Caninese to odmiana oliwek z północnego Lacjum, nazwana od miasteczka Canino w prowincji Viterbo, uprawiana wyłącznie na oliwę. Daje oliwę szmaragdowozieloną ze złotymi refleksami, o zapachu świeżej trawy i karczocha, z wyraźną goryczą i ostrością, która narasta w gardle. To najczęściej sadzona odmiana Tuscii i podstawa dwóch oznaczeń: Canino DOP i Tuscia DOP.
Caninese jest odmianą późną i oszczędną: drobne owoce dają niewiele oliwy, za to bardzo wyrazistej. W gajach rośnie zwykle razem z Leccino, Frantoio, Pendolino i Maurino, które łagodzą jej charakter w kupażach, ale coraz więcej gospodarstw butelkuje ją także osobno, jako oliwę jednoodmianową.
- Odmiana
- Caninese
- Pochodzenie
- Lacjum, okolice Canino w prowincji Viterbo (Tuscia)
- Region
- Lacjum
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- intensywna
W skrócie
- Pochodzenie: Lacjum, okolice Canino w zachodniej części prowincji Viterbo, czyli w Tuscii przy granicy z Toskanią.
- Przeznaczenie: oliwa.
- Drzewo: długowieczne, tradycyjnie sadzone w dużych odstępach; średnio odporne na mróz.
- Owoc: drobny, owalny, dojrzewający późno; zbiór od listopada do połowy stycznia.
- Wydajność: niska do średniej; przy wczesnym zbiorze często około 10–14% oliwy z masy owoców.
- Oliwa: intensywna, trawa, karczoch, liść oliwny, wyraźna gorycz i pieprzna ostrość.
- Oznaczenia: Canino DOP, Tuscia DOP, Olio di Roma IGP.
Spis treści
Canino: miasteczko, które dało nazwę
Canino leży na łagodnych wzgórzach między jeziorem Bolsena a wybrzeżem Maremmy, kilkanaście kilometrów od morza i od ruin etruskiego miasta Vulci. Etruskowie znali oliwkę i oliwę, a Rzymianie rozwinęli uprawę w całej Tuscii. Na początku XIX wieku Canino stało się księstwem Lucjana Bonapartego, brata Napoleona, który osiadł tu po zerwaniu z cesarzem.
Gaje w dzisiejszym kształcie są młodsze, niż sugeruje etruska przeszłość. Przez wieki ziemia wokół Canino należała do wielkich majątków, m.in. rodu Torlonia, gdzie dominowały zboża i pastwiska. Dopiero reforma rolna lat 50. XX wieku podzieliła latyfundia między rolników, a w kolejnej dekadzie powstały pierwsze nowoczesne, specjalistyczne sady oliwne. Rolnicy zrzeszyli się w spółdzielni, która do dziś tłoczy dużą część oliwy z okolicy.
To w tych sadach wyselekcjonowano miejscowe drzewa, nazwane po prostu „oliwką z Canino”. W opracowaniach odmiana występuje jako Canino albo Caninese, a w obrębie odmiany wyróżnia się kilka klonów, o których wspomina wprost dyscyplinarz Canino DOP. Szerszy obraz oliwnego Lacjum, od Tuscii po Gaetę, daje przewodnik oliwa z Lacjum.
Wulkaniczna Tuscia
Tuscia, czyli historyczna kraina Etrusków w północnym Lacjum, to płaskowyże i wzgórza zbudowane z tufów i popiołów dawnych wulkanów wokół jezior Bolsena i Vico. Gleby są lekkie, ciemne, bogate w potas i dobrze przepuszczają wodę. Zimy są tu chłodniejsze niż na wybrzeżu Lacjum, a latem upał łagodzi wiatr od morza.
Caninese jest najczęściej sadzoną odmianą prowincji Viterbo. Najwięcej jej rośnie w zachodniej części Tuscii, wokół Canino, Cellere, Ischii di Castro, Farnese i Tessennano, ale spotyka się ją także dalej na wschód, na wzgórzach nad jeziorem Bolsena, wokół Vetralli i na zboczach gór Cimini. Poza Lacjum odmiana jest rzadkością, choć uprawia się ją także w południowej Toskanii, tuż za granicą regionu.
Jak rośnie Caninese
Caninese tworzy drzewa długowieczne, które z wiekiem budują dużą koronę. Tradycyjnie sadzi się je w rozstawie około 6 m, a po latach przerzedza gaj, usuwając co drugie drzewo, tak że odstępy dochodzą do 12 m. Drzewa wchodzą w pełne owocowanie powoli, więc gaj z Caninese to inwestycja na pokolenia, a nie na kilka sezonów.
Odporność na mróz jest średnia. To ma znaczenie w Tuscii, gdzie zimą zdarzają się spadki temperatury poniżej zera, a ostre mrozy, jak w styczniu 1985 roku, potrafią uszkodzić drzewa w całych dolinach środkowych Włoch. W gajach Caninese rośnie zwykle w towarzystwie innych odmian, przede wszystkim Leccino, Frantoio, Pendolino i Maurino, które nie tylko wnoszą swoje owoce do kupaży, ale też zapewniają obfity pyłek w czasie kwitnienia w maju.
Caninese dojrzewa późno. Dyscyplinarz Tuscia DOP dzieli odmiany na wczesne, które trzeba zebrać do 20 grudnia, i późne, którym daje czas do 15 stycznia; Caninese należy do tej drugiej grupy, razem z Moraiolo. W praktyce rolnicy z Canino zaczynają zbiór w listopadzie, często od wcześniejszych Leccino i Pendolino, a Caninese zostawiają na koniec.
Drobny owoc, skąpa wydajność
Owoce Caninese są drobne i owalne, a przy wczesnym zbiorze, gdy skórka jest jeszcze zielona lub dopiero zaczyna fioletowieć, zawierają niewiele oleju. Producenci z okolic Canino mówią otwarcie, że z ich gajów uzyskuje się często zaledwie 10–12 kg oliwy ze 100 kg owoców. Przy pełnej dojrzałości wydajność rośnie, ale dyscyplinarz Canino DOP i tak ogranicza ją do 18%.
Niska wydajność i późne dojrzewanie sprawiają, że oliwa z Caninese nie jest tania. Rolnik, który zbiera wcześnie, by uzyskać zieloną, aromatyczną oliwę, świadomie rezygnuje z części plonu. Dlatego butelki jednoodmianowe Caninese z listopadowego zbioru kosztują zwykle więcej niż kupaże.
Zielona, gorzka, pieprzna
Oliwa z Caninese jest wyrazista od pierwszego wąchania. Pachnie świeżo skoszoną trawą, liściem oliwnym, karczochem i zielonymi ziołami, czasem zielonym migdałem. W ustach pojawia się najpierw zielona, trawiasta owocowość, potem stanowcza gorycz, która nie przytłacza reszty smaku, a na końcu pieprzna ostrość, która długo drapie w gardle.
Kolor młodej oliwy jest szmaragdowozielony ze złotymi refleksami, co dyscyplinarz Canino DOP opisuje niemal słowo w słowo. Gorycz i ostrość świadczą o dużej ilości związków fenolowych, zwłaszcza w oliwie z wczesnego zbioru. Badania porównawcze odmian uprawianych w południowej Toskanii pokazały jednak, że oliwa z Caninese traciła jakość podczas siedmiu miesięcy przechowywania wyraźniej niż oliwy z Leccino, Moraiolo czy Pendolino. Wniosek dla kupującego jest prosty: Caninese najlepiej smakuje młoda, w pierwszych miesiącach po zbiorze.
To oliwa, która lubi być pierwsza po tłoczeniu. Listopadowa olio nuovo z Caninese, polana na grzankę z czosnkiem, jest w Tuscii sezonowym rytuałem, a jej ostrość Włosi traktują jako znak świeżości.
Caninese w kupażach
Większość oliwy z Tuscii to kupaże. Caninese wnosi do nich zieleń, gorycz i strukturę, a Leccino łagodzi je swoją miękkością i słodyczą. Klasyczne połączenie pół na pół daje oliwę zieloną, ale harmonijną, z długim finiszem. Maurino dodaje nutę migdała i zaokrągla smak, a Frantoio wnosi owocowość i dodatkowe nuty karczocha.
Oliwa jednoodmianowa z Caninese jest dla tych, którzy lubią oliwy zdecydowane. Jeśli wolisz łagodniejszy styl, lepszym wyborem będzie kupaż z przewagą Leccino albo oliwa z południa Lacjum z odmiany Itrana, średnio intensywna i pomidorowa. O tym, co daje mieszanie odmian, a co oliwa z jednej odmiany, piszemy w tekście kupaż czy monovarietale.
Canino DOP i Tuscia DOP
Caninese jest podstawą dwóch chronionych nazw pochodzenia. Canino DOP należy do najstarszych włoskich oliw z unijną ochroną: zarejestrowano ją w 1996 roku. Obejmuje gminy Canino, Arlena di Castro, Cellere, Ischia di Castro, Farnese i Tessennano oraz części Tuscanii i Montalto di Castro. Odmiany Caninese z klonami, Leccino, Pendolino, Maurino i Frantoio muszą łącznie stanowić co najmniej 95% owoców.
Tuscia DOP, zarejestrowana w 2005 roku, obejmuje znacznie szerszy obszar prowincji Viterbo, od Acquapendente i Bolseny po Tarquinię, Nepi i Civita Castellana. Opiera się na trzech odmianach: Frantoio, Caninese i Leccino, które razem muszą stanowić co najmniej 90% owoców. Oliwy z Caninese spoza tych stref mogą nosić regionalne oznaczenie Olio di Roma IGP.
| Parametr | Canino DOP | Tuscia DOP |
|---|---|---|
| Odmiany | Caninese z klonami, Leccino, Pendolino, Maurino, Frantoio, min. 95% | Frantoio, Caninese, Leccino, min. 90% |
| Termin zbioru | 1 października do 31 grudnia | odmiany późne, w tym Caninese, do 15 stycznia |
| Maks. plon owoców | 12 t z ha w sadach specjalistycznych | 9 t z ha |
| Maks. wydajność oliwy | 18% | 20% |
| Kwasowość | do 0,5% | do 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | do 10 meq O2/kg | do 12 meq O2/kg |
Canino DOP ma dodatkowe wymagania: oliwki trzeba zacząć tłoczyć najpóźniej 36 godzin po dostarczeniu do tłoczni, a oliwę wolno sprzedawać tylko w szkle, ceramice lub blasze, w opakowaniach do 5 l.
Oba dyscyplinarze opisują oliwę podobnie: szmaragdowozielona ze złotymi refleksami, o zapachu zdrowego, świeżego owocu, z goryczą i ostrością w posmaku. Canino dodaje do tego nuty ziołowe i karczochowe.
Caninese na talerzu
Intensywna oliwa potrzebuje potraw, które ją uniosą. Caninese świetnie pasuje do strączków: łyżka na talerzu pasta e ceci przełamuje skrobiową słodycz ciecierzycy, a do toskańskiej fasoli z szałwią i pomidorami, czyli fagioli all’uccelletto, dodaje zielonej świeżości. Do zup z soczewicy, cieciorki i grochu z Tuscii nadaje się jako ostatni dodatek przed podaniem.
Na co dzień to oliwa do grillowanego mięsa, kiełbasek, baraniny i wieprzowiny, do gorzkich warzyw, takich jak cykoria, rapa czy cima di rapa, do karczochów i do bruschetty z nową oliwą. Dobrze znosi też ser pecorino i pieczone ziemniaki. Do delikatnych ryb, sałat i deserów lepiej wybrać oliwę łagodniejszą, bo Caninese łatwo je zdominuje.
Jak wybrać butelkę
Kupuj oliwę z ostatniego zbioru i zużyj ją w ciągu kilku miesięcy, kiedy jest najbardziej zielona i pieprzna. Najlepszy czas na zakup to okres od grudnia do wiosny. W tłoczniach i sklepach spółdzielczych w okolicach Canino butelka 0,5 l oliwy DOP kosztuje zwykle 10–16 euro, a oliwy jednoodmianowe z małych gospodarstw bywają droższe.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi odmiana Caninese?
Caninese pochodzi z okolic Canino w prowincji Viterbo, w Tuscii, czyli w północnym Lacjum przy granicy z Toskanią. To najczęściej sadzona odmiana tej prowincji. Poza Lacjum spotyka się ją rzadko.
Jak smakuje oliwa z Caninese?
Oliwa z Caninese jest intensywna, zielona i trawiasta, z nutą karczocha i liścia oliwnego. Ma wyraźną gorycz i pieprzną ostrość, która długo drapie w gardle. Kolor młodej oliwy jest szmaragdowozielony ze złotymi refleksami.
Dlaczego oliwa z Caninese jest droga?
Bo drobne owoce dają mało oliwy, zwłaszcza przy wczesnym zbiorze, często zaledwie 10–12 kg ze 100 kg oliwek. Do tego odmiana dojrzewa późno, a drzewa sadzi się w dużych odstępach. Niska wydajność przekłada się bezpośrednio na cenę butelki.
Czym różni się Canino DOP od Tuscia DOP?
Canino DOP to mała strefa wokół Canino i kilku sąsiednich gmin, z przewagą Caninese i limitem wydajności 18%. Tuscia DOP obejmuje znacznie większą część prowincji Viterbo i opiera się na Frantoio, Caninese i Leccino. Obie oliwy mają podobny, zielony i wyrazisty styl, a na etykiecie muszą podawać rok zbioru.
Czy Caninese nadaje się do smażenia?
Można jej użyć do smażenia, ale szkoda jej aromatu. Caninese najwięcej daje na surowo, dodana do strączków, grillowanego mięsa czy gorzkich warzyw tuż przed podaniem. Do smażenia lepiej sięgnąć po tańszą oliwę extra vergine.
Jak długo zachowuje świeżość oliwa z Caninese?
Najlepsza jest w pierwszych miesiącach po zbiorze, kiedy jest najbardziej zielona i ostra. W badaniach przechowywania traciła jakość szybciej niż oliwy z Leccino czy Moraiolo, więc nie warto jej trzymać latami. Butelkę z ostatniego sezonu zużyj w ciągu kilku miesięcy, a po otwarciu w ciągu kilku tygodni.
Z jakimi odmianami łączy się Caninese?
Najczęściej z Leccino, które łagodzi jej gorycz, a także z Frantoio, Pendolino i Maurino. Takie kupaże są typowe dla Canino DOP i Tuscia DOP. Połączenie Caninese z Leccino pół na pół daje oliwę zieloną, ale harmonijną.
Kiedy zbiera się oliwki Caninese?
Zbiór trwa zwykle od listopada do grudnia, a w strefie Tuscia DOP odmiany późne, w tym Caninese, można zbierać do 15 stycznia. Dyscyplinarz Canino DOP wymaga zakończenia zbioru do 31 grudnia. Wcześniejszy zbiór daje oliwę bardziej zieloną i ostrą, ale mniej wydajną.
