Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Vrasciuli: kalabryjskie kotleciki z bakłażana smażone na oliwie

Vrasciuli, czyli kalabryjskie placki z bakłażana, chleba, pecorino i mięty, smażone na łagodnej oliwie w 170°C. Przepis krok po kroku i dobór oliwy

Vrasciuli: ilustracja

Vrasciuli to kalabryjskie spłaszczone kotleciki z gotowanego bakłażana, czerstwego chleba, jajek, pecorino, czosnku i ziół, smażone na oliwie extra vergine na ciemnozłoty kolor. Z zewnątrz mają chrupiącą skórkę, w środku są miękkie, lekko kremowe i pachną miętą oraz serem.

W kalabryjskich domach to danie lata, kiedy bakłażanów jest więcej, niż da się zjeść. Je się je na ciepło prosto z patelni, na zimno następnego dnia, w kanapce, na pikniku albo duszone w sosie pomidorowym. Przepis jest prosty, ale wymaga dwóch rzeczy: dokładnego odciśnięcia warzyw i pilnowania temperatury oliwy.

Przygotowanie40 min
Razem1 godz. 40 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwałagodna kalabryjska, np. Ottobratica

W skrócie

  • Region: Kalabria, zwłaszcza południe regionu; podobne kotleciki robi się w całych południowych Włoszech.
  • Główne składniki: bakłażany, czerstwy chleb, jajka, pecorino, czosnek, bazylia, mięta.
  • Rola oliwy: płytkie smażenie w temperaturze 170–175°C, które daje skórkę i nie przenika do środka.
  • Najlepsza oliwa: łagodna, migdałowa oliwa kalabryjska, np. z odmiany Ottobratica albo łagodne Olio di Calabria IGP.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 100 minut łącznie z odciekaniem i chłodzeniem masy.
  • Poziom trudności: średni; łatwy przepis, ale smażenie wymaga uwagi.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Oliwa w patelni: temperatura i ponowne użycie
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Nazwa vrasciuli, w innych wsiach vrasciole, to dialektalna forma włoskiego słowa braciola. Ta z kolei wywodzi się od brace, czyli żaru, i pierwotnie oznaczała kawałek mięsa pieczony na węglach. W części Kalabrii słowo rozszerzyło znaczenie na wszelkie spłaszczone, smażone kotleciki: mięsne, ziemniaczane, z cukinii i właśnie z bakłażana. Zamiana b na v na początku wyrazu jest typowa dla dialektów kalabryjskich. W innych miejscach regionu to samo danie nazywa się po prostu polpette di melanzane.

Bakłażan dotarł do południowych Włoch w średniowieczu, za pośrednictwem Arabów, i długo budził nieufność. Popularna ludowa etymologia wywodzi włoską nazwę melanzana od „mela insana”, czyli niezdrowego jabłka; językoznawcy łączą ją raczej z arabskim słowem na bakłażana, ale anegdota dobrze oddaje dawną podejrzliwość wobec warzywa. Na Południu bakłażan szybko się jednak zadomowił, bo świetnie znosi upał, a w Kalabrii i na Sycylii stał się jednym z filarów letniej kuchni.

Kotleciki z bakłażana to wynalazek kuchni biednej. Mięso było drogie i zarezerwowane na święta, więc w kalabryjskich domach „udawano” je warzywami: bakłażan łączony z chlebem, jajkiem i serem dawał sycący, białkowy posiłek o konsystencji przypominającej klopsiki. Oliwy do smażenia na Południu nie brakowało, bo w rodzinach chłopskich zwykle pochodziła z własnych drzew.

Ten sam zestaw składników, czyli czerstwy chleb, pecorino, jajka i zioła, pojawia się w wielu kalabryjskich przepisach, od farszu do papryk po pulpety z cukinii. To rodzaj domowej bazy, którą każda gospodyni doprawia po swojemu. W kotlecikach z bakłażana często pojawia się mięta, która nadaje im lekko orzeźwiający posmak i dobrze równoważy słony ser.

Oliwa w patelni: temperatura i ponowne użycie

Smażenie na oliwie extra vergine to w Kalabrii codzienność, a nie luksus. Dobra oliwa o niskiej kwasowości zaczyna dymić zwykle w okolicach 190–210°C, czyli wyraźnie powyżej temperatury potrzebnej do vrasciuli. Jest też odporna na utlenianie dzięki dużej zawartości kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy, więc w czasie kilkunastu minut smażenia zachowuje się stabilnie. Najważniejsze jest utrzymanie właściwego zakresu temperatur.

Temperatura oliwy Co dzieje się z vrasciuli
150–160°C smażą się długo, nasiąkają tłuszczem, skórka jest blada i miękka
170–175°C równa, ciemnozłota skórka w 2–3 minuty z każdej strony, środek gorący
180–185°C szybko ciemnieją, bułka i ser przypalają się, zanim środek się zagrzeje
powyżej 190°C oliwa zbliża się do punktu dymienia, pojawia się gryzący dym i gorzki posmak

Bez termometru sprawdź temperaturę trzonkiem drewnianej łyżki: gdy po włożeniu do oliwy otaczają go od razu drobne, równe pęcherzyki, jest około 170°C. Duże, gwałtowne bąble i dym oznaczają, że jest za gorąco. Po smażeniu oliwę można przecedzić przez gęste sitko z gazą, przelać do ciemnego, zamkniętego słoika i użyć jeszcze raz lub dwa do podobnych potraw. Gdy ściemnieje, zgęstnieje albo zacznie pachnieć ostro, wyrzuć ją.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg bakłażanów (2–3 średnie sztuki)
  • 120 g czerstwego chleba bez skórki
  • 2 jajka w rozmiarze M
  • 70 g startego pecorino, np. Pecorino Crotonese DOP
  • 1 ząbek czosnku, drobno posiekany
  • 8 liści bazylii
  • 6 liści mięty
  • 1 łyżka posiekanej natki pietruszki
  • 40 g bułki tartej do masy, plus ok. 60 g do obtoczenia
  • 500 ml łagodnej oliwy extra vergine do smażenia
  • 1 łyżka soli do wody (ok. 15 g na 1,5 l)
  • sól i świeżo mielony pieprz do smaku

Przygotowanie

  1. Umyj bakłażany, obierz je paskami, zostawiając mniej więcej połowę skórki, i pokrój w kostkę o boku 3 cm. Skórka nadaje masie lekko gorzkawy smak i ciemniejszy kolor, ale w nadmiarze robi się łykowata. W dużym garnku zagotuj 1,5 l wody z łyżką soli.
  2. Wrzuć bakłażany do wrzątku i gotuj 8–10 minut od ponownego zawrzenia, dociskając je łyżką, bo wypływają na powierzchnię. Są gotowe, gdy miąższ stanie się szklisty i oliwkowoszary, a widelec przechodzi przez kostkę bez żadnego oporu.
  3. Przełóż bakłażany na durszlak, przykryj talerzem, obciąż go garnkiem z wodą i zostaw na 30 minut. Potem zawiń porcjami w czystą lnianą ściereczkę i mocno wyciśnij nad zlewem. Bakłażan powinien stracić około jednej trzeciej masy; jest gotowy, gdy ze ściereczki kapią już tylko pojedyncze krople.
  4. Chleb namocz w zimnej wodzie przez 5 minut, a potem odciśnij go w dłoniach tak mocno, jak się da. Posiekaj bakłażan nożem na drobną, ale nie gładką masę; blender zrobi z niego wodnisty krem.
  5. W misce połącz bakłażan, chleb, pecorino, jajka, czosnek, posiekane zioła, ½ łyżeczki soli i pieprz. Dodawaj bułkę tartą po łyżce, aż masa przestanie kleić się do dłoni i będzie trzymać kształt bez rozpływania. Usmaż próbnie mały kawałek przez minutę, spróbuj i ewentualnie dopraw, a potem schłódź masę w lodówce przez 20–30 minut.
  6. Wilgotnymi dłońmi formuj kulki po około 45 g, spłaszcz je na placki o średnicy 6 cm i grubości 1,5 cm, a potem obtocz w bułce tartej i strzepnij nadmiar. Z tej ilości wyjdzie 16–18 sztuk. Układaj je na tacy, nie jedna na drugiej.
  7. W patelni o średnicy 24 cm i grubym dnie rozgrzej 500 ml oliwy na średnim ogniu do 170–175°C; warstwa powinna mieć około 1 cm. Sprawdź temperaturę termometrem albo drewnianą łyżką: równe, drobne pęcherzyki wokół trzonka oznaczają, że można zaczynać.
  8. Smaż po 4–5 vrasciuli naraz, 2–3 minuty z każdej strony, obracając je tylko raz dwiema łopatkami. Są gotowe, gdy skórka jest ciemnozłota i sztywna, a pęcherzyki wokół placków stają się mniejsze i spokojniejsze. Między kolejnymi porcjami odczekaj 1–2 minuty, aż oliwa wróci do temperatury, i wyłów sitkiem przypalone okruchy.
  9. Odkładaj vrasciuli na kratkę ustawioną nad blachą albo na ręcznik papierowy i od razu lekko posól. Odczekaj 5 minut przed podaniem, żeby środek się ustabilizował, a skórka nie zmiękła od pary.
Dobrze odciśnięty bakłażan to połowa sukcesu, druga połowa to oliwa trzymana równo w 170°C.

Jaka oliwa

Do vrasciuli najlepiej pasuje oliwa łagodna. Smaży się na niej sporo kotlecików, część oliwy zostaje w skórce, a bardzo intensywna, gorzka oliwa zdominowałaby miętę i pecorino. Łagodna, migdałowa oliwa podkreśla słodycz bakłażana i nie podbija goryczki, którą może dawać skórka warzywa.

W Kalabrii typowym wyborem jest Ottobratica z równiny Gioia Tauro, która daje oliwę miękką, z nutą migdała i dojrzałego owocu, z delikatną goryczką i ostrością. Dobrze sprawdza się też oliwa z późniejszego zbioru Carolei, gdy oliwki są już fioletowe, a oliwa traci zieloną ostrość. Najprościej szukać butelek z oznaczeniem Olio di Calabria IGP i opisem „fruttato leggero”, czyli lekko owocowa.

Do skropienia gotowych kotlecików, zwłaszcza podanych na zimno, można sięgnąć po coś bardziej wyrazistego. Kilka kropli zielonej oliwy z Alto Crotonese DOP na sałatce podanej obok doda świeżości. Więcej o tym, kiedy smażyć na extra vergine, a kiedy użyć jej na surowo, piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej, a o stylach oliw z regionu w przewodniku po oliwie z Kalabrii.

Na co uważać

Mokry bakłażan. Gotowany bakłażan zawiera ogromnie dużo wody. Jeśli jej nie wyciśniesz, masa będzie się rozlewać, a kotleciki rozpadną się w patelni albo wchłoną tyle oliwy, że zrobią się ciężkie. Nie oszczędzaj na odciskaniu, nawet jeśli wydaje się przesadne.

Za zimna oliwa. Kotleciki włożone do oliwy o temperaturze 150°C nie tworzą skórki, tylko piją tłuszcz. Wychodzą blade, miękkie i tłuste. Zawsze odczekaj, aż oliwa wróci do 170°C, zwłaszcza po wyjęciu poprzedniej porcji.

Zatłoczona patelnia. Zbyt wiele placków naraz gwałtownie obniża temperaturę oliwy i daje ten sam efekt co za zimny tłuszcz. Wokół każdego kotlecika powinno być kilka centymetrów wolnej przestrzeni.

Za dużo bułki tartej. Bułka ratuje zbyt mokrą masę, ale w nadmiarze zamienia vrasciuli w suche, zbite kotlety o smaku pieczywa. Dodawaj ją po łyżce i sprawdzaj konsystencję dłonią.

Ciągłe obracanie. Każde obrócenie kotlecika przed związaniem skórki grozi rozerwaniem. Obracaj tylko raz, gdy spód jest już ciemnozłoty i sztywny.

Warianty

Bardzo popularne są vrasciuli al sugo: usmażone kotleciki przekłada się do sosu z 700 g passaty, ząbka czosnku, bazylii i 2 łyżek oliwy, i dusi 15 minut na małym ogniu. Skórka mięknie, a kotleciki nasiąkają pomidorem, co daje danie bliższe obiadowi niż przekąsce. Taka wersja świetnie smakuje następnego dnia.

W wielu domach część bakłażana zastępuje się ziemniakami gotowanymi w mundurkach albo cukinią, a latem robi się vrasciuli wyłącznie z cukinii. Niektóre gospodynie dodają do masy kilka łyżek mielonej wieprzowiny albo w środek każdego kotlecika wkładają kostkę caciocavallo, która roztapia się przy smażeniu. Zamiast pecorino można użyć łagodniejszego pecorino z Monte Poro koło Vibo Valentii albo dojrzałego caciocavallo.

Wersja pieczona jest lżejsza, choć mniej chrupiąca: placki smaruje się oliwą pędzelkiem, układa na blasze z papierem i piecze 20–25 minut w 200°C, obracając w połowie. Bakłażan w innej, konserwowej odsłonie poznasz w przepisie na melanzane sott’olio, a ten sam zestaw chleba, jajek i pecorino jako farsz pojawia się w pipi chini, kalabryjskich papryk faszerowanych.

Do stołu

Vrasciuli podaje się jako przekąskę przed obiadem, w towarzystwie oliwek, salami i świeżego chleba, albo jako drugie danie z sałatką z pomidorów i czerwonej cebuli. Świetnie smakują w temperaturze pokojowej, więc to typowe danie na wycieczkę czy plażę. W Kalabrii często trafiają też do kanapki z kromką chleba skropioną oliwą.

Do picia pasuje schłodzone różowe Cirò z odmiany Gaglioppo albo świeże, białe wino z Kalabrii z odmiany Greco. Usmażone kotleciki przechowasz w lodówce do 2 dni; odgrzewaj je w piekarniku w 180°C przez 8–10 minut, żeby skórka znów stała się chrupiąca. Można je też zamrozić po usmażeniu na miesiąc i odgrzewać prosto z zamrażarki, wydłużając czas do 15 minut. Masę da się przygotować rano i smażyć wieczorem, trzymając ją w lodówce pod folią.

Pytania i odpowiedzi

Co to są vrasciuli?

Vrasciuli to kalabryjskie spłaszczone kotleciki z gotowanego bakłażana, czerstwego chleba, jajek, pecorino i ziół, smażone na oliwie. Mają chrupiącą skórkę i miękki środek. Je się je na ciepło lub na zimno, jako przekąskę albo drugie danie.

Skąd pochodzi nazwa vrasciuli?

Nazwa to dialektalna forma słowa braciola, wywodzącego się od brace, czyli żaru. Pierwotnie oznaczała kawałek mięsa z grilla, a w części Kalabrii przeszła na spłaszczone, smażone kotleciki. W innych miejscach regionu to samo danie nazywa się polpette di melanzane.

Czy vrasciuli można smażyć na oliwie extra vergine?

Tak, to tradycyjny sposób w Kalabrii. Dobra extra vergine zaczyna dymić zwykle powyżej 190°C, a vrasciuli smaży się w 170–175°C. Najlepsza jest oliwa łagodna, np. z odmiany Ottobratica, która nie zdominuje smaku mięty i sera.

Dlaczego vrasciuli rozpadają się podczas smażenia?

Najczęściej przyczyną jest zbyt mokra masa z niedostatecznie odciśniętego bakłażana. Drugim powodem bywa za zimna oliwa albo zbyt wczesne obracanie kotlecików. Pomaga schłodzenie masy przez 20–30 minut i obracanie tylko raz, gdy skórka jest sztywna.

Czy vrasciuli można upiec w piekarniku?

Można, choć będą mniej chrupiące. Posmaruj placki oliwą, ułóż na blasze wyłożonej papierem i piecz 20–25 minut w 200°C, obracając w połowie. Taka wersja jest lżejsza i wygodniejsza przy większej liczbie porcji.

Jaki ser do vrasciuli?

Tradycyjnie używa się startego kalabryjskiego pecorino, np. Pecorino Crotonese DOP. Można go zastąpić dojrzałym caciocavallo albo częściowo parmezanem, jeśli pecorino wydaje się zbyt słone. Na 1 kg bakłażanów wystarczy 60–80 g sera.

Czy vrasciuli można przygotować wcześniej?

Tak, masę można przygotować kilka godzin wcześniej i trzymać w lodówce, a usmażone kotleciki przechowywać do 2 dni. Odgrzewaj je w piekarniku w 180°C, nie w mikrofalówce, żeby skórka odzyskała chrupkość. Na zimno smakują równie dobrze.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu