Piana degli Ulivi Millenari, czyli Równina Tysiącletnich Oliwek, to pas nadmorskiej niziny w Apulii między Monopoli a Carovigno, na którym rosną setki tysięcy starych drzew oliwnych, w tym dziesiątki tysięcy uznanych za zabytkowe. Najstarsze, według miejscowej tradycji, mają nawet około 3000 lat i pamiętają Messapów, lud zamieszkujący ten region przed przybyciem Rzymian.
Równina leży między stromym progiem wzgórz Murgii a Adriatykiem. Na czerwonej ziemi, poprzecinanej kamiennymi murkami, stoją pnie skręcone jak liny, puste w środku, czasem tak szerokie, że trzeba kilku osób, by je objąć. Między nimi kryją się masserie, czyli dawne warowne gospodarstwa, podziemne tłocznie wykute w skale i odcinki rzymskiej drogi Via Traiana.
- Gdzie
- Apulia, równina między Monopoli, Fasano, Ostuni i Carovigno
- Kiedy
- od października do grudnia, a także kwiecień i maj
- Region
- Apulia
W skrócie
- Gdzie: Apulia, nizina między Murgią a Adriatykiem w gminach Monopoli, Fasano, Ostuni i Carovigno.
- Drzewa: setki tysięcy oliwek, w samym Ostuni ponad 330 tys. na 6650 ha; najstarsze mają według tradycji około 3000 lat.
- Odmiany: głównie lokalne Ogliarole i Cellina di Nardò.
- Oznaczenia: Collina di Brindisi DOP w Fasano, Ostuni i Carovigno oraz Terra di Bari DOP w Monopoli.
- Trasa: około 45 km z Monopoli do Carovigno, na dwa, trzy dni samochodem lub rowerem.
- Kiedy: od października do grudnia na zbiory i tłoczenie, w kwietniu i maju na rower i spacery.
- Uwaga: część starych drzew zniszczyła Xylella; inne ratuje się, szczepiąc na pniach odporne odmiany.
Spis treści
Równina w liczbach
Stare oliwki nie rosną tu w jednym parku, lecz na tysiącach prywatnych działek, przy masseriach i wzdłuż dróg. Każda z czterech gmin ma własny charakter: Monopoli i Fasano kuszą zabytkami nad morzem, Ostuni ma najwięcej drzew zabytkowych, a Carovigno łączy gaje z rezerwatem przyrody na wybrzeżu.
| Gmina | Drzewa oliwne | Czym przyciąga |
|---|---|---|
| Monopoli | ok. 184 tys. na ponad 3600 ha | masserie z kaplicami, zamek nad portem |
| Fasano | ok. 83 tys. pod wzgórzami i ok. 90 tys. w strefie nadmorskiej | Egnazia, Via Traiana, osada skalna Lama d’Antico |
| Ostuni | ponad 332 tys. na 6650 ha | najwięcej drzew zabytkowych, około 100 podziemnych tłoczni |
| Carovigno | ok. 75 tys., w tym ponad 16 tys. zabytkowych | zamek Dentice di Frasso, rezerwat Torre Guaceto |
Apulia chroni swoje stare oliwki ustawą regionalną z 2007 roku, która uznaje ich krajobraz za dziedzictwo i ogranicza wycinkę oraz przesadzanie drzew zabytkowych. Na tle całego regionu, opisanego w przewodniku oliwa z Apulii, równina jest małym obszarem, ale to właśnie tu skupia się najwięcej drzew o takim statusie.
Drzewa, które mają imiona
Najsłynniejsze oliwki równiny mają własne imiona. Ulivo delle tre sorelle, czyli oliwka trzech sióstr, rośnie przy masserii Mozzone w okolicy Montalbano di Fasano: z jednej nasady wyrastają trzy pnie, a obwód u podstawy wynosi 16,70 m. Drzewo stoi u stóp wzgórza, na którym odnaleziono ślady umocnionej osady z epoki brązu. W Ostuni pokazuje się Grande Vecchio przy masserii Brancati oraz Imperatore, rosnące na prywatnej ziemi.
Wieku takich drzew nie da się ustalić, licząc słoje, bo pnie są puste w środku, a drewno wielokrotnie obumierało i odrastało. Szacunki opierają się na obwodzie, historii terenu i porównaniach, dlatego mówi się o drzewach „tysiącletnich” w sensie ogólnym. Na pewno wiele z nich rosło tu już w średniowieczu, gdy oliwę z apulijskich portów wywożono statkami na północ Włoch.
Większość pni stoi na prywatnej ziemi. Do gajów wchodź tylko tam, gdzie właściciel na to pozwala, najlepiej podczas wizyty w masserii lub z przewodnikiem. Nie wspinaj się na drzewa i nie odłamuj kory ani gałązek, nawet suchych.
Trasa z Monopoli do Carovigno
Cała trasa ma około 45 km i biegnie równolegle do wybrzeża. Samochodem można ją przejechać w godzinę, ale z przystankami w masseriach, tłoczniach i zabytkach potrzeba dwóch, trzech dni.
Monopoli: masserie z kaplicami
Monopoli leży około 55 km od lotniska w Bari, czyli 45 minut jazdy. Na zachód od miasta ciągnie się ponad 3600 ha gajów, wśród których stoją masserie Spina Grande, Spina Piccola, Conchia, Caramanna i Petrarolo z kaplicą z 1698 roku. W samym mieście warto zobaczyć barokową katedrę, port rybacki i zamek na cyplu.
Fasano: Egnazia i Via Traiana
Z Monopoli do Fasano jest około 12 km. Na wybrzeżu leży park archeologiczny Egnazia, ruiny miasta messapijskiego, a potem rzymskiego, przez które przechodziła Via Traiana. Drogę zbudowano na początku II wieku naszej ery i prowadzono w stronę Brindisi; jej ślady biegną dziś między oliwkami. Kilka kilometrów w głąb lądu leży Lama d’Antico, dawna osada w skalnym wąwozie z kościołem wykutym w skale.
Wydmy i mokradła nad morzem
Między Torre Canne a Torre San Leonardo, na terenie gmin Fasano i Ostuni, rozciąga się regionalny park wydm przybrzeżnych o powierzchni około 1100 ha i blisko 8 km wybrzeża. Park łączy wydmy, mokradła rzeczek Fiume Grande, Fiume Piccolo i Fiume Morelli oraz gaje oliwne w głębi lądu. Na Fiume Morelli zachował się dawny system hodowli węgorzy i cefali. Przez park prowadzą płaskie trasy rowerowe, a w dawnym domu dróżnika przy starej drodze między Ostuni a Fasano działa punkt dla rowerzystów.
Ostuni: białe miasto i tłocznie pod ziemią
Z Fasano do Ostuni jest około 20 km, czyli 25 minut jazdy. Białe miasto na wzgórzu jest najczęściej fotografowanym miejscem okolicy, ale dla miłośnika oliwy ważniejsze jest to, co pod nim i wokół niego. Na terenie gminy znaleziono około 100 podziemnych tłoczni wykutych w skale, w których stała temperatura pomagała oliwie nie gęstnieć zimą. Niektóre można zwiedzać przy masseriach, a ogólnie o takich miejscach piszemy w tekście frantoio od środka.
Carovigno i Torre Guaceto
Ostatni odcinek, z Ostuni do Carovigno, liczy około 12 km. Miasteczko ma zamek Dentice di Frasso i kościół macierzysty z XIV wieku, a kilka kilometrów dalej leży rezerwat Torre Guaceto, z wieżą strażniczą, wydmami i chronionym obszarem morskim. Do lotniska w Brindisi jest stąd około 25 km.
Xylella na równinie
Bakteria Xylella fastidiosa, która od 2013 roku niszczy oliwki w Salento, w ciągu kilku lat przesunęła się na północ i pod koniec lat 2010. dotarła na równinę. Część starych drzew uschła, a w strefach buforowych przepisy nakazują usuwanie roślin zakażonych i rosnących w ich pobliżu. Historię epidemii i jej skutki dla regionu opisuje tekst o Xylelli w Apulii.
Dla drzew zabytkowych wypracowano inną drogę ratunku: na starych pniach szczepi się odmiany odporne na bakterię, przede wszystkim Leccino i Favolosę. Pień, który jest wartością krajobrazu, zostaje, a korona po kilku latach daje owoce nowej odmiany. Podczas podróży zobaczysz więc obok siebie drzewa zdrowe, uschnięte i takie, na których szczepy dopiero się przyjmują.
Kiedy jechać
Zbiór lokalnych odmian trwa zwykle od października do grudnia, a tłocznie pracują wtedy codziennie. Jesienią temperatura wynosi zwykle 15–22 °C, mogą się jednak zdarzyć ulewy, które na kilka dni wstrzymują zbiór. Wiosna, czyli kwiecień i maj, to najlepsza pora na rower i spacery, gdy między pniami kwitną dzikie kwiaty.
Latem równina jest gorąca, a wybrzeże pełne plażowiczów; gaje najlepiej oglądać wtedy wcześnie rano albo przed zachodem słońca. Zimą, od grudnia do lutego, jest spokojnie, a w kuchni pojawiają się warzywa liściaste, w tym cime di rapa, podstawa apulijskich orecchiette.
Co jeść na równinie
Najprostszym daniem okolicy jest frisella, podwójnie pieczony krążek chleba, który moczy się krótko w wodzie i nakłada pomidory, sól, oregano i dużo oliwy. Na obiad warto zamówić fave e cicorie, czyli purée z suchego bobu z gotowaną cykorią, polane surową oliwą tuż przed podaniem.
Mleczna burrata z chlebem i oliwą to klasyczna przystawka w masseriach, a w pobliskim Cisternino, kilkanaście kilometrów od Ostuni, działają rzeźnicy z piecami, którzy grillują mięso wybrane przez klientów prosto z lady. Do jedzenia białe lub różowe wino z Apulii, a do kieliszka chrupiące taralli z koprem włoskim.
Oliwa z równiny: co kupić
Fasano, Ostuni i Carovigno należą do obszaru Collina di Brindisi DOP, obejmującego osiem gmin środkowej części prowincji Brindisi, m.in. także Cisternino, Ceglie Messapica i San Vito dei Normanni. Oliwa z tym oznaczeniem musi powstać w co najmniej 70% z odmiany Ogliarola, a resztę mogą stanowić m.in. Cellina di Nardò, Coratina, Frantoio i Leccino. Jest owocowa, z wyczuwalną goryczką i pikantnością, ale łagodniejsza niż oliwy z północnej Apulii.
Monopoli leży już w prowincji Bari, w zasięgu oznaczenia Terra di Bari DOP. Na równinie spotyka się zarówno Ogliarolę Salentinę, typową dla Salento, jak i Ogliarolę Barese z okolic Bari, a obok nich Cellinę di Nardò, której drobne, ciemne owoce dają oliwę miękką i lekko migdałową.
Wiele masserii sprzedaje oliwę z własnych drzew, czasem w wersji tłoczonej wyłącznie z oliwek zabytkowych. Ceny w tłoczniach na południu są zwykle niższe niż w środkowych Włoszech, orientacyjnie 10–14 euro za litr, a oliwa z drzew tysiącletnich bywa droższa. Do walizki najlepiej nadają się puszki, które nie tłuką się i chronią oliwę przed światłem.
Dojazd i poruszanie się
Najbliższe lotniska to Bari i Brindisi. Z lotniska w Bari do Monopoli jest około 55 km, a z lotniska w Brindisi do Ostuni około 40 km, czyli 35 minut jazdy. Linia kolejowa z Bari do Lecce ma stacje w Monopoli, Fasano, Ostuni i Carovigno, ale stacje leżą zwykle kilka kilometrów od centrów, a gaje jeszcze dalej.
Najwygodniej zwiedza się równinę samochodem albo rowerem. Teren jest płaski, boczne drogi między murkami są spokojne, a wypożyczalnie rowerów, także elektrycznych, działają w większych miejscowościach. Noclegi najlepiej rezerwować w masseriach, z których wiele zamieniono w hotele i agroturystyki położone wprost wśród starych drzew.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie dokładnie leży Równina Tysiącletnich Oliwek?
Równina leży w Apulii, między progiem wzgórz Murgii a Adriatykiem, na terenie gmin Monopoli, Fasano, Ostuni i Carovigno. Ciągnie się na długości około 45 km, od okolic Monopoli w prowincji Bari po Carovigno w prowincji Brindisi. Najbliższe lotniska to Bari i Brindisi.
Ile lat mają najstarsze oliwki w Apulii?
Najstarsze oliwki na równinie mają według miejscowej tradycji nawet około 3000 lat. Dokładnego wieku nie da się ustalić, bo pnie są puste w środku i nie można policzyć słojów. Pewne jest, że wiele drzew rosło tu już w średniowieczu.
Czy można wejść do gaju z zabytkowymi drzewami?
Większość zabytkowych drzew rośnie na prywatnej ziemi, więc wchodzić można tylko za zgodą właściciela. Najprościej zobaczyć je podczas wizyty w masserii, w tłoczni albo na wycieczce z przewodnikiem. Wiele okazów widać też z bocznych dróg między kamiennymi murkami.
Czy Xylella zniszczyła oliwki pod Ostuni?
Bakteria Xylella dotarła na równinę pod koniec lat 2010. i część starych drzew uschła. Wiele gajów wciąż jednak owocuje, a zabytkowe pnie ratuje się, szczepiąc na nich odporne odmiany, takie jak Leccino i Favolosa. Krajobraz zmienia się, ale nadal można w nim oglądać tysiące starych drzew.
Jak zwiedzić równinę bez samochodu?
Bez samochodu najlepiej sprawdza się rower, bo równina jest płaska, a boczne drogi spokojne. Do Monopoli, Fasano, Ostuni i Carovigno dojedziesz pociągiem z Bari, a na miejscu wypożyczysz rower, także elektryczny. Masserie często organizują też wycieczki po gajach dla swoich gości.
Co to są podziemne tłocznie w Ostuni?
Podziemne tłocznie to dawne zakłady wykute w miękkiej skale, w których tłoczono oliwę od średniowiecza do XIX wieku. Stała temperatura pod ziemią pomagała utrzymać oliwę w płynnej postaci w chłodne miesiące. Na terenie Ostuni znaleziono ich około stu, a niektóre można zwiedzać przy masseriach.
Jaką oliwę kupić na równinie?
Najbardziej typowa jest oliwa Collina di Brindisi DOP, oparta w co najmniej 70% na odmianie Ogliarola. Jest owocowa, z umiarkowaną goryczką i pikantnością, dobra do warzyw, ryb i strączków. Warto też spróbować oliw z drzew zabytkowych, które sprzedają niektóre masserie.
Czy można przywieźć z Apulii sadzonkę lub gałązkę oliwki?
Nie należy wywozić z Apulii sadzonek, gałązek ani roślin ozdobnych, bo mogą przenosić bakterię Xylella. Przemieszczanie roślin żywicielskich ze stref objętych epidemią podlega ścisłym ograniczeniom. Bezpieczną pamiątką jest oliwa, oliwki w zalewie albo przedmioty z drewna oliwnego.
