Olio di sansa di oliva to olej wydobyty z wytłoków, czyli resztek miąższu, skórki i pestek, które zostają w tłoczni po oddzieleniu oliwy. Nie jest oliwą w sensie prawnym: powstaje w osobnych zakładach, sansifici, z użyciem rozpuszczalnika lub metod fizycznych, a potem jest rafinowany i mieszany z oliwą vergine. W Polsce sprzedaje się go jako olej z wytłoczyn oliwek.
Wytłoki to tylko część tego, co zostaje po tłoczeniu. Ze stu kilogramów oliwek wychodzi zwykle od 10 do 20 kg oliwy, a reszta to woda roślinna, pestki, miąższ i skórki, do tego liście z odliściarki i osad ze zbiorników. Włoskie tłocznie i zakłady przetwórcze wykorzystują niemal wszystko: jako surowiec do oleju, paliwo, nawóz albo źródło polifenoli. Poniżej opisujemy drogę każdego z tych produktów.
W skrócie
- Wytłoki: sansa, mieszanina miąższu, skórki, pestek i wody; ich ilość i wilgotność zależą od systemu tłoczenia.
- Olio di sansa: olej z wytłoków, wydobyty w sansificio, rafinowany i zmieszany z oliwą vergine; kwasowość do 1%.
- Nazwa: nie wolno go nazywać oliwą; w Polsce to olej z wytłoczyn oliwek, służący głównie do smażenia.
- Pestki: nocciolino, oddzielane z wytłoków, to cenione paliwo do pieców i kotłów na biomasę.
- Woda roślinna: acque di vegetazione, bogate w polifenole; we Włoszech wolno je rozlewać na pola w limitach z ustawy z 1996 roku.
- Liście i osad: liście idą na paszę i kompost, a osad ze zbiorników, morchia, zwykle do sansifici.
Spis treści
Co wychodzi z tłoczni oprócz oliwy
Proporcje produktów ubocznych zależą głównie od sposobu oddzielania oliwy. W tradycyjnej prasie powstają stosunkowo suche wytłoki i osobno woda roślinna, w dekanterze trójfazowym do pasty dodaje się wodę, więc wody odpadowej jest dużo, a w dwufazowym prawie cała woda zostaje w bardzo mokrych wytłokach. Działanie tych maszyn opisujemy w tekście frantoio od środka.
| Na 100 kg oliwek | Prasa tradycyjna | Dekanter trójfazowy | Dekanter dwufazowy |
|---|---|---|---|
| Oliwa | 10–20 kg | 10–20 kg | 10–20 kg |
| Wytłoki | ok. 35–40 kg | ok. 50–60 kg | ok. 70–80 kg |
| Wilgotność wytłoków | ok. 25–30% | ok. 45–55% | ok. 60–70% |
| Woda roślinna | ok. 40–60 l | ok. 80–120 l z wodą dodaną | prawie brak |
Wartości są orientacyjne i zmieniają się z odmianą, dojrzałością owoców i ustawieniami linii. Wynika z nich jednak jasno, że tłocznia przerabiająca w sezonie kilka tysięcy ton oliwek musi zagospodarować kilka razy więcej wytłoków i wody niż oliwy, którą sprzedaje.
Wytłoki z prasy, z trzech i z dwóch faz
Sansa to mieszanina rozdrobnionej skórki, miąższu i kawałków pestek. Zawiera jeszcze kilka procent oleju, którego tłocznia nie zdołała wydobyć mechanicznie. Wytłoki z prasy są stosunkowo suche i sypkie, z dekantera trójfazowego wilgotne jak mokry piasek, a z dwufazowego mają konsystencję gęstej pasty, którą trzeba przewozić w szczelnych przyczepach.
Świeże wytłoki szybko fermentują i nagrzewają się, dlatego nie mogą długo leżeć przy tłoczni. Większość jedzie od razu do sansifici, gdzie czekają na przerób w wielkich zasiekach lub basenach. Nowsze dekantery wielofazowe pozwalają przy okazji oddzielić z wytłoków miąższ bez pestek, nazywany pâté, który próbuje się wykorzystywać jako paszę, surowiec do biogazu, a w badaniach także jako składnik żywności.
Sansificio, czyli druga ekstrakcja
Sansificio to zakład, który wydobywa olej z wytłoków. Najpierw suszy się je w obrotowych suszarniach bębnowych do wilgotności około 8–10%, potem ekstrahuje rozpuszczalnikiem, heksanem, który rozpuszcza resztki tłuszczu, a następnie oddestylowuje się rozpuszczalnik i zawraca do obiegu. Mokre wytłoki z dwóch faz często najpierw jeszcze raz przepuszcza się przez dekanter, odzyskując część oleju metodą fizyczną. Takich zakładów jest najwięcej tam, gdzie powstaje najwięcej oliwy, przede wszystkim w Apulii.
Efektem jest surowy olej z wytłoków, olio di sansa greggio: ciemnozielony, o wysokiej kwasowości i ostrym zapachu, niejadalny w tej postaci. Rafineria poddaje go neutralizacji, odbarwianiu i odwanianiu, a powstały olio di sansa raffinato jest prawie bezbarwny i bez smaku. Dopiero po zmieszaniu z oliwą vergine może trafić do sklepu jako olio di sansa di oliva. Wytłoki po ekstrakcji, sansa esausta, spala się jako paliwo, często w tym samym zakładzie do ogrzewania suszarni.
Suszenie w wysokiej temperaturze niesie ryzyko powstania wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, dlatego olej z wytłoków jest pod tym względem ściśle kontrolowany. Przepisy unijne ograniczają w olejach i tłuszczach zawartość benzo(a)pirenu do 2 µg/kg, a rafinacja usuwa większość tych związków.
Olio di sansa di oliva na półce
Prawo unijne zalicza olio di sansa di oliva do osobnej kategorii, której nie wolno nazywać oliwą z oliwek. Na włoskiej etykiecie musi stać słowo „sansa” i opis mówiący, że produkt zawiera wyłącznie oleje uzyskane z przetwarzania wytłoków oraz oleje uzyskane bezpośrednio z oliwek. Kwasowość nie może przekraczać 1%. Pełny przegląd kategorii, od extra vergine po olej z wytłoków, zawiera tekst o klasach oliwy na etykiecie.
To tłuszcz tani i odporny na wysoką temperaturę, dlatego we Włoszech używają go friggitorie, pizzerie, piekarnie i przemysł spożywczy, a także producenci mydeł i kosmetyków. W domu sprawdza się do głębokiego smażenia, na przykład panelle, palermiańskich placuszków z mąki z ciecierzycy, gdy zależy nam na neutralnym smaku i niskiej cenie. Nie daje jednak aromatu ani polifenoli oliwy extra vergine, o której zastosowaniach w kuchni piszemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej.
Olej z wytłoków bywa też narzędziem oszustów, którzy dodają go do tańszych oliw sprzedawanych jako extra vergine. Laboratoria wykrywają taką domieszkę po zawartości wosków oraz erytrodiolu i uwaolu, związków obecnych głównie w skórce owocu, których w oleju z wytłoków jest znacznie więcej niż w oliwie. Inne metody fałszowania opisujemy w tekście o fałszerstwach włoskiej oliwy.
Pestki, czyli nocciolino
Pestki stanowią sporą część masy oliwki, a po rozkruszeniu w tłoczni trafiają do wytłoków w postaci drobnych kawałków. Wiele tłoczni i sansifici oddziela je specjalnym separatorem, denocciolatore, a następnie suszy. Tak powstaje nocciolino, twarde, ziarniste paliwo o wartości opałowej zbliżonej do suchego drewna, które pali się równo i daje mało popiołu.
We Włoszech nocciolino sprzedaje się w workach do pieców i kotłów na biomasę, obok pelletu drzewnego, zwykle w niższej cenie. Wiele tłoczni ogrzewa nim wodę do gramolatury i do mycia linii, a zimą także własne budynki. Dla małego frantoio to realna oszczędność, bo sezon tłoczenia przypada na najzimniejsze miesiące.
Woda roślinna: kłopot i surowiec
Woda roślinna, acque di vegetazione, to sok owocu oddzielony od oliwy, w systemie trójfazowym rozcieńczony wodą dodaną do pasty. Jest ciemna, lekko kwaśna i bogata w związki organiczne, w tym polifenole, dlatego nie wolno jej wylewać do kanalizacji ani rzek. Szacuje się, że do oliwy przechodzi tylko niewielki ułamek polifenoli zawartych w owocu, rzędu 1–2%, a reszta zostaje właśnie w wodzie roślinnej i wytłokach.
Ustawa nr 574 z 1996 roku pozwala rozlewać wodę roślinną na pola uprawne w ściśle określonych ilościach: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. W rozsądnej dawce woda nawozi glebę potasem i materią organiczną, w nadmiarze szkodzi roślinom i wodom gruntowym. Część tłoczni oczyszcza ją, kompostuje z wytłokami albo wykorzystuje w biogazowniach.
Coraz ciekawszym kierunkiem jest odzysk polifenoli. Z wody roślinnej wydobywa się hydroksytyrozol i inne fenole, które trafiają do suplementów, kosmetyków i żywności funkcjonalnej. To te same związki, które odpowiadają za gorycz i ostrość dobrej oliwy i o których piszemy w tekstach oliwa i zdrowie oraz o oliwie wysokopolifenolowej.
Liście, gałęzie i osad
Liście i drobne gałązki usuwa odliściarka na początku linii; stanowią kilka procent masy przywiezionych owoców. Dawniej szły na paszę dla owiec i kóz, dziś najczęściej trafiają do kompostu albo z powrotem do gaju jako ściółka. Z liści oliwnych produkuje się też ekstrakty bogate w oleuropeinę i herbatki ziołowe.
Gałęzie z zimowego cięcia rozdrabnia się i zostawia w gaju albo sprzedaje jako drewno opałowe; więcej o tym, co dzieje się w gaju poza zbiorem, piszemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech. Osad z dna zbiorników, morchia, to drobiny miąższu i woda, które opadają z oliwy w ciągu pierwszych tygodni. Tłocznie zlewają oliwę znad osadu albo filtrują ją, o czym piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana, a sam osad zwykle odsyłają do sansifici razem z wytłokami.
Obieg zamknięty w tłoczni
Ekonomia produktów ubocznych zmienia się z rynkiem. W dobrych latach sansifici płacą tłoczniom za suche wytłoki, w złych tłocznia musi sama zapłacić za odbiór, zwłaszcza mokrej pasty z dekantera dwufazowego. Dlatego wiele zakładów inwestuje w separatory pestek, kompostownie i małe biogazownie, które pozwalają zarobić na tym, co wcześniej było kosztem.
W najlepiej zorganizowanych gospodarstwach obieg zamyka się na miejscu: pestki ogrzewają tłocznię, kompost z wytłoków i liści wraca pod drzewa, woda roślinna nawozi pola w dozwolonej dawce, a olej z wytłoków trafia do rafinerii. Cały proces, od zbioru po butelkę, opisujemy w tekście jak powstaje włoska oliwa.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest olio di sansa?
Olio di sansa di oliva to olej wydobyty z wytłoków oliwek, rafinowany i zmieszany z oliwą vergine. Powstaje w osobnych zakładach, sansifici, najczęściej z użyciem rozpuszczalnika. Nie wolno go nazywać oliwą z oliwek, a w Polsce sprzedaje się go jako olej z wytłoczyn oliwek.
Czy olej z wytłoczyn oliwek jest zdrowy?
Olej z wytłoczyn oliwek ma podobny skład kwasów tłuszczowych jak oliwa, z przewagą kwasu oleinowego, ale po rafinacji traci prawie wszystkie polifenole i aromat. Jest bezpieczny w użyciu i dobrze znosi wysoką temperaturę. Nie zastępuje jednak oliwy extra vergine, której wartość wynika w dużej mierze właśnie z polifenoli.
Do czego używa się olio di sansa?
Olio di sansa służy głównie do smażenia, zwłaszcza głębokiego, w barach, pizzeriach, piekarniach i przemyśle spożywczym. Jest tani, ma neutralny smak i dobrze znosi wysoką temperaturę. Wykorzystuje się go także do produkcji mydeł i kosmetyków.
Czym różni się olio di sansa od oliwy lampante?
Olio di sansa powstaje z wytłoków, czyli resztek po tłoczeniu, a oliwa lampante to oliwa wytłoczona z oliwek, ale z wyraźnymi wadami smaku lub wysoką kwasowością. Obie wymagają rafinacji, zanim trafią do sprzedaży. Rafinowana lampante staje się składnikiem kategorii olio di oliva, a rafinowany olej z wytłoków składnikiem olio di sansa di oliva.
Do czego służą pestki oliwek z tłoczni?
Pestki oddzielone z wytłoków, nazywane nocciolino, są cenionym paliwem do pieców i kotłów na biomasę. Mają wartość opałową zbliżoną do suchego drewna i dają mało popiołu. Tłocznie ogrzewają nimi wodę i budynki, a nadwyżki sprzedają w workach.
Co robi się z wodą roślinną z tłoczni?
Wodę roślinną we Włoszech wolno rozlewać na pola w limitach z 1996 roku: do 50 m³ na hektar rocznie z tłoczni tradycyjnych i do 80 m³ z tłoczni o cyklu ciągłym. Nie można jej wylewać do kanalizacji, bo zawiera dużo związków organicznych. Coraz częściej odzyskuje się z niej polifenole, takie jak hydroksytyrozol.
Ile wytłoków zostaje ze 100 kg oliwek?
Ze 100 kg oliwek zostaje zwykle od około 35 do 80 kg wytłoków, zależnie od systemu tłoczenia. Najsuchsze i najmniej liczne są wytłoki z prasy tradycyjnej, najcięższe i najbardziej mokre z dekantera dwufazowego, w którym zostaje cała woda roślinna. Oliwy z tej samej ilości owoców powstaje zwykle 10–20 kg.
