Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Valdemone DOP: delikatna oliwa z gór i wybrzeży prowincji Mesyna

Valdemone DOP to oliwa z prowincji Mesyna: Santagatese, Ogliarola messinese i Minuta min. 70%, zbiór od października do stycznia, nuta migdała i karczocha

Valdemone DOP: ilustracja

Valdemone DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z prowincji Mesyna w północno-wschodniej Sycylii, od wybrzeża Morza Tyrreńskiego przez góry Nebrodi i Peloritani po brzeg Morza Jońskiego i Wyspy Liparyjskie. Co najmniej 70% oliwek muszą stanowić trzy miejscowe odmiany: Santagatese, Ogliarola messinese i Minuta. Oznaczenie jest chronione w Unii Europejskiej od 2005 roku i jest najmłodszym z sześciu sycylijskich DOP dla oliwy.

Oliwa Valdemone jest zwykle delikatniejsza od oliw z zachodu i południa wyspy. Dyscyplinarz opisuje ją jako zieloną z żółtymi tonami, pachnącą świeżą oliwką, trawą, liśćmi i polnymi kwiatami, z łagodną goryczką i posmakiem migdała, świeżych owoców, pomidora i karda. To oliwa gajów tradycyjnych, często starych, na stromych zboczach, gdzie zbiór wciąż odbywa się w dużej mierze ręcznie.

Oznaczenie
Valdemone DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Sycylia
Obszar
prowincja Mesyna bez Floresty oraz całości lub części Mojo Alcantary i Malvagny, łącznie z Wyspami Liparyjskimi
Odmiany
Santagatese, Ogliarola messinese, Minuta (min. 70%), do 30% Olivo di Mandanici, Nocellara messinese, Ottobratica, Verdello, Brandofino
Rejestracja w UE
2005

W skrócie

  • Obszar: prowincja Mesyna bez Floresty oraz całości lub części Mojo Alcantary i Malvagny; strefa obejmuje też Wyspy Liparyjskie.
  • Odmiany: Santagatese, Ogliarola messinese i Minuta łącznie co najmniej 70%; do 30% Olivo di Mandanici, Nocellara messinese, Ottobratica, Verdello i Brandofino.
  • Zbiór: od października do stycznia, ręcznie lub z pomocą siatek i wibratorów, bez kontaktu owoców z ziemią.
  • Plon: do 60 q/ha w gajach tradycyjnych i 100 q/ha w intensywnych, wydajność oliwy do 24%.
  • Parametry: kwasowość do 0,7%, nadtlenki do 12 meq O2/kg, ocena panelu co najmniej 7 pkt.
  • Etykieta: własne logo oznaczenia, obowiązkowa kampania zbioru i informacja o miejscu butelkowania.
Spis treści
  1. Kraina lasów, gór i dwóch mórz
  2. Od Castell'Umberto po Samperi: oliwa w dawnym Val Demone
  3. Trzy drobne odmiany na pierwszym planie
  4. Dyscyplinarz bliższy praktyce gaju
  5. Delikatna, lekko mętna, z nutą karczocha i migdała
  6. Własne logo i obowiązkowe dopiski
  7. Oliwa do ryb z Cieśniny
  8. Pytania i odpowiedzi

Kraina lasów, gór i dwóch mórz

Prowincja Mesyna to jedna z najbardziej górzystych części Sycylii. Wzdłuż wybrzeża tyrreńskiego ciągną się zalesione pasma Nebrodi, a na samym cyplu wyspy wznoszą się Peloritani, opadające stromo ku Cieśninie Mesyńskiej. Gaje oliwne zajmują wąski pas przybrzeżny i pas wzgórz do kilkuset metrów nad morzem, często na tarasach, wśród cytrusów, leszczyny i dębów.

Strefa Valdemone obejmuje gminy prowincji z wyjątkiem Floresty, najwyżej położonej gminy Sycylii, oraz całości lub części Mojo Alcantary i Malvagny w dolinie Alcantary, które należą do strefy Monte Etna DOP. W granicach oznaczenia znalazły się więc także Wyspy Liparyjskie, z Lipari, Saliną i Vulcano. Szacuje się, że gaje zajmują w strefie około 35 tys. ha, w większości podzielonych na małe, rodzinne działki.

Nazwa nawiązuje do Val Demone, jednej z trzech historycznych krain Sycylii, obok Val di Mazara i Val di Noto. Pochodzenie słowa nie jest pewne; jedna z interpretacji wywodzi je od łacińskiego określenia „dolina lasów”, co dobrze pasuje do zalesionych gór tej części wyspy. Szerszy kontekst trzech dawnych krain znajdziesz w tekście o Val di Mazara DOP.

Od Castell'Umberto po Samperi: oliwa w dawnym Val Demone

Na północnym wschodzie szersza uprawa oliwki jest dobrze udokumentowana od schyłku średniowiecza. Pierwsze tłocznie w miejscowości Castell'Umberto, w głębi Nebrodów, wspomina się pod koniec XV wieku, a na początku XVI wieku w lennie Samperi działało już osiem „trappeti”, czyli tradycyjnych tłoczni. Feudalni panowie ograniczali ilość oliwek, które poddani mogli zatrzymać na własne potrzeby, co dobrze pokazuje, jak cennym towarem była wtedy oliwa.

Wiele gajów zachowało tradycyjny układ: stare drzewa, sadzone luźno na tarasach, prowadzi się w formie kuli, kielicha albo swobodnej, a dyscyplinarz przewiduje cięcie produkcyjne co najmniej raz na dwa lata. Wysokie koszty pracy na stromych zboczach grożą porzucaniem części gajów, a oznaczenie DOP ma pomagać w ich utrzymaniu.

Valdemone to oliwa drobnych owoców: Minuta, Santagatese i Ogliarola messinese dają ją w gajach między lasem a morzem.

Trzy drobne odmiany na pierwszym planie

Ogliarola messinese to jedna z najszerzej uprawianych odmian prowincji. Wyróżnia się dużą zawartością oleju: w porównawczych badaniach dziesięciu odmian prowadzonych w Kalabrii, obok hiszpańskiej Picual, miała najwięcej oleju i kwasów jednonienasyconych. Santagatese ma nazwę kojarzoną z Sant'Agata di Militello na tyrreńskim wybrzeżu Nebrodów i należy do podstawowych odmian tej części prowincji.

Minuta, jak wskazuje nazwa, ma bardzo drobne owoce, więc jej zbiór, zwłaszcza ręczny, jest wyjątkowo pracochłonny. Trzy odmiany mogą występować same albo razem, w dowolnych proporcjach, byle łącznie stanowiły co najmniej 70% oliwek.

Odmiany towarzyszące i sąsiedztwo Kalabrii

Pozostałe 30% mogą dać Olivo di Mandanici, odmiana nazwana od wioski w górach Peloritani, Nocellara messinese, Verdello, Brandofino i Ottobratica. Ta ostatnia to odmiana kalabryjska, której obecność w gajach Mesyny przypomina, że Kalabria leży zaledwie kilka kilometrów dalej, po drugiej stronie Cieśniny. Oliwy z obu brzegów mają wiele wspólnego; więcej o nich w przewodniku oliwa z Kalabrii.

Dyscyplinarz bliższy praktyce gaju

Dyscyplinarz Valdemone jest pod jednym względem nietypowy: obok limitów opisuje praktykę, formy prowadzenia drzew, terminy nawożenia od wczesnej jesieni do końca zimy, czas pracy kamiennych żaren i mieszalników. To dokument pisany z myślą o gajach tradycyjnych, w których rośnie znaczna część oliwek prowincji.

Parametr Wymóg Valdemone DOP
Skład odmianowy Santagatese, Ogliarola messinese, Minuta: co najmniej 70% łącznie
Odmiany uzupełniające Olivo di Mandanici, Nocellara messinese, Ottobratica, Verdello, Brandofino: do 30%
Plon oliwek do 60 q/ha w gajach tradycyjnych, do 100 q/ha w intensywnych
Wydajność oliwy najwyżej 24%
Termin zbioru od października do stycznia
Sposób zbioru ręcznie lub mechanicznie, z siatkami i wibratorami, bez kontaktu z ziemią
Czas do tłoczenia do dwóch dni
Przygotowanie oliwek mycie i odliścianie przed przerobem
Temperatura przerobu 28–30°C
Czas pracy urządzeń żarna kamienne 20–30 minut, gniotownik około 1 minuty, mieszanie średnio około 30 minut
Kwasowość najwyżej 0,7%
Liczba nadtlenkowa najwyżej 12 meq O2/kg
Ocena panelu co najmniej 7 pkt
Opakowanie do 5 l

Zwraca uwagę limit kwasowości 0,7%, wyższy niż 0,5% w pozostałych sycylijskich DOP i tylko nieco niższy od ogólnej granicy 0,8% dla klasy extra vergine, opisanej w tekście o klasach oliwy. Można to tłumaczyć realiami gór: zbiór na stromych tarasach trwa dłużej, a oliwki z odległych gajów potrzebują czasu, by dotrzeć do tłoczni. W praktyce dobre oliwy Valdemone mają kwasowość znacznie niższą od dopuszczalnej, a wysoki próg panelu, 7 punktów, pilnuje jakości smaku.

Dyscyplinarz dopuszcza każdy typ tłoczni, w tym tradycyjne instalacje z dwoma do czterech kamiennymi żarnami, obok nowoczesnych linii z gniotownikiem i dekanterem.

Delikatna, lekko mętna, z nutą karczocha i migdała

Oliwa Valdemone może być klarowna albo lekko zamglona, bo dyscyplinarz dopuszcza oba warianty. Zamglenie to drobiny miąższu i wody, typowe dla oliwy niefiltrowanej, sprzedawanej jako „velato”; o zaletach i wadach takiej oliwy piszemy w tekście filtrowana czy niefiltrowana. Kolor waha się od zielonego z żółtymi tonami po żółtooliwkowy.

W zapachu dominuje świeża oliwka z nutami trawy, liści i polnych kwiatów, które dyscyplinarz wiąże wprost z gajami prowincji Mesyna. W ustach oliwa ma smak świeżej oliwki i łagodną gorycz, a w posmaku pojawiają się migdał, świeże owoce, pomidor i kard, kuzyn karczocha, ceniony w sycylijskiej kuchni. To profil dla tych, którzy wolą oliwy eleganckie od bardzo ostrych.

Własne logo i obowiązkowe dopiski

Valdemone ma własny znak graficzny, opisany w dyscyplinarzu: prostokąt podzielony na jasnoniebieską górną część i białą dolną, z zieloną gałązką oliwną i motywem amfiteatru. Obok unijnego symbolu to najprostszy sposób, by rozpoznać oryginalną butelkę na półce.

Wymagane są też nazwa producenta, miejsce rozlewu i ilość netto. Nazwy firm i marki są dozwolone, o ile nie mają charakteru pochwalnego.

Oliwa do ryb z Cieśniny

Mesyna to miasto miecznika, poławianego tradycyjnie w Cieśninie wiosną i latem. Pesce spada alla ghiotta, miecznik duszony z pomidorami, oliwkami i kaparami, potrzebuje oliwy łagodnej, która nie zdominuje ryby; delikatna Valdemone sprawdzi się tu znakomicie. Do miecznika z salmoriglio, sosu z oliwy, cytryny, oregano i czosnku, oliwa jest składnikiem głównym, więc warto użyć butelki z ostatniego zbioru.

Makaron z jeżowcami to danie, w którym oliwa musi być tłem dla jodowego, słodkawego smaku morza; lekka oliwa Valdemone z nutą migdała pasuje do niego lepiej niż intensywne oliwy z zachodu wyspy. Na Wyspach Liparyjskich oliwa z tej strefy trafia do sałatki eolskiej z ziemniaków, pomidorów, kaparów i cebuli.

Poza rybami oliwa Valdemone dobrze sprawdza się w daniach z warzyw, w zupach i w wypiekach, a jej delikatność pozwala używać jej także do sosów majonezowych i marynat. Obraz wszystkich sycylijskich oznaczeń, od Mesyny po Trapani, zebraliśmy w przewodniku oliwa z Sycylii.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi oliwa Valdemone DOP?

Oliwa Valdemone DOP pochodzi z prowincji Mesyna w północno-wschodniej Sycylii, z wyjątkiem gminy Floresta oraz całości lub części gmin Mojo Alcantara i Malvagna. Strefa obejmuje wybrzeża tyrreńskie i jońskie, zbocza gór Nebrodi i Peloritani oraz Wyspy Liparyjskie. Oliwki muszą zostać przetłoczone w ciągu dwóch dni od zbioru.

Z jakich odmian powstaje Valdemone DOP?

Co najmniej 70% oliwek muszą stanowić Santagatese, Ogliarola messinese i Minuta, same lub razem. Pozostałe 30% mogą dać Olivo di Mandanici, Nocellara messinese, Ottobratica, Verdello i Brandofino. Wszystkie to odmiany uprawiane na północnym wschodzie Sycylii.

Jak smakuje oliwa Valdemone?

Oliwa Valdemone jest zwykle delikatna, o smaku świeżej oliwki i łagodnej goryczy. W zapachu ma nuty trawy, liści i polnych kwiatów, a w posmaku migdał, świeże owoce, pomidor i kard. Kolor waha się od zielonego z żółtymi tonami po żółtooliwkowy.

Dlaczego oliwa Valdemone może mieć kwasowość do 0,7%?

Dyscyplinarz Valdemone, pisany z myślą o gajach tradycyjnych na stromych zboczach, gdzie zbiór i transport trwają dłużej, ustala limit kwasowości na 0,7%. To wciąż mniej niż 0,8% dopuszczalne dla każdej oliwy extra vergine. Dobre oliwy Valdemone mają zwykle kwasowość wyraźnie niższą od limitu.

Od kiedy Valdemone jest oznaczeniem DOP?

Valdemone zarejestrowano jako Chronioną Nazwę Pochodzenia w lutym 2005 roku, a dyscyplinarz ukazał się we włoskim dzienniku urzędowym w marcu 2005 roku. To najmłodsze z sześciu sycylijskich DOP dla oliwy. Nazwa nawiązuje do historycznej krainy Val Demone.

Czy oliwa z Wysp Liparyjskich może być oliwą Valdemone?

Tak, Wyspy Liparyjskie należą administracyjnie do prowincji Mesyna, więc oliwa z tamtejszych gajów może nosić nazwę Valdemone DOP. Warunkiem jest spełnienie wszystkich wymagań dyscyplinarza, w tym składu odmianowego i terminu tłoczenia. Gaje na wyspach są jednak niewielkie, a produkcja ograniczona.

Do czego używać oliwy Valdemone?

Oliwa Valdemone najlepiej pasuje do ryb, owoców morza i delikatnych warzyw, np. do miecznika, makaronu z jeżowcami czy sałatki eolskiej. Dzięki łagodnemu smakowi nadaje się też do marynat, sosów i wypieków. Do potraw o mocnym smaku lepiej wybrać intensywniejszą oliwę z innej części Sycylii.

Czym oliwa Valdemone różni się od oliwy Monte Etna?

Valdemone powstaje głównie z odmian Santagatese, Ogliarola messinese i Minuta, a Monte Etna co najmniej w 65% z Nocellary Etnei. Oliwa Valdemone jest zwykle delikatniejsza, z nutą migdała, kwiatów i karda, a oliwa z Etny ma wyraźniejszą strukturę i nuty trawy oraz pomidora. Obie strefy stykają się w dolinie Alcantary.

Gdzie kupić oliwę Valdemone DOP?

Oliwę Valdemone DOP najłatwiej kupić bezpośrednio u producentów i w sklepach z lokalnymi produktami w prowincji Mesyna. Produkcja certyfikowana jest niewielka, więc za granicą ta oliwa pojawia się rzadko, głównie w sklepach specjalistycznych. Przy zakupie sprawdź logo oznaczenia, znak ChNP i kampanię zbioru.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu