożdżami i mieszaj 2–3 minuty, aż powstanie kudłate ciasto; odstaw je na 10 minut. Dodaj sól rozpuszczoną w pozostałych 40 ml wody, potem oliwę, i wyrabiaj ręcznie 10 minut (mikserem 6–7 minut na niskich obrotach), aż ciasto będzie gładkie, lśniące i zacznie odchodzić od ścianek miski.
- Pierwsze wyrastanie. Przełóż ciasto do naoliwionej miski, przykryj i odstaw w temperaturze 24–26 °C na 2–2,5 godziny, aż podwoi objętość. Możesz też po godzinie w kuchni wstawić je do lodówki na 12–18 godzin; dłuższa fermentacja daje pełniejszy smak, a ciasto trzeba wyjąć 2 godziny przed formowaniem.
- Blacha. Wlej 60 ml oliwy do okrągłej blachy o średnicy 30–32 cm, najlepiej stalowej lub aluminiowej. Przełóż ciasto do blachy, obróć je raz, żeby z obu stron pokryło się oliwą, i rozciągaj opuszkami palców w stronę brzegów. Jeśli ciasto się kurczy, odczekaj 10 minut i dokończ.
- Drugie wyrastanie. Zostaw focaccię w blasze pod ściereczką na 1–1,5 godziny. Jest gotowa, gdy napuchnie o połowę, a na powierzchni pojawią się bąbelki powietrza.
- Pomidorki. Przekrój pomidorki na pół i wyciśnij każdą połówkę nad ciastem, tak żeby sok i pestki spadły na powierzchnię. Wciskaj połówki palcami głęboko w ciasto, aż do dna blachy, robiąc przy okazji dołki na całej powierzchni. Dołóż oliwki, posyp oregano i grubą solą, polej 30 ml oliwy.
- Pieczenie. Nagrzej piekarnik do 250 °C (grzanie góra i dół) przez co najmniej 30 minut. Wstaw blachę na najniższą półkę i piecz 25–30 minut. Focaccia jest gotowa, gdy po podważeniu łopatką spód jest ciemnozłoty i chrupiący, brzegi wyraźnie zrumienione, a pomidorki lekko przypieczone na krawędziach.
- Studzenie. Od razu wyjmij focaccię z blachy na kratkę, żeby spód nie zmiękł od pary. Skrop ją 15 ml surowej oliwy i odczekaj 10 minut przed krojeniem.
Jaka oliwa
Na jedną focaccię barese idzie ok. 125 ml oliwy, w trzech rolach. Oliwa w cieście (20 ml) zmiękcza miąższ i wydłuża świeżość. Oliwa w blasze (60 ml) w trakcie pieczenia nagrzewa się do temperatury smażenia i dosłownie smaży spód, który robi się chrupiący i złoty. Oliwa na wierzchu łączy się z sokiem pomidorów w emulsję, która wsiąka w dołki. Skropienie po upieczeniu dodaje świeży aromat, którego nie da się uzyskać w piekarniku.
Do ciasta i do blachy najlepsza jest oliwa średnio owocowa, stabilna i bez agresywnej goryczy, np. z Ogliaroli Barese albo kupaż z oznaczeniem Olio di Puglia IGP. Extra vergine z dobrą zawartością polifenoli dobrze znosi temperaturę w blasze, a jej smak przechodzi do skórki. Nie zastępuj jej olejem roślinnym ani rafinowaną oliwą: spód będzie tłusty i bez smaku. O tym, kiedy oliwa extra vergine nadaje się do smażenia, piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Do skropienia gotowej focaccii użyj czegoś bardziej wyrazistego. Świeża Coratina z Terra di Bari DOP, zielona, gorzkawa i pikantna, daje kontrast ze słodyczą pieczonych pomidorów. Kilkanaście mililitrów wystarczy, żeby focaccia pachniała jak z piekarni na starym mieście.
Na co uważać
Za mało oliwy w blasze. Przy 2–3 łyżkach oliwy spód się piecze, zamiast smażyć, wychodzi blady, suchy i przywiera do blachy. 60 ml na blachę 30–32 cm wydaje się dużo, ale tyle właśnie wlewają piekarze w Bari.
Ziemniak z wodą. Ziemniak obrany i ugotowany w kawałkach nasiąka wodą i robi z ciasta klej. Gotuj go w mundurku, wybierz odmianę mączystą i dodawaj do ciasta po ostudzeniu, żeby nie zabił drożdży.
Pośpiech przy wyrastaniu. Niedostatecznie wyrośnięte ciasto daje zbity, ciężki miąższ bez dużych dziur. Patrz na objętość i bąbelki, a nie na zegarek; w chłodnej kuchni wyrastanie może trwać godzinę dłużej.
Za chłodny piekarnik. Przy 200 °C focaccia piecze się za długo, wysycha od góry, a spód pozostaje blady i tłusty. Domowy piekarnik trzeba rozgrzać do maksimum, 250 °C, i piec na najniższej półce, blisko dolnej grzałki.
Pomidorki położone na wierzchu. Połówki pomidorków tylko ułożone na cieście wypadają przy wyrastaniu i wysychają w piekarniku. Trzeba je wcisnąć głęboko, aż do dna, a wyciśnięty sok rozprowadzić po powierzchni.
Warianty
W piekarniach Bari obok wersji z pomidorkami zawsze leży focaccia bianca, tylko z oliwą, grubą solą i rozmarynem lub oregano, oraz focaccia z cienkimi plasterkami ziemniaków na wierzchu. Popularne są też wersje z czarnymi lub zielonymi oliwkami, z cebulą duszoną na oliwie i z pomidorkami pomieszanymi z oliwkami. Duże zielone oliwki Bella di Cerignola, opisane w tekście o włoskich oliwkach stołowych, są lokalnym, apulijskim wyborem.
W innych regionach płaskie pieczywo na oliwie wygląda zupełnie inaczej. Porównaj cienką, słoną focaccię genueńską, toskańską schiacciatę all’olio i focaccię z Matery, z sąsiedniej Bazylikaty, z tej samej semoliny z pszenicy durum.
Do stołu
Focaccię barese kroi się w trójkąty lub prostokąty i je ciepłą albo w temperaturze pokojowej, najlepiej w ciągu kilku godzin od upieczenia. Pasuje jako przekąska, do aperitivo z tarallami i oliwkami albo jako dodatek do zup i warzyw. Do picia: zimne jasne piwo, jak w Bari, albo schłodzone rosato z Apulii.
Resztki przechowuj w papierze lub ściereczce, nie w foliowym worku, w którym skórka mięknie. Następnego dnia odgrzej focaccię w piekarniku nagrzanym do 200 °C przez 5–7 minut, bezpośrednio na kratce, i skrop świeżą oliwą. Upieczoną focaccię możesz zamrozić w kawałkach do miesiąca; na drugi dzień resztki można też przyrumienić na suchej patelni od strony spodu.
Pytania i odpowiedzi
Czy ziemniak w focaccii barese jest konieczny?
Nie jest konieczny, ale w większości domów i piekarni w Bari się go dodaje. Gotowany ziemniak zatrzymuje wodę w cieście, więc focaccia jest miękka, wilgotna i dłużej świeża. Bez ziemniaka wychodzi nieco bardziej chlebowa i szybciej czerstwieje.
Jaka mąka do focaccii barese?
Najlepsza jest semola rimacinata z pszenicy durum, sama lub pół na pół z mąką pszenną typu 0 albo polską typu 650. Semola daje złoty kolor i chrupiący spód, a mąka pszenna lżejszy miąższ. Semolę kupisz w sklepach z włoską żywnością.
Ile oliwy wlać do blachy na focaccię barese?
Na okrągłą blachę o średnicy 30–32 cm potrzeba ok. 60 ml oliwy, czyli warstwy przykrywającej całe dno. Tyle oliwy smaży spód w czasie pieczenia, dzięki czemu jest chrupiący i złoty. Do tego dochodzi oliwa w cieście i na wierzchu, razem ok. 125 ml.
W jakiej temperaturze piec focaccię barese?
Focaccię barese piecze się w maksymalnej temperaturze domowego piekarnika, 250 °C, na najniższej półce, przez 25–30 minut. Piekarnik trzeba nagrzewać co najmniej pół godziny. W niższej temperaturze spód zostaje blady i tłusty.
Czym różni się focaccia barese od genueńskiej?
Focaccia barese jest wyższa, okrągła, z semoliny i ziemniaka, przykryta pomidorkami i oregano. Genueńska jest cienka, prostokątna, z mąki pszennej, z charakterystycznymi dołkami wypełnionymi solanką z oliwy i wody. Obie wymagają dużej ilości oliwy, ale smakują zupełnie inaczej.
Czy focaccię barese można przygotować dzień wcześniej?
Najlepiej przygotować wieczorem samo ciasto i zostawić je na noc w lodówce, a upiec następnego dnia. Długa fermentacja w chłodzie poprawia smak i strukturę. Upieczona focaccia też wytrzyma do następnego dnia, ale trzeba ją odgrzać w gorącym piekarniku.
