Xylella fastidiosa to bakteria żyjąca w naczyniach, którymi roślina przewodzi wodę, roznoszona przez owady ssące soki. W Apulii wywołała chorobę drzew oliwnych nazywaną po włosku disseccamento rapido dell’olivo, czyli szybkim zamieraniem oliwki. Od jesieni 2013 roku, gdy potwierdzono ją w okolicach Gallipoli, zniszczyła znaczną część gajów półwyspu Salento i stała się największym kryzysem w historii włoskiego oliwiarstwa.
Epidemia zmieniła krajobraz, gospodarkę i smak oliwy z południa regionu. Tam, gdzie rosły wielowiekowe drzewa Ogliaroli Salentiny i Celliny di Nardò, stoją szare kikuty albo puste pola, a nowe gaje sadzi się odmianami, które bakterię tolerują. Wyjaśniamy, jak działa choroba, jak przebiegała epidemia, jakie zasady obowiązują w strefach zakażonych i co to oznacza dla kogoś, kto kupuje oliwę z Apulii.
W skrócie
- Czym jest: bakteria Xylella fastidiosa, podgatunek pauca, szczep oznaczany symbolem ST53, rozwijający się w drewnie przewodzącym wodę.
- Wektor: głównie pienik ślinianka (Philaenus spumarius), pospolity owad łąk, poboczy i zarośniętych gajów.
- Początek: potwierdzenie w październiku 2013 roku w okolicach Gallipoli, w prowincji Lecce.
- Zasięg: cała prowincja Lecce, większość prowincji Brindisi i Taranto, pojedyncze ogniska dalej na północ.
- Najbardziej podatne odmiany: Ogliarola Salentina i Cellina di Nardò, czyli dawny fundament oliwy z Salento.
- Nowe nasadzenia: Leccino i Favolosa (FS-17), dopuszczone w strefie zakażonej w 2018 roku.
- Dla konsumenta: bakteria nie szkodzi ludziom i nie przechodzi do oliwy; zmienia się ilość i styl oliwy z Salento.
Spis treści
Bakteria, która zatyka drzewu naczynia
Xylella fastidiosa była znana nauce na długo przed Apulią. W Kalifornii od końca XIX wieku niszczyła winorośl, wywołując chorobę Pierce’a, a w obu Amerykach atakowała cytrusy, kawowce, migdałowce i drzewa ozdobne. Przydomek fastidiosa, czyli „wybredna”, zawdzięcza temu, że bardzo trudno wyhodować ją w laboratorium. W Unii Europejskiej figurowała na liście organizmów kwarantannowych, ale przed 2013 rokiem nie miała tu potwierdzonego ogniska w uprawach.
Bakteria żyje wyłącznie w ksylemie, czyli w tkance, która prowadzi wodę od korzeni do liści. Namnażając się, tworzy w naczyniach lepkie skupiska, które razem z reakcją obronną rośliny blokują przepływ soków. Liść, do którego przestaje docierać woda, brązowieje od czubka i brzegów, jak przypalony. Potem usychają całe gałązki, a w końcu korona; Włosi mówią o drzewach „bruciati”, czyli spalonych, i z daleka zaatakowany gaj rzeczywiście wygląda jak po pożarze.
Choroba nie rozwija się z dnia na dzień. Od zakażenia do pierwszych widocznych objawów mija zwykle od kilku miesięcy do ponad roku, a w tym czasie drzewo może już być źródłem bakterii dla owadów. U najbardziej podatnych odmian od pierwszych suchych gałęzi do zamarcia całej korony mija kilka lat.
Owad, który roznosi zarazę
Xylella nie przenosi się z wiatrem ani przez glebę. Roznoszą ją owady żywiące się sokiem z ksylemu, a w Apulii najważniejszy okazał się pienik ślinianka, po włosku sputacchina. To ten sam owad, którego larwy wiosną otaczają się na trawach i chwastach białą pianą przypominającą ślinę; w Polsce jest równie pospolity. Dorosły pienik przelatuje na niewielkie odległości, ssie soki z kolejnych roślin i przenosi bakterię z chorych drzew na zdrowe.
Cykl życia owada podpowiedział jedną z głównych metod walki. Larwy rozwijają się w roślinności zielnej pod drzewami, więc przepisy regionalne nakazują w gajach i na nieużytkach orkę, bronowanie albo rozdrabnianie traw w okresie, gdy pienik jest jeszcze larwą, zwykle w marcu i kwietniu. Latem dorosłe owady zwalcza się opryskami, w tym środkami dopuszczonymi w rolnictwie ekologicznym.
Na duże odległości bakterię przenosi człowiek. Analizy genetyczne szczepu z Apulii wskazały na bliskie pokrewieństwo z bakteriami z Ameryki Środkowej, najpewniej z Kostaryki, a najczęściej rozważaną drogą jest import zakażonych roślin ozdobnych, na przykład kawowców. Dlatego tak ściśle kontroluje się handel sadzonkami, a turystów prosi się, by nie wywozili z Apulii roślin, gałązek ani młodych drzewek.
Kronika epidemii w Salento
Pierwsze drzewa z niepokojącymi objawami rolnicy z okolic Gallipoli obserwowali kilka sezonów przed 2013 rokiem, przypisując je grzybom, szkodnikom drewna albo suszy. Jesienią 2013 roku naukowcy z Bari potwierdzili w próbkach obecność Xylelli, co było pierwszym potwierdzonym ogniskiem tej bakterii w uprawach Unii Europejskiej.
W kolejnych latach front choroby przesuwał się na północ, w tempie od kilku do kilkunastu kilometrów rocznie. Najpierw objął całą prowincję Lecce, potem większość prowincji Brindisi i wschodnią część prowincji Taranto. Pod koniec lat 2010. bakteria dotarła na równinę między Ostuni a Fasano, słynną z monumentalnych drzew, które opisujemy w reportażu o równinie tysiącletnich oliwek. Później pojedyncze ogniska wykrywano także w południowo-wschodniej części prowincji Bari.
Szacunki strat różnią się zależnie od metody i roku, ale mówią o kilkunastu, a nawet ponad dwudziestu milionach drzew zakażonych lub martwych. Strefa zakażona obejmuje około 8000 km², czyli mniej więcej dwie piąte powierzchni regionu. Prowincja Lecce, która przed epidemią należała do największych producentów oliwy we Włoszech, po epidemii zbiera ułamek dawnych ilości, a wiele małych tłoczni zamknęło się albo zaczęło przerabiać oliwki dowożone z północy Apulii.
Spór o wycinki
Epidemia wywołała też ostry konflikt społeczny. Przepisy nakazujące usuwanie zakażonych drzew i roślin żywicielskich w ich otoczeniu spotkały się z protestami właścicieli gajów i części mieszkańców, dla których wiekowe oliwki były rodzinnym dziedzictwem. Krążyły teorie spiskowe i alternatywne wyjaśnienia zamierania drzew, a prokuratura w Lecce wszczęła w 2015 roku śledztwo, które na pewien czas wstrzymało wycinki. Postępowanie zostało później umorzone.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w 2016 roku uznał nakaz usuwania drzew za zgodny z prawem, a w 2019 roku orzekł, że Włochy nie wypełniły obowiązków w powstrzymywaniu bakterii. Opóźnienia z pierwszych lat kosztowały region czas, w którym epidemię dało się jeszcze zamknąć na mniejszym obszarze.
Strefy i zasady, czyli jak wygląda walka w praktyce
Apulię podzielono na strefy, których granice region przesuwa w miarę wykrywania nowych ognisk. Inspektorzy pobierają próbki z drzew i owadów, a im bliżej granicy zakażeń, tym gęstsza sieć kontroli.
| Strefa | Nazwa włoska | Co się w niej dzieje |
|---|---|---|
| Strefa zakażona | zona infetta | bakterii nie da się wytępić; obowiązuje zwalczanie owadów i zakaz sadzenia podatnych roślin, z wyjątkiem odmian tolerancyjnych |
| Pas ograniczania | zona di contenimento | północny skraj strefy zakażonej; zakażone drzewa usuwa się, żeby spowolnić marsz bakterii |
| Strefa buforowa | zona cuscinetto | kilka kilometrów za granicą zakażeń; intensywne kontrole, usuwanie drzew zakażonych i roślin żywicielskich w ich pobliżu |
| Strefa wolna | zona indenne | reszta Apulii i Włoch; nadzór i kontrola handlu sadzonkami |
W strefie buforowej i w pasie ograniczania zakażona roślina musi zostać usunięta, a razem z nią rośliny żywicielskie rosnące w promieniu kilkudziesięciu metrów, nawet jeśli testy wyszły ujemne. W pierwszych latach promień ten wynosił sto metrów, później go zmniejszono.
Przepisy dotyczą także szkółek i handlu. Roślin żywicielskich, a należą do nich nie tylko oliwki, ale też oleander, migdałowiec, rozmaryn, lawenda czy poligala, nie wolno wywozić ze stref objętych ograniczeniami bez paszportu roślin i dowodu, że wyrosły w chronionych, kontrolowanych warunkach. Dla podróżnych oznacza to prostą zasadę: z Apulii przywozi się oliwę, nie sadzonki.
Odmiany, które przetrwały
Najważniejszym odkryciem badaczy z Bari było to, że nie wszystkie odmiany reagują na bakterię tak samo. W tych samych zakażonych gajach, w których Ogliarola Salentina i Cellina di Nardò usychały w ciągu kilku sezonów, pojedyncze drzewa innych odmian zielenią się dalej. Najlepiej udokumentowano to u dwóch z nich.
Leccino, stara odmiana toskańska, może zostać zakażone, ale bakteria namnaża się w nim słabiej, objawy są łagodne i drzewo zwykle owocuje dalej. Favolosa (FS-17), wyselekcjonowana przez włoską Narodową Radę Badań z siewek Frantoio, wykazuje jeszcze niższe stężenia bakterii i najczęściej nie ma objawów. W maju 2018 roku region zniósł dla obu odmian zakaz sadzenia w strefie zakażonej, poza pasem przylegającym do strefy buforowej.
Naukowcy testują kolejne odmiany, krzyżówki oraz dzikie oliwki, które przetrwały w środku zniszczonych gajów. Żadna z nich nie jest lekarstwem: tolerancja oznacza, że drzewo żyje z bakterią, a nie że jest na nią całkowicie odporne.
Przeszczep na starym pniu
Dla monumentalnych drzew opracowano rozwiązanie pośrednie, nazywane sovrainnesto, czyli przeszczepianiem w koronie. Na pniu starej Ogliaroli lub Celliny szczepi się zrazy Leccino albo FS-17, tak by nowa korona należała do odmiany tolerancyjnej, a wiekowy, pokręcony pień pozostał na miejscu. Metoda nie zawsze się udaje, zwłaszcza gdy drzewo jest już mocno osłabione, ale pozwala ocalić element krajobrazu, którego nie da się odtworzyć w ciągu jednego życia.
Jak zmienia się smak oliwy z Salento
Przed epidemią oliwa z Salento była przede wszystkim łagodna. Ogliarola Salentina dawała oliwę słodkawą, z nutą migdała i dojrzałych owoców, Cellina di Nardò bardziej ziołową, z wyraźniejszą goryczą. Przez stulecia dużą część tutejszych oliwek przerabiano zresztą na olej do lamp, o czym piszemy w tekście o historii oliwy we Włoszech.
Nowe gaje dają inny profil. Leccino jest łagodne i migdałowe, ale w tutejszym cieple dojrzewa szybko i wymaga wczesnego zbioru, żeby oliwa nie straciła świeżości. Favolosa daje oliwę bardziej zieloną, gorzką i pikantną, z dużą zawartością polifenoli, a drzewo wcześnie wchodzi w owocowanie i dobrze znosi gęste nasadzenia w szpalerach. Krajobraz gajów zaczyna przypominać sady, a nie dawne pola rozłożystych olbrzymów.
Zmiany objęły też przepisy o oznaczeniach. Dyscyplinarz Terra d’Otranto DOP najpierw czasowo, a w 2025 roku na stałe dopuścił odmiany tolerancyjne, bo bez tego oliwa z odbudowanych gajów nie mogłaby nosić nazwy pochodzenia. Część gruntów nie wróciła jednak do oliwek: rolnicy przestawiają się na inne uprawy, a pojawienie się na dawnych polach farm fotowoltaicznych budzi kolejne spory.
Co to oznacza dla kupującego oliwę z Apulii
Apulia pozostaje największym oliwnym regionem Włoch, bo większość jej produkcji pochodzi z prowincji Bari, Barletta-Andria-Trani i Foggia, leżących z dala od strefy największych zniszczeń. Tam rośnie Coratina, Ogliarola Barese i Peranzana, a gaje znajdują się pod stałym nadzorem fitosanitarnym. Ogólny obraz regionu, jego odmian i oznaczeń przedstawia przewodnik oliwa z Apulii.
Oliwa z Salento stała się rzadsza i zwykle droższa. Jeśli chcesz wesprzeć region, szukaj butelek Terra d’Otranto DOP, oliw z odbudowanych gajów z odmianą wskazaną na etykiecie albo regionalnego Olio di Puglia IGP od producentów z prowincji Lecce. Wahania zbiorów i cen w całym kraju omawiamy w tekście o rynku oliwy we Włoszech.
Xylella poza Apulią
Po 2013 roku Unia Europejska wzmocniła nadzór i bakterię zaczęto wykrywać w innych krajach, choć w zupełnie innym kontekście. Ogniska stwierdzono między innymi na Korsyce i na Lazurowym Wybrzeżu, na Balearach, w okolicach Alicante, w Portugalii oraz w Toskanii, na półwyspie Monte Argentario. Najczęściej chodziło o inne podgatunki bakterii i inne rośliny: migdałowce i krzewy ozdobne. Apulijski szczep pozostaje tym, który najmocniej uderzył w oliwki, a Xylella ma w Unii status priorytetowego organizmu kwarantannowego, monitorowanego we wszystkich państwach członkowskich.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest Xylella fastidiosa?
Xylella fastidiosa to bakteria żyjąca w naczyniach przewodzących wodę u roślin, roznoszona przez owady ssące soki, w Apulii głównie przez pienika śliniankę. Blokuje przepływ wody, przez co liście i gałęzie zasychają, a podatne drzewa oliwne zamierają w ciągu kilku lat. We Włoszech wywołuje chorobę zwaną disseccamento rapido dell’olivo.
Czy oliwa z Apulii jest bezpieczna mimo Xylelli?
Tak, oliwa z Apulii jest całkowicie bezpieczna. Xylella atakuje wyłącznie rośliny, nie jest groźna dla ludzi i zwierząt i nie przechodzi do oliwy. Epidemia zmniejszyła ilość oliwy z Salento i zmieniła odmiany w gajach, ale nie wpływa na jakość ani bezpieczeństwo tego, co trafia do butelek.
Ile drzew oliwnych zniszczyła Xylella w Apulii?
Szacunki mówią o kilkunastu, a nawet ponad dwudziestu milionach drzew zakażonych lub martwych, zależnie od metody liczenia i roku. Strefa zakażona obejmuje około 8000 km², czyli mniej więcej dwie piąte powierzchni Apulii. Najbardziej ucierpiała prowincja Lecce, a także prowincje Brindisi i Taranto.
Jakie odmiany oliwek tolerują Xylellę?
Najlepiej udokumentowaną tolerancję wykazują Leccino i Favolosa (FS-17), i to one od 2018 roku mogą być sadzone w strefie zakażonej Apulii. Drzewa tych odmian mogą nosić bakterię, ale zwykle nie zamierają i owocują dalej. Badania nad kolejnymi odmianami i krzyżówkami trwają.
Czy drzewo zakażone Xylellą można wyleczyć?
Nie, nie istnieje metoda, która usuwa bakterię z zakażonego drzewa. Testowano różne preparaty i zabiegi, ale żaden nie wyeliminował choroby, a stosowanie antybiotyków w uprawach jest w Unii Europejskiej zakazane. Walka polega na ograniczaniu owadów, usuwaniu ognisk i sadzeniu odmian tolerancyjnych.
Czy można przywieźć sadzonkę oliwki z Apulii?
Nie należy przywozić z Apulii sadzonek oliwek ani innych roślin, bo mogą przenosić Xylellę. Przemieszczanie roślin żywicielskich ze stref objętych ograniczeniami wymaga paszportu roślin i specjalnych warunków produkcji. Bezpieczną pamiątką jest oliwa, oliwki w zalewie albo przedmioty z drewna oliwnego.
Czy Xylella atakuje tylko drzewa oliwne?
Nie, Xylella fastidiosa ma setki roślin żywicielskich, w tym winorośl, migdałowce, cytrusy, oleander, lawendę i rozmaryn. W Apulii najgroźniejsza okazała się dla oliwek, ale w innych krajach Europy wykrywano ją głównie w migdałowcach i roślinach ozdobnych.
Gdzie w Apulii najlepiej widać skutki Xylelli?
Skutki epidemii najlepiej widać w Salento, zwłaszcza w okolicach Gallipoli, Lecce, Nardò i Otranto, gdzie całe połacie gajów stoją uschnięte. Na równinie między Ostuni a Fasano można zobaczyć zarówno martwe drzewa, jak i monumentalne pnie z przeszczepioną koroną. Na północy regionu, wokół Bari i Andrii, gaje wyglądają tak jak przed epidemią.
