Favolosa, oznaczana w badaniach i przepisach symbolem FS-17, to włoska odmiana oliwki wyselekcjonowana przez Narodową Radę Badań (CNR) z siewek toskańskiego Frantoio, która wykazuje odporność na bakterię Xylella fastidiosa. Wraz z Leccino jest jedną z dwóch odmian dopuszczonych w 2018 roku do sadzenia w zakażonej strefie Apulii i stała się symbolem odbudowy gajów Salento.
Daje oliwę średnio intensywną, ziołową, z nutą liścia pomidora i karczocha, a drzewo wcześnie wchodzi w owocowanie i dobrze znosi nowoczesne, gęste nasadzenia. Nie jest jednak cudownym lekiem: odporność nie oznacza odporności całkowitej, a masowe sadzenie jednej odmiany budzi pytania o krajobraz i bioróżnorodność. Kontekst regionu, w którym ta historia się rozgrywa, przedstawia przewodnik oliwa z Apulii.
- Odmiana
- Favolosa (FS-17)
- Pochodzenie
- selekcja CNR z siewek Frantoio, uprawiana głównie w Apulii (Salento)
- Region
- Apulia
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Pochodzenie: selekcja z siewek Frantoio z wolnego zapylenia, prowadzona od lat 70. XX wieku przez prof. Giuseppe Fontanazzę z CNR.
- Status: odmiana chroniona patentem CNR, w obrocie także pod nazwą handlową Favolosa.
- Xylella: niskie stężenie bakterii i brak objawów w zakażonych drzewach, od 2018 roku dopuszczona do nasadzeń w strefie zakażonej.
- Drzewo: wcześnie owocuje, nadaje się do gęstych nasadzeń i zbioru mechanicznego.
- Owoc: średniej wielkości, owalny, dojrzewa stosunkowo wcześnie.
- Oliwa: średnio intensywna, ziołowa, z nutą liścia pomidora i karczocha, z wyraźną goryczą i ostrością, bogata w polifenole.
- Oznaczenia: tymczasowo dopuszczona w Terra d’Otranto DOP (kampanie 2023/24 i 2024/25), poza tym sprzedawana jako oliwa jednoodmianowa lub w kupażach.
Spis treści
Siewka Frantoio z pracowni w Perugii
Historia FS-17 zaczyna się w latach 70. XX wieku, kiedy zespół prof. Giuseppe Fontanazzy, związany z ośrodkiem badań nad oliwkami CNR w Perugii, wysiewał nasiona Frantoio pochodzące z wolnego zapylenia. Z tysięcy siewek wybierano te o pożądanych cechach: słabszej sile wzrostu, wczesnym owocowaniu i dobrej jakości oliwy. Ojciec, czyli dawca pyłku, nie jest znany, choć spotyka się hipotezę, że mogła nim być Ascolana Tenera.
Symbol FS oznacza właśnie siewkę Frantoio, a liczba 17 numer w serii selekcyjnej. Co ciekawe, początkowo FS-17 rozwijano jako klonalną podkładkę, czyli roślinę, na której szczepi się inne odmiany. Szybko okazało się jednak, że sama daje dobrą oliwę, więc zaczęto ją sadzić jako odmianę użytkową. Prawa do niej ma CNR, a za granicą rozpowszechniła się pod nazwą Favolosa, czyli „bajeczna”.
Przed epidemią FS-17 znali głównie specjaliści: testowano ją w nasadzeniach intensywnych we Włoszech i za granicą, a w Salento rosła tylko w nielicznych gajach, takich jak ten w Sannicoli, posadzony na początku XXI wieku. Wszystko zmieniło się, gdy w drugiej dekadzie XXI wieku zaczęto szukać odmian, które przetrwają kontakt z Xylellą.
Jak odkryto odporność
W 2017 roku zespół instytutu ochrony roślin CNR z Bari, Uniwersytetu w Bari i ośrodka badawczego Basile Caramia opisał wyniki obserwacji w zakażonym gaju w Sannicoli, w prowincji Lecce. Spośród 201 drzew FS-17 w wieku około 15 lat tylko 12,4% dało wynik dodatni w teście serologicznym, a żadne nie wykazywało objawów zasychania. Stężenie bakterii w zakażonych roślinach było mniej więcej o połowę niższe niż u Leccino i około stokrotnie niższe niż u Ogliaroli Salentiny.
Kolejne badania potwierdziły ten obraz. W doświadczeniu z 2022 roku bakterię wprowadzono do młodych roślin przez jej naturalnych nosicieli, czyli pluskwiaki. Półtora roku później FS-17, podobnie jak Leccino, nie miała objawów, podczas gdy Cellina di Nardò silnie zasychała. Potencjał wodny pędów FS-17 prawie się nie zmienił, co oznacza, że drzewo zachowało zdolność transportu wody mimo obecności bakterii.
W długofalowych próbach polowych z wieloma odmianami FS-17 trafiła do klasy roślin odpornych, a w jednym z późniejszych doświadczeń do klasy bardzo odpornych. Badacze konsekwentnie podkreślają jednak, że odporność nie oznacza niewrażliwości. Drzewa mogą się zakazić, zwłaszcza przy dużej liczbie owadów przenoszących bakterię, a długoterminowych danych, obejmujących kilkadziesiąt lat życia gaju, wciąż brakuje.
Odporność czy tolerancja
W tekstach o Favolosie oba słowa pojawiają się zamiennie, choć oznaczają coś innego. Odmiana odporna ogranicza namnażanie się bakterii, a tolerancyjna znosi infekcję bez poważnych objawów. Wyniki z 2017 roku, z niskim stężeniem bakterii, wskazują na odporność, a doświadczenie z 2022 roku, w którym ilość bakterii była podobna jak u odmiany podatnej, a reakcja rośliny zupełnie inna, sugeruje także mechanizmy tolerancji. W praktyce dla rolnika liczy się efekt: drzewo żyje i owocuje.
Od 2018 roku w strefie zakażonej
Przełomem była decyzja regionalnej służby ochrony roślin Apulii z 17 maja 2018 roku. Zgodnie z unijnymi przepisami dotyczącymi Xylelli region zniósł zakaz sadzenia roślin żywicielskich w strefie zakażonej dla dwóch odmian: Leccino i FS-17. Wyłączono z tego jedynie pas o szerokości 20 km przylegający do strefy buforowej. Region zaznaczył przy tym, że brak długoterminowych obserwacji wymaga ostrożności, zarówno jeśli chodzi o odporność, jak i o plonowanie.
W 2019 roku region i ministerstwa rolnictwa oraz kultury uprościły procedury krajobrazowe: odbudowa gajów odpornymi odmianami w obszarach chronionych nie wymaga już osobnej zgody konserwatora, chyba że prace naruszają kamienne murki, trulli, cysterny czy studnie. Dopuszczono także przeszczepianie odmian podatnych na odporne, czyli szczepienie FS-17 lub Leccino na pniach dawnych drzew. Wielu agronomów zaleca jednak raczej nowe nasadzenia niż szczepienie na drzewach już zakażonych.
Ślad tych zmian widać też w przepisach o oznaczeniach. Konsorcjum Terra d’Otranto DOP uzyskało tymczasowe zmiany dyscyplinarza na kampanie 2023/24 i 2024/25, dzięki którym do obowiązkowej puli 60% obok Celliny di Nardò i Ogliaroli wolno było wliczać Leccino i FS-17. Całą historię epidemii opisuje artykuł Xylella fastidiosa w Apulii.
Drzewo do nowoczesnego sadu
Favolosa ma umiarkowaną siłę wzrostu i zwarty pokrój, dzięki czemu dobrze sprawdza się w nasadzeniach gęstszych niż tradycyjne gaje Salento, liczących kilkaset drzew na hektar, a nawet około 800 drzew na hektar. Wcześnie wchodzi w owocowanie: pierwszy zbiór możliwy jest w drugim lub trzecim roku po posadzeniu, a pełną wydajność drzewo osiąga po około pięciu latach. W dobrze prowadzonym sadzie plon dochodzi wtedy do 10–12 t oliwek z hektara.
Dla porównania tradycyjne gaje Ogliaroli i Celliny dawały plony silnie zmienne, przeplatając lata bardzo obfite z bardzo słabymi. Favolosa nadaje się do zbioru mechanicznego, co obniża koszty, a owoce dojrzewają stosunkowo wcześnie, więc zbiór zaczyna się zwykle w październiku. Informacje o samopłodności są niejednoznaczne, dlatego przy zakładaniu sadu bezpieczniej przewidzieć obecność drugiej odmiany, np. Leccino, co dodatkowo zmniejsza ryzyko związane z monokulturą.
Skala nasadzeń szybko rosła. CNR szacował w 2020 roku, że w Apulii posadzono już około pół miliona drzew FS-17. Zasady prowadzenia takich sadów, od rozstawy po cięcie i nawadnianie, omawiamy szerzej w artykule uprawa oliwek we Włoszech.
| Cecha | Favolosa (FS-17) | Leccino | Ogliarola Salentina | Cellina di Nardò |
|---|---|---|---|---|
| Pochodzenie | selekcja CNR z siewek Frantoio | Toskania | Salento | Salento |
| Reakcja na Xylellę | odporna, brak objawów | odporna, łagodne objawy | bardzo podatna | bardzo podatna |
| Sadzenie w strefie zakażonej | dozwolone od 2018 roku | dozwolone od 2018 roku | niedozwolone | niedozwolone |
| Rola w odbudowie Salento | główna odmiana nowych sadów | druga odmiana dopuszczona | drzewa pojedyncze i kolekcje | drzewa pojedyncze i kolekcje |
| Styl oliwy | ziołowa, liść pomidora, karczoch | łagodna, owocowa | słodka, migdałowa | ziołowa, średnio gorzka |
Owoc i oliwa
Owoc Favolosy jest średniej wielkości i owalny, w pełni dojrzały ciemnieje do fioletowoczarnego. Wczesne dojrzewanie sprawia, że oliwę z wczesnego zbioru można uzyskać już w październiku, kiedy zawartość polifenoli w owocach jest wysoka.
Oliwa ma owocowość średnią, wyraźnie zieloną i ziołową. W aromacie dominują liść pomidora, karczoch i świeża trawa, czasem pojawia się nuta zielonego migdała. Gorycz i ostrość są wyraźne, ale zrównoważone z owocowością, co przypomina oliwy z Frantoio, odmiany matecznej. Producenci podkreślają wysoką zawartość polifenoli i dobrą trwałość oliwy, choć dokładne wartości zależą od stanowiska, rocznika i terminu zbioru.
W porównaniu z tradycyjną oliwą z Salento, opartą na słodkiej Ogliaroli i ziołowej Cellinie, oliwa z Favolosy jest bardziej zielona i intensywniejsza. Oznacza to, że smak oliw z południa Apulii zmienia się wraz z odbudową gajów. Oliwy z FS-17 sprzedaje się jako jednoodmianowe, z nazwą Favolosa na etykiecie, albo łączy z innymi odmianami. Plusy i minusy obu rozwiązań omawia tekst kupaż czy monovarietale.
Kontrowersje i pytania bez odpowiedzi
Favolosa ma też krytyków, a ich argumenty warto znać. Pierwszy dotyczy różnorodności genetycznej: FS-17 to jedna odmiana rozmnażana klonalnie, więc każde jej drzewo jest genetycznie identyczne. Gdyby w przyszłości pojawił się szczep bakterii albo inny patogen, któremu poradzi, cała nowa uprawa byłaby narażona jednocześnie. Dlatego naukowcy prowadzą przesiewowe badania kilkuset odmian i dzikich siewek oraz programy krzyżowań z odpornymi rodzicami, by poszerzyć wybór.
Drugi argument dotyczy krajobrazu. Monumentalne, wielowiekowe drzewa Ogliaroli i Celliny, jak te z równiny tysiącletnich oliwek, tworzyły pejzaż Salento, a nowe, gęste sady wyglądają zupełnie inaczej. Część rolników chciałaby też swobody w wyborze upraw, na przykład migdałowców czy fig, zamiast odbudowy oliwek w jednej odmianie. Region częściowo na to odpowiedział, znosząc w strefie zakażonej zakaz sadzenia m.in. migdałowców, czereśni, brzoskwiń i drzew cytrusowych.
Trzeci problem jest ekonomiczny. Zakładanie nowego sadu kosztuje, a pierwsze plony pojawiają się dopiero po kilku latach. Dla małych gospodarstw, które przez stulecia utrzymywały się ze starych drzew, przejście na nowy model nie zawsze jest możliwe bez wsparcia.
Favolosa w kuchni
Średnio intensywna, ziołowa oliwa z Favolosy dobrze sprawdza się w kuchni codziennej. Pasuje do potraw z pomidorami, jak frisella, do zup i puree ze strączków, na przykład fave e cicorie, do grillowanych warzyw, pieczonych ziemniaków i ryb z piekarnika.
Jej nuta liścia pomidora i karczocha dobrze komponuje się z sałatkami, bruschettą i makaronami z warzywami. Mniej pasuje do bardzo delikatnych dań, jak surowe owoce morza czy świeża burrata, gdzie lepsza będzie łagodniejsza oliwa. Do smażenia jej szkoda, choć dzięki polifenolom dobrze znosi duszenie i pieczenie.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest odmiana Favolosa FS-17?
Favolosa, czyli FS-17, to odmiana oliwki wyselekcjonowana przez włoską Narodową Radę Badań (CNR) z siewek Frantoio. Wyróżnia się wczesnym owocowaniem i odpornością na bakterię Xylella fastidiosa. Od 2018 roku można ją sadzić w zakażonej strefie Apulii.
Czy Favolosa jest całkowicie odporna na Xylellę?
Nie, Favolosa jest odporna, ale nie niewrażliwa. Drzewa mogą się zakazić, jednak mają niskie stężenie bakterii i zwykle nie wykazują objawów zasychania. Naukowcy podkreślają, że brakuje jeszcze danych z wieloletnich obserwacji.
Skąd pochodzi nazwa FS-17?
Skrót FS oznacza siewkę Frantoio, a liczba 17 to numer w serii selekcyjnej prowadzonej przez zespół prof. Giuseppe Fontanazzy. Nazwa Favolosa, czyli „bajeczna”, jest nazwą handlową, pod którą odmiana jest znana za granicą. Obie nazwy dotyczą tej samej odmiany.
Jak smakuje oliwa z Favolosy?
Oliwa z Favolosy ma średnią intensywność i zielony, ziołowy charakter z nutą liścia pomidora i karczocha. Wyraźną goryczkę i pikantność równoważy owocowość. Przypomina oliwy z Frantoio, odmiany, z której pochodzi.
Czy Favolosa i Leccino to jedyne odmiany odporne na Xylellę?
To jedyne dwie odmiany dopuszczone w 2018 roku do sadzenia w zakażonej strefie Apulii. Naukowcy badają jednak setki innych odmian i siewek, szukając kolejnych źródeł odporności. Prowadzone są także programy krzyżowań z odpornymi odmianami.
Kiedy Favolosa zaczyna owocować?
Favolosa wchodzi w owocowanie bardzo wcześnie, pierwszy zbiór możliwy jest w drugim lub trzecim roku po posadzeniu. Pełną wydajność drzewo osiąga po około pięciu latach. Plon w dobrze prowadzonym sadzie dochodzi wtedy do 10–12 t oliwek z hektara.
Czy oliwa z Favolosy może mieć oznaczenie DOP?
Tak, ale tylko w ograniczonym zakresie. Konsorcjum Terra d’Otranto DOP uzyskało tymczasowe zmiany dyscyplinarza na kampanie 2023/24 i 2024/25, pozwalające wliczać FS-17 do obowiązkowej puli odmian. Poza tymi kampaniami oliwę z Favolosy sprzedaje się zwykle bez oznaczenia DOP, jako oliwę jednoodmianową lub w kupażach.
Do czego najlepiej używać oliwy z Favolosy?
Oliwa z Favolosy pasuje do potraw z pomidorami, zup i puree ze strączków, grillowanych warzyw i pieczonych ryb. Dobrze sprawdza się na surowo i w duszeniu. Do bardzo delikatnych dań lepiej wybrać łagodniejszą oliwę.
