Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Olio di sansa, pestki i wytłoki: co zostaje po tłoczeniu

Co zostaje po tłoczeniu oliwy: wytłoki i olio di sansa z sansifici, pestki jako opał, woda roślinna, liście i osad. Jak powstaje olej z wytłoczyn oliwek

Olio di sansa, pestki i wytłoki: co zostaje po tłoczeniu: ilustracja

Olio di sansa di oliva to olej wydobyty z wytłoków, czyli resztek miąższu, skórki i pestek, które zostają w tłoczni po oddzieleniu oliwy. Nie jest oliwą w sensie prawnym: powstaje w osobnych zakładach, sansifici, z użyciem rozpuszczalnika lub metod fizycznych, a potem jest rafinowany i mieszany z oliwą vergine. W Polsce sprzedaje się go jako olej z wytłoczyn oliwek.

Wytłoki to tylko część tego, co zostaje po tłoczeniu. Ze stu kilogramów oliwek wychodzi zwykle od 10 do 20 kg oliwy, a reszta to woda roślinna, pestki, miąższ i skórki, do tego liście z odliściarki i osad ze zbiorników. Włoskie tłocznie i zakłady przetwórcze wykorzystują niemal wszystko: jako surowiec do oleju, paliwo, nawóz albo źródło polifenoli. Poniżej opisujemy drogę każdego z tych produktów.

W skrócie

  • Wytłoki: sansa, mieszanina miąższu, skórki, pestek i wody; ich ilość i wilgotność zależą od systemu tłoczenia.
  • Olio di sansa: olej z wytłoków, wydobyty w sansificio, rafinowany i zmieszany z oliwą vergine; kwasowość do 1%.
  • Nazwa: nie wolno go nazywać oliwą; w Polsce to olej z wytłoczyn oliwek, służący głównie do smażenia.
  • Pestki: nocciolino, oddzielane z wytłoków, to cenione paliwo do pieców i kotłów na biomasę.
  • Woda roślinna: acque di vegetazione, bogate w polifenole; we Włoszech wolno je rozlewać na pola w limitach z ustawy z 1996 roku.
  • Liście i osad: liście idą na paszę i kompost, a osad ze zbiorników, morchia, zwykle do sansifici.
Spis treści
  1. Co wychodzi z tłoczni oprócz oliwy
  2. Wytłoki z prasy, z trzech i z dwóch faz
  3. Sansificio, czyli druga ekstrakcja
  4. Olio di sansa di oliva na półce
  5. Pestki, czyli nocciolino
  6. Woda roślinna: kłopot i surowiec
  7. Liście, gałęzie i osad
  8. Obieg zamknięty w tłoczni
  9. Pytania i odpowiedzi

Co wychodzi z tłoczni oprócz oliwy

Proporcje produktów ubocznych zależą głównie od sposobu oddzielania oliwy. W tradycyjnej prasie powstają stosunkowo suche wytłoki i osobno woda roślinna, w dekanterze trójfazowym do pasty dodaje się wodę, więc wody odpadowej jest dużo, a w dwufazowym prawie cała woda zostaje w bardzo mokrych wytłokach. Działanie tych maszyn opisujemy w tekście frantoio od środka.

Na 100 kg oliwek Prasa tradycyjna Dekanter trójfazowy Dekanter dwufazowy
Oliwa 10–20 kg 10–20 kg 10–20 kg
Wytłoki ok. 35–40 kg ok. 50–60 kg ok. 70–80 kg
Wilgotność wytłoków ok. 25–30% ok. 45–55% ok. 60–70%
Woda roślinna ok. 40–60 l ok. 80–120 l z wodą dodaną prawie brak

Wartości są orientacyjne i zmieniają się z odmianą, dojrzałością owoców i ustawieniami linii. Wynika z nich jednak jasno, że tłocznia przerabiająca w sezonie kilka tysięcy ton oliwek musi zagospodarować kilka razy więcej wytłoków i wody niż oliwy, którą sprzedaje.

Wytłoki z prasy, z trzech i z dwóch faz

Sansa to mieszanina rozdrobnionej skórki, miąższu i kawałków pestek. Zawiera jeszcze kilka procent oleju, którego tłocznia nie zdołała wydobyć mechanicznie. Wytłoki z prasy są stosunkowo suche i sypkie, z dekantera trójfazowego wilgotne jak mokry piasek, a z dwufazowego mają konsystencję gęstej pasty, którą trzeba przewozić w szczelnych przyczepach.

Świeże wytłoki szybko fermentują i nagrzewają się, dlatego nie mogą długo leżeć przy tłoczni. Większość jedzie od razu do sansifici, gdzie czekają na przerób w wielkich zasiekach lub basenach. Nowsze dekantery wielofazowe pozwalają przy okazji oddzielić z wytłoków miąższ bez pestek, nazywany pâté, który próbuje się wykorzystywać jako paszę, surowiec do biogazu, a w badaniach także jako składnik żywności.

Oliwa to zwykle mniej niż piąta część masy oliwek, a reszta trafia do rafinerii, do pieca albo z powrotem na pole.

Sansificio, czyli druga ekstrakcja

Sansificio to zakład, który wydobywa olej z wytłoków. Najpierw suszy się je w obrotowych suszarniach bębnowych do wilgotności około 8–10%, potem ekstrahuje rozpuszczalnikiem, heksanem, który rozpuszcza resztki tłuszczu, a następnie oddestylowuje się rozpuszczalnik i zawraca do obiegu. Mokre wytłoki z dwóch faz często najpierw jeszcze raz przepuszcza się przez dekanter, odzyskując część oleju metodą fizyczną. Takich zakładów jest najwięcej tam, gdzie powstaje najwięcej oliwy, przede wszystkim w Apulii.

Efektem jest surowy olej z wytłoków, olio di sansa greggio: ciemnozielony, o wysokiej kwasowości i ostrym zapachu, niejadalny w tej postaci. Rafineria poddaje go neutralizacji, odbarwianiu i odwanianiu, a powstały olio di sansa raffinato jest prawie bezbarwny i bez smaku. Dopiero po zmieszaniu z oliwą vergine może trafić do sklepu jako olio di sansa di oliva. Wytłoki po ekstrakcji, sansa esausta, spala się jako paliwo, często w tym samym zakładzie do ogrzewania suszarni.

Suszenie w wysokiej temperaturze niesie ryzyko powstania wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, dlatego olej z wytłoków jest pod tym względem ściśle kontrolowany. Przepisy unijne ograniczają w olejach i tłuszczach zawartość benzo(a)pirenu do 2 µg/kg, a rafinacja usuwa większość tych związków.

Olio di sansa di oliva na półce

Prawo unijne zalicza olio di sansa di oliva do osobnej kategorii, której nie wolno nazywać oliwą z oliwek. Na włoskiej etykiecie musi stać słowo „sansa” i opis mówiący, że produkt zawiera wyłącznie oleje uzyskane z przetwarzania wytłoków oraz oleje uzyskane bezpośrednio z oliwek. Kwasowość nie może przekraczać 1%. Pełny przegląd kategorii, od extra vergine po olej z wytłoków, zawiera tekst o klasach oliwy na etykiecie.

To tłuszcz tani i odporny na wysoką temperaturę, dlatego we Włoszech używają go friggitorie, pizzerie, piekarnie i przemysł spożywczy, a także producenci mydeł i kosmetyków. W domu sprawdza się do głębokiego smażenia, na przykład panelle, palermiańskich placuszków z mąki z ciecierzycy, gdy zależy nam na neutralnym smaku i niskiej cenie. Nie daje jednak aromatu ani polifenoli oliwy extra vergine, o której zastosowaniach w kuchni piszemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej.

Olej z wytłoków bywa też narzędziem oszustów, którzy dodają go do tańszych oliw sprzedawanych jako extra vergine. Laboratoria wykrywają taką domieszkę po zawartości wosków oraz erytrodiolu i uwaolu, związków obecnych głównie w skórce owocu, których w oleju z wytłoków jest znacznie więcej niż w oliwie. Inne metody fałszowania opisujemy w tekście o fałszerstwach włoskiej oliwy.

Pestki, czyli nocciolino

Pestki stanowią sporą część masy oliwki, a po rozkruszeniu w tłoczni trafiają do wytłoków w postaci drobnych kawałków. Wiele tłoczni i sansifici oddziela je specjalnym separatorem, denocciolatore, a następnie suszy. Tak powstaje nocciolino, twarde, ziarniste paliwo o wartości opałowej zbliżonej do suchego drewna, które pali się równo i daje mało popiołu.

We Włoszech nocciolino sprzedaje się w workach do pieców i kotłów na biomasę, obok pelletu drzewnego, zwykle w niższej cenie. Wiele tłoczni ogrzewa nim wodę do gramolatury i do mycia linii, a zimą także własne budynki. Dla małego frantoio to realna oszczędność, bo sezon tłoczenia przypada na najzimniejsze miesiące.

Woda roślinna: kłopot i surowiec

Woda roślinna, acque di vegetazione, to sok owocu oddzielony od oliwy, w systemie trójfazowym rozcieńczony wodą dodaną do pasty. Jest ciemna, lekko kwaśna i bogata w związki organiczne, w tym polifenole, dlatego nie wolno jej wylewać do kanalizacji ani rzek. Szacuje się, że do oliwy przechodzi tylko niewielki ułamek polifenoli zawartych w owocu, rzędu 1–2%, a reszta zostaje właśnie w wodzie roślinnej i wytłokach.

Ustawa nr 574 z 1996 roku pozwala rozlewać wodę roślinną na pola uprawne w ściśle określonych ilościach: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. W rozsądnej dawce woda nawozi glebę potasem i materią organiczną, w nadmiarze szkodzi roślinom i wodom gruntowym. Część tłoczni oczyszcza ją, kompostuje z wytłokami albo wykorzystuje w biogazowniach.

Coraz ciekawszym kierunkiem jest odzysk polifenoli. Z wody roślinnej wydobywa się hydroksytyrozol i inne fenole, które trafiają do suplementów, kosmetyków i żywności funkcjonalnej. To te same związki, które odpowiadają za gorycz i ostrość dobrej oliwy i o których piszemy w tekstach oliwa i zdrowie oraz o oliwie wysokopolifenolowej.

Liście, gałęzie i osad

Liście i drobne gałązki usuwa odliściarka na początku linii; stanowią kilka procent masy przywiezionych owoców. Dawniej szły na paszę dla owiec i kóz, dziś najczęściej trafiają do kompostu albo z powrotem do gaju jako ściółka. Z liści oliwnych produkuje się też ekstrakty bogate w oleuropeinę i herbatki ziołowe.

Gałęzie z zimowego cięcia rozdrabnia się i zostawia w gaju albo sprzedaje jako drewno opałowe; więcej o tym, co dzieje się w gaju poza zbiorem, piszemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech. Osad z dna zbiorników, morchia, to drobiny miąższu i woda, które opadają z oliwy w ciągu pierwszych tygodni. Tłocznie zlewają oliwę znad osadu albo filtrują ją, o czym piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana, a sam osad zwykle odsyłają do sansifici razem z wytłokami.

Obieg zamknięty w tłoczni

Ekonomia produktów ubocznych zmienia się z rynkiem. W dobrych latach sansifici płacą tłoczniom za suche wytłoki, w złych tłocznia musi sama zapłacić za odbiór, zwłaszcza mokrej pasty z dekantera dwufazowego. Dlatego wiele zakładów inwestuje w separatory pestek, kompostownie i małe biogazownie, które pozwalają zarobić na tym, co wcześniej było kosztem.

W najlepiej zorganizowanych gospodarstwach obieg zamyka się na miejscu: pestki ogrzewają tłocznię, kompost z wytłoków i liści wraca pod drzewa, woda roślinna nawozi pola w dozwolonej dawce, a olej z wytłoków trafia do rafinerii. Cały proces, od zbioru po butelkę, opisujemy w tekście jak powstaje włoska oliwa.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest olio di sansa?

Olio di sansa di oliva to olej wydobyty z wytłoków oliwek, rafinowany i zmieszany z oliwą vergine. Powstaje w osobnych zakładach, sansifici, najczęściej z użyciem rozpuszczalnika. Nie wolno go nazywać oliwą z oliwek, a w Polsce sprzedaje się go jako olej z wytłoczyn oliwek.

Czy olej z wytłoczyn oliwek jest zdrowy?

Olej z wytłoczyn oliwek ma podobny skład kwasów tłuszczowych jak oliwa, z przewagą kwasu oleinowego, ale po rafinacji traci prawie wszystkie polifenole i aromat. Jest bezpieczny w użyciu i dobrze znosi wysoką temperaturę. Nie zastępuje jednak oliwy extra vergine, której wartość wynika w dużej mierze właśnie z polifenoli.

Do czego używa się olio di sansa?

Olio di sansa służy głównie do smażenia, zwłaszcza głębokiego, w barach, pizzeriach, piekarniach i przemyśle spożywczym. Jest tani, ma neutralny smak i dobrze znosi wysoką temperaturę. Wykorzystuje się go także do produkcji mydeł i kosmetyków.

Czym różni się olio di sansa od oliwy lampante?

Olio di sansa powstaje z wytłoków, czyli resztek po tłoczeniu, a oliwa lampante to oliwa wytłoczona z oliwek, ale z wyraźnymi wadami smaku lub wysoką kwasowością. Obie wymagają rafinacji, zanim trafią do sprzedaży. Rafinowana lampante staje się składnikiem kategorii olio di oliva, a rafinowany olej z wytłoków składnikiem olio di sansa di oliva.

Do czego służą pestki oliwek z tłoczni?

Pestki oddzielone z wytłoków, nazywane nocciolino, są cenionym paliwem do pieców i kotłów na biomasę. Mają wartość opałową zbliżoną do suchego drewna i dają mało popiołu. Tłocznie ogrzewają nimi wodę i budynki, a nadwyżki sprzedają w workach.

Co robi się z wodą roślinną z tłoczni?

Wodę roślinną we Włoszech wolno rozlewać na pola w limitach z 1996 roku: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. Nie można jej wylewać do kanalizacji, bo zawiera dużo związków organicznych. Coraz częściej odzyskuje się z niej polifenole, takie jak hydroksytyrozol.

Ile wytłoków zostaje ze 100 kg oliwek?

Ze 100 kg oliwek zostaje zwykle od około 35 do 80 kg wytłoków, zależnie od systemu tłoczenia. Najsuchsze i najmniej liczne są wytłoki z prasy tradycyjnej, najcięższe i najbardziej mokre z dekantera dwufazowego, w którym zostaje cała woda roślinna. Oliwy z tej samej ilości owoców powstaje zwykle 10–20 kg.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także