Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pallotte cacio e ova: kulki z sera i jajek w sosie z Abruzji

Pallotte cacio e ova z Abruzji: kulki z czerstwego chleba, pecorino i jajek smażone na oliwie i duszone w sosie pomidorowym. Przepis i dobór oliwy

Pallotte cacio e ova: ilustracja

Pallotte cacio e ova to kulki z czerstwego chleba, startego pecorino i jajek, najpierw smażone na oliwie na złoto, a potem krótko duszone w sosie pomidorowym, w którym miękną i nasiąkają smakiem. To jedno z najbardziej znanych dań wiejskiej Abruzji, nazywane w dialekcie „pallotte cace e ove”, czyli dosłownie kulki z sera i jaj. Podaje się je jako przystawkę, drugie danie albo przekąskę na wiejskich festynach.

Oliwa pracuje tu dwa razy. Najpierw jest tłuszczem do smażenia, który tworzy na kulkach cienką, złocistą skórkę i nie pozwala im rozpaść się w sosie. Potem około 60 ml oliwy staje się bazą sosu pomidorowego, a łyżka świeżej oliwy na talerzu dodaje zielonej, pikantnej nuty, która przełamuje słony ser.

Przygotowanie30 min
Razem1 godz. 10 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Abruzji, np. Pretuziano delle Colline Teramane DOP lub Colline Teatine DOP

W skrócie

  • Region: Abruzja, przede wszystkim wiejskie prowincje Chieti, Teramo i L’Aquila; podobne kulki zna sąsiednie Molise.
  • Główne składniki: czerstwy chleb, pecorino, jajka, natka pietruszki, czosnek, przecier pomidorowy.
  • Rola oliwy: smażenie i sos; oliwa daje kulkom złotą skórkę, a potem staje się bazą sosu pomidorowego.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa oliwa z Abruzji, np. Pretuziano delle Colline Teramane DOP lub Colline Teatine DOP.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 70 minut łącznie z sosem i duszeniem.
  • Poziom trudności: łatwy; trzeba tylko dobrać konsystencję masy i pilnować temperatury oliwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Chleb, ser i jajka: jak dobrać proporcje
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Pallotte cacio e ova należą do kuchni, którą Włosi nazywają cucina povera, kuchnią biednych. W abruzyjskim gospodarstwie chleb pieczono raz na tydzień albo rzadziej, więc czerstwe bochenki trzeba było wykorzystać. Jajka dawały własne kury, a ser pochodził od owiec, które w Abruzji przez stulecia były podstawą gospodarki górskich wsi. Z tych trzech rzeczy powstawało danie, które wyglądało jak mięsne klopsiki, a mięsa nie zawierało wcale.

Owczarstwo dało Abruzji także pecorino, bez którego pallotte nie istnieją. Przez wieki stada wędrowały jesienią z gór na niziny Apulii i wracały wiosną szlakami zwanymi tratturi, a ser był najcenniejszym produktem tej wędrówki. Ostry, dojrzały pecorino w niewielkiej ilości wystarczał, żeby nadać smak dużej misce czerstwego chleba.

Kulki smażone na oliwie i duszone w pomidorach podawano w niedziele i święta, gdy na mięso nie było stać, a w piątki i w czasie postu jako potrawę bez mięsa. Danie nie ma jednej daty ani miejsca narodzin: każda wieś, a często każda rodzina, miała własne proporcje i własną nazwę. Przetrwało w domach, a potem trafiło do trattorii i na letnie sagre, gdzie pallotte smażone na oczach gości są jedną z najczęściej zamawianych przekąsek.

Chleb, ser i jajka: jak dobrać proporcje

Cała sztuka pallotte polega na konsystencji masy. Musi być na tyle wilgotna, żeby kulki w środku pozostały miękkie, i na tyle zwarta, żeby nie rozpadły się na patelni ani w sosie. Gospodynie w Abruzji nie ważą składników: dosypują chleba, aż masa przestanie kleić się do dłoni, ale da się z niej uformować gładką kulkę.

Składnik Rola w masie Czym zastąpić w Polsce
Pecorino abruzzese, dojrzały smak, sól, spojenie po stopieniu pecorino romano z dodatkiem grana padano
Czerstwy chleb pszenny struktura i objętość 2–3 dniowy chleb na zakwasie, starty na tarce
Jajka wiązanie i puszystość jajka rozmiaru L, w temperaturze pokojowej
Natka i czosnek świeżość i aromat bez zmian
Odrobina mleka korekta zbyt suchej masy woda

W wielu domach część pecorino zastępuje się łagodniejszym serem krowim, na przykład caciottą, żeby kulki nie były zbyt słone. Jeśli używasz ostrego pecorino romano, sól do masy pomiń całkowicie.

Składniki

Na 4 porcje:

Na kulki (około 20 sztuk)

  • 4 jajka rozmiaru L
  • 120 g startego pecorino
  • 80 g startego grana padano lub łagodnej caciotty
  • 150 g czerstwego chleba bez skórki, startego na tarce
  • 15 g natki pietruszki
  • 1 ząbek czosnku
  • 1 szczypta świeżo zmielonego czarnego pieprzu
  • 30–50 ml mleka, jeśli masa jest zbyt sucha

Do smażenia

  • 400 ml oliwy extra vergine o łagodniejszym profilu

Na sos

  • 60 ml oliwy extra vergine
  • 1 mała cebula
  • 700 g przecieru pomidorowego (passata)
  • 150 ml wody
  • 4 listki bazylii
  • sól do smaku

Do podania

  • 1 łyżka świeżej, zielonej oliwy do skropienia
  • 20 g startego pecorino

Przygotowanie

  1. Zacznij od sosu. W rondlu o średnicy 26–28 cm rozgrzej 60 ml oliwy na małym ogniu, dodaj drobno posiekaną cebulę i duś 6–8 minut, aż będzie szklista i miękka, bez brązowych brzegów. Wlej przecier i wodę, dodaj bazylię i szczyptę soli. Gotuj pod uchyloną pokrywką na małym ogniu 20 minut, aż sos lekko zgęstnieje, a oliwa zacznie zbierać się na powierzchni w czerwonych kroplach.
  2. W misce roztrzep jajka z pieprzem, przeciśniętym czosnkiem i posiekaną natką. Dodaj oba sery i wymieszaj widelcem na gładką, gęstą pastę. Ser powinien całkowicie wchłonąć jajka, bez płynnej warstwy na dnie.
  3. Dosypuj stopniowo starty chleb, mieszając najpierw łyżką, a potem dłonią. Masa jest gotowa, gdy przestaje się kleić, ale po ściśnięciu w dłoni pozostaje wilgotna i elastyczna. Jeśli się kruszy, dodaj łyżkę mleka; jeśli klei się do palców, dosyp łyżkę chleba. Odstaw na 10 minut, żeby chleb wchłonął wilgoć.
  4. Zwilżonymi dłońmi formuj kulki wielkości orzecha włoskiego, po około 30 g, albo lekko spłaszczone owalne kotleciki, jak robi się w wielu domach w okolicach Chieti. Kładź je na tacy wyłożonej papierem. Powierzchnia powinna być gładka, bez pęknięć, bo przez szczeliny ser wypływa na patelnię.
  5. W szerokiej patelni o średnicy 24–26 cm rozgrzej 400 ml oliwy do 170°C; warstwa powinna mieć około 1,5 cm. Bez termometru sprawdź temperaturę kawałkiem chleba: ma się zarumienić w około 40 sekund, otoczony drobnymi bąbelkami. Zbyt chłodna oliwa wsiąknie w kulki, zbyt gorąca przypali skórkę, zanim środek się zetnie.
  6. Smaż pallotte partiami po 6–7 sztuk, przez 3–4 minuty, obracając je łyżką co minutę, aż będą równo złote ze wszystkich stron. Nie wkładaj ich za dużo naraz, bo temperatura oliwy spadnie poniżej 160°C. Gotowe kulki odsącz na ręczniku papierowym.
  7. Włóż usmażone pallotte do gorącego sosu w jednej warstwie, przykryj i gotuj na bardzo małym ogniu 10–12 minut. Zamiast mieszać, potrząśnij rondlem raz czy dwa, żeby sos opłynął kulki. Są gotowe, gdy lekko napęcznieją, zmiękną na powierzchni i nabiorą pomarańczowego koloru od pomidorów.
  8. Zdejmij rondel z ognia i odstaw na 5 minut. Nakładaj po 4–5 kulek na talerz z dużą ilością sosu, posyp startym pecorino i skrop łyżką świeżej oliwy tuż przed podaniem.
Pallotte to klopsiki bez mięsa: chleb, ser i jajka, które na oliwie i w pomidorach udają niedzielny obiad.

Jaka oliwa

Pallotte wymagają dwóch różnych oliw albo jednej dobrze dobranej. Do smażenia w 170°C najlepiej sprawdza się oliwa extra vergine o łagodniejszym, średnio owocowym profilu, z dużym udziałem odmiany Leccino. Dobra extra vergine dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy dobrze znosi tę temperaturę, a w Abruzji, jak w całych południowych Włoszech, smażenie na oliwie jest normą. Więcej o tym, jak oliwa zachowuje się na patelni, przeczytasz w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.

Do sosu i do skropienia gotowego dania warto mieć oliwę wyraźniejszą, z tej samej krainy co pecorino. Oliwa z Abruzji jest zwykle średnio owocowa, z aromatem świeżej trawy, karczocha i zielonego migdała. Z Teramo pochodzi Pretuziano delle Colline Teramane DOP, w którego kupażach spotyka się zwykle Leccino, Frantoio i miejscową odmianę Dritta, a z prowincji Chieti Colline Teatine DOP z rodzimą odmianą Gentile di Chieti. Obie dobrze pasują do pomidora i ostrego sera.

Oliwę po smażeniu możesz przecedzić przez gęste sitko z gazą i użyć jeszcze raz do podobnego dania w ciągu kilku dni, jeśli nie przypaliła się i nie ściemniała. Przechowuj ją w zamkniętym słoiku w ciemnym miejscu. Do sosu i na talerz używaj zawsze świeżej oliwy prosto z butelki.

Na co uważać

Za mokra masa. Gdy jajek jest za dużo w stosunku do chleba, kulki rozpływają się na patelni i chłoną oliwę jak gąbka. Masa musi odpocząć 10 minut, zanim zaczniesz ją formować, bo chleb potrzebuje czasu, żeby wchłonąć wilgoć. Dopiero wtedy oceń, czy trzeba dosypać okruchów.

Za zimna oliwa. W oliwie o temperaturze poniżej 160°C kulki nie zamykają się skórką, tylko powoli nasiąkają tłuszczem i robią się ciężkie. Sprawdź temperaturę termometrem albo kawałkiem chleba i smaż małymi partiami, żeby nie schłodzić patelni.

Przesolenie. Pecorino jest bardzo słone, a sos dodatkowo się redukuje. Do masy nie dodawaj soli, a sos dosalaj ostrożnie, dopiero po włożeniu kulek, które oddadzą do niego część soli z sera.

Za długie duszenie. Pallotte w sosie mają się tylko nasycić smakiem i zmięknąć na powierzchni, a nie gotować się pół godziny. Po 10–12 minutach są gotowe; dłużej trzymane rozpadają się i zamieniają sos w gęstą papkę.

Warianty

Najlżejsza wersja pomija smażenie: surowe kulki wkłada się prosto do wrzącego sosu i gotuje 15 minut pod przykryciem, aż się zetną. Są wtedy bardziej miękkie, puszyste i mniej tłuste, a sos gęstnieje od chleba i sera. Ten sposób spotyka się w wielu domach, zwłaszcza tam, gdzie pallotte podaje się dzieciom.

Pallotte jada się też bez sosu, prosto z patelni, jako przekąskę do wina, a w okresie świąt bywają gotowane w rosole, zamiast mięsnych klopsików. Część gospodyń dodaje do masy szczyptę gałki muszkatołowej, posiekaną miętę albo trochę pokruszonej papryczki, a w okolicach Teramo spotyka się wersje z dodatkiem świeżej ricotty, która czyni kulki delikatniejszymi. Podobne „klopsiki z chleba” znają też Molise, Apulia i Bazylikata, każda z inną nazwą i trochę innym serem.

Do stołu

Pallotte cacio e ova podaje się gorące albo ciepłe, z dużą ilością sosu i chlebem do zbierania. Jako przystawka wystarczą 3–4 kulki na osobę, jako drugie danie 5–6, z zieloną sałatą skropioną oliwą. Świetnie smakują z przaśnym plackiem pizza scima z prowincji Chieti, a sos z ostatnich kulek możesz wykorzystać do makaronu, na przykład maccheroni con lu ceppe.

Do picia pasuje czerwone Montepulciano d’Abruzzo w młodszej, owocowej wersji albo różowe Cerasuolo d’Abruzzo, schłodzone do 12–14°C. Ich kwasowość i owocowość dobrze równoważą słony ser i pomidory.

Pallotte w sosie przechowasz w lodówce do 3 dni, a następnego dnia często smakują lepiej, bo dobrze przejdą sosem. Odgrzewaj je na małym ogniu pod przykryciem przez 8–10 minut z 2–3 łyżkami wody. Usmażone kulki bez sosu można zamrozić do 2 miesięcy i włożyć prosto do gotującego się sosu, wydłużając czas duszenia do 15 minut.

Pytania i odpowiedzi

Czym są pallotte cacio e ova?

Pallotte cacio e ova to abruzyjskie kulki z czerstwego chleba, pecorino i jajek, smażone na oliwie i duszone w sosie pomidorowym. Wyglądają jak klopsiki, ale nie zawierają mięsa. Pochodzą z wiejskiej kuchni Abruzji, gdzie były niedzielnym daniem dla rodzin, których nie było stać na mięso.

Jaki ser do pallotte cacio e ova?

Do pallotte używa się przede wszystkim dojrzałego pecorino, w Abruzji miejscowego pecorino abruzzese. W wielu domach część owczego sera zastępuje się łagodniejszym krowim, na przykład caciottą lub grana padano. W Polsce dobrze sprawdza się mieszanka pecorino romano i grana padano w proporcji 3 do 2.

Czy pallotte trzeba smażyć?

Nie, pallotte można gotować bez smażenia, wkładając surowe kulki prosto do wrzącego sosu na około 15 minut. Wersja smażona ma złotą skórkę i lepiej trzyma kształt, a gotowana jest lżejsza i bardziej puszysta. Obie są tradycyjne.

Na jakiej oliwie smażyć pallotte?

Pallotte najlepiej smażyć na oliwie extra vergine o łagodniejszym, średnio owocowym profilu, w temperaturze około 170°C. Dobra extra vergine dobrze znosi tę temperaturę i nadaje kulkom delikatny, owocowy posmak. Bardziej intensywną oliwę zostaw do sosu i do skropienia gotowego dania.

Dlaczego pallotte rozpadają się podczas smażenia?

Pallotte rozpadają się najczęściej dlatego, że masa jest zbyt mokra albo oliwa za zimna. Masę trzeba zostawić na 10 minut, żeby chleb wchłonął jajka, i ewentualnie dosypać okruchów. Oliwa powinna mieć około 170°C, a kulki trzeba smażyć małymi partiami.

Czy pallotte cacio e ova można zamrozić?

Tak, usmażone pallotte bez sosu można zamrozić do 2 miesięcy. Przed podaniem wkłada się je zamrożone do gotującego się sosu pomidorowego i dusi około 15 minut. Kulki w sosie lepiej przechowywać w lodówce do 3 dni niż mrozić.

Ile kulek wychodzi z jednej porcji masy?

Z 4 jajek, 200 g sera i 150 g czerstwego chleba wychodzi około 20 kulek po 30 g. To wystarczy na 4 porcje jako drugie danie albo na 6–7 porcji jako przystawka. Masę łatwo podwoić, a sos wystarczy powiększyć o połowę.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu