Dritta to rdzenna odmiana oliwki z Abruzji, uprawiana przede wszystkim na wzgórzach prowincji Pescara wokół Loreto Aprutino, Moscufo i Pianelli, z której powstaje średnio owocowa oliwa o nutach migdała, karczocha i zielonego pomidora. Jest jedną z najstarszych odmian regionu i głównym filarem oznaczenia Aprutino Pescarese DOP.
Gaje Dritty leżą w pasie pagórków między masywem Gran Sasso a Adriatykiem. W pogodny listopadowy dzień widać stąd jednocześnie ośnieżone szczyty i linię morza, a między nimi rzędy drzew o charakterystycznie wyprostowanych koronach. Szerszy obraz regionu, jego odmian i oznaczeń daje przewodnik oliwa z Abruzji.
- Odmiana
- Dritta
- Pochodzenie
- Abruzja, prowincja Pescara (Loreto Aprutino, Moscufo, Pianella)
- Region
- Abruzja
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Region: Abruzja, prowincja Pescara, z centrum w trójkącie Loreto Aprutino, Moscufo i Pianella.
- Nazwy lokalne: Dritta di Loreto, Dritta di Moscufo, Loretana, Loretese, Moscufese.
- Drzewo: pokrój wzniesiony, plonowanie dobre i regularniejsze niż u większości odmian abruzyjskich, choć z przemiennością.
- Owoc: średni, jajowaty, z lekko przesuniętą osią; zbiór od końca września do drugiej połowy października.
- Oliwa: średnio owocowa, z migdałem, karczochem i świeżą trawą, gorycz i ostrość średnie i zrównoważone.
- Oznaczenia: podstawa Aprutino Pescarese DOP, gdzie Dritta, Leccino i Toccolana muszą razem stanowić co najmniej 80% drzew.
Spis treści
Wyprostowana, czyli niezawodna
Po włosku „dritta” znaczy „prosta, wyprostowana”. Najprostsze wyjaśnienie nazwy odwołuje się do wyglądu drzewa: młode pędy rosną pionowo, a korona wyciąga się ku górze, zamiast rozkładać na boki jak u wielu odmian południowych. Starsi rolnicy spod Pescary chętnie podają też drugie wytłumaczenie. Dritta miała być odmianą, na której można polegać, bo rodzi w miarę regularnie i zapewnia gospodarstwu pewny dochód, czyli jest „prosta” w sensie uczciwa i przewidywalna.
Odmiana uchodzi za jedną z najstarszych w Abruzji. W Loreto Aprutino oliwę tłoczy się od niepamiętnych czasów, a przez stulecia vetturali, czyli wozacy, rozwozili ją w beczkach i bukłakach do większych miast środkowych Włoch. Dawne kamienie, prasy i naczynia z tej epoki pokazuje miejscowe muzeum oliwy; podobne miejsca w innych regionach zebraliśmy w przewodniku po muzeach oliwy we Włoszech.
Lokalne synonimy zdradzają, gdzie odmiana jest u siebie. Loretana i Loretese to nazwy od Loreto Aprutino, Moscufese i Dritta di Moscufo od sąsiedniego Moscufo. W bazach włoskiej germoplazmy oliwki pod hasłem Dritta zapisano kilkadziesiąt nazw ludowych, ale nie wszystkie zostały potwierdzone badaniami genetycznymi, więc przy egzotycznych synonimach lepiej zachować ostrożność.
Złoty trójkąt pod Gran Sasso
Sercem uprawy jest obszar, który miejscowi nazywają złotym trójkątem: Loreto Aprutino, Moscufo i Pianella. To kraina łagodnych wzgórz z gliniastymi i wapiennymi glebami, przeciętych dolinami rzek Tavo i Fino. Dritta rośnie też w sąsiednich gminach prowincji Pescara, takich jak Penne, Collecorvino, Città Sant’Angelo czy Cappelle sul Tavo, a pojedyncze gaje spotyka się w prowincjach Teramo i Chieti.
Odmiana wyszła także poza region. Trafiła do kolekcji i nasadzeń w Marche, Umbrii i Toskanii, a nawet do doświadczalnych sadów w Argentynie. Mimo to zdecydowana większość butelek z napisem „Dritta” pochodzi z kilkunastu gmin wokół Pescary.
Klimat jest tu przejściowy między adriatyckim a górskim. Lata bywają gorące i suche, ale od Majelli i Gran Sasso spływa chłodne powietrze, które w nocy obniża temperaturę i spowalnia dojrzewanie owoców. Zimą zdarzają się przymrozki; ostry mróz z 1956 roku zniszczył lub uszkodził wiele gajów w środkowych Włoszech i na długo zmienił mapę uprawy w regionie.
Skala jest niewielka w porównaniu z Apulią. Cała Abruzja produkuje przeciętnie około 9 tys. t oliwy w sezonie, a w słabych latach znacznie mniej: w sezonie 2022/23 zimna wiosna i susza obniżyły zbiór o mniej więcej 40%, z około 11 tys. t do niespełna 7 tys. t.
Drzewo: wzniesione i plenne
Dritta tworzy drzewo o wzniesionym pokroju i średnio gęstej koronie. Liście są lancetowate, z wyraźnie zaostrzonym wierzchołkiem. W porównawczych badaniach dziesięciu rodzimych odmian abruzyjskich Dritta należała do nielicznych ocenionych jako dobrze plonujące, choć i ona wykazywała przemienność, czyli naprzemienne lata wysokiego i niskiego zbioru. Większość pozostałych odmian lokalnych wypadła w tym zestawieniu słabiej.
Ponieważ korona rośnie ku górze, tradycyjne cięcie ma ją otworzyć i obniżyć. Najczęściej stosuje się formę wazy wieloprzewodnikowej, zmodyfikowaną tak, by drzewo dało się obrać z ziemi za pomocą pneumatycznych grzebieni lub otrząsać maszynowo. Dawniej zbieracze wchodzili w korony po drewnianych drabinach, w nowocześnie prowadzonym gaju pod Loreto drabina to rzadkość.
Jak większość włoskich odmian Dritta plonuje lepiej, gdy w pobliżu rosną inne drzewa zapylające. W praktyce problem rozwiązuje się sam, bo gaje w prowincji Pescara są mieszane: obok Dritty stoją Leccino, Toccolana, Frantoio i miejscowe odmiany, takie jak Intosso czy Tortiglione. Z chorób największy kłopot sprawia mucha oliwna w ciepłe i wilgotne jesienie oraz plamistość pawiego oczka w zacienionych dolinach.
| Okres | Co dzieje się w gaju Dritty |
|---|---|
| marzec–kwiecień | cięcie, nawożenie, pierwsze zabiegi przeciw chorobom grzybowym |
| koniec maja–czerwiec | kwitnienie i zawiązywanie owoców |
| lipiec–sierpień | twardnienie pestki, krytyczny okres suszy |
| koniec września–październik | zbiór na oliwę wczesną, zieloną i najbardziej aromatyczną |
| listopad–10 grudnia | zbiór owoców przebarwionych, ostatni termin dla Aprutino Pescarese DOP |
Owoc i czas zbioru
Owoc Dritty jest średniej wielkości, jajowaty, z lekko przesuniętą osią, przez co z jednej strony wydaje się bardziej wypukły. Przebarwia się od zielonego przez fioletowy do ciemnego, ale producenci nastawieni na jakość rzadko na to czekają. Najlepsze oliwy powstają z owoców zbieranych od końca września do trzeciej dekady października, gdy skórka jest jeszcze zielona albo dopiero zaczyna zmieniać kolor.
Wczesny zbiór ma swoją cenę. Wydajność oleju z owoców jest wtedy niska, zwykle około 14–16%, podczas gdy z owoców w pełni dojrzałych można uzyskać więcej. Dyscyplinarz Aprutino Pescarese DOP ogranicza zresztą wydajność do 22%, co eliminuje oliwy z owoców przejrzałych.
Liczy się też czas między gajem a tłocznią. Zasady DOP wymagają, by oliwki umyć i zacząć przerabiać najpóźniej trzy dni po zbiorze, a temperatura pasty w czasie mieszania nie może przekroczyć 30°C. Najlepsi producenci tłoczą tego samego dnia, często w nocy po zbiorze. Jak wygląda ten etap, wyjaśniamy w tekście o tym, jak powstaje włoska oliwa.
Jak smakuje oliwa z Dritty
Oliwa z Dritty ma kolor od zielonego do złotożółtego, zależnie od terminu zbioru i filtracji. W nosie dominuje świeży, średnio intensywny owoc z nutą migdała, karczocha, skoszonej trawy, a przy wczesnym zbiorze także zielonego pomidora. W ustach gorycz i ostrość są średnie i dobrze zbalansowane, a te same aromaty wracają drogą zatokową po przełknięciu.
Pod względem chemicznym Dritta jest odmianą środka. W porównaniach odmian abruzyjskich miała średnią zawartość kwasu oleinowego, polifenoli i tokoferoli, bez skrajności w żadną stronę. Oznacza to oliwę wyraźną, ale nie agresywną, która dobrze znosi przechowywanie przez kilkanaście miesięcy, jeśli trzyma się ją w chłodzie i ciemności.
Wczesny i późny zbiór dają dwa różne style. Oliwa z października jest bardziej trawiasta, zielona, z mocniejszym pieprzowym finiszem. Ta z przełomu listopada i grudnia robi się łagodniejsza, z przewagą migdała i dojrzałego owocu. Słownictwo, którym opisuje się te różnice, wyjaśnia przewodnik po degustacji oliwy.
Aprutino Pescarese DOP: zasady dla Dritty
Aprutino Pescarese to jedna z pierwszych włoskich oliw z chronioną nazwą pochodzenia, zarejestrowana w Unii Europejskiej w 1996 roku. Obejmuje wszystkie 46 gmin prowincji Pescara, od nadmorskich Pescary i Montesilvano po górskie Caramanico Terme i Popoli u stóp Majelli. Szczegóły oznaczenia opisujemy na stronie Aprutino Pescarese DOP.
Po zmianach zatwierdzonych w 2020 roku dyscyplinarz wymaga, by Dritta, Leccino i Toccolana, osobno lub razem, stanowiły co najmniej 80% drzew w gaju. Pozostałe odmiany mogą dać najwyżej 20%. Oznacza to, że oliwa DOP nie musi być czystą Drittą, ale w praktyce wielu producentów z Loreto i Moscufo opiera kupaż właśnie na niej.
| Parametr | Aprutino Pescarese DOP | Ogólny limit dla extra vergine |
|---|---|---|
| Plon oliwek | do 9000 kg/ha (50 kg z drzewa w uprawie mieszanej) | brak |
| Termin zbioru | od przebarwiania do 10 grudnia | brak |
| Czas do tłoczenia | do 3 dni | brak |
| Kwasowość | do 0,6% | do 0,8% |
| Liczba nadtlenkowa | do 12 meq O2/kg | do 20 meq O2/kg |
| K270 | do 0,17 | do 0,22 |
| Kwas oleinowy | 68–85% | brak |
| Polifenole | co najmniej 100 mg/kg | brak |
Profil smakowy jest opisany szeroko: owocowość, gorycz i ostrość od lekkich do średnich, z możliwymi nutami zielonymi, migdała, karczocha i pomidora. Na etykiecie obowiązkowo podaje się rok zbioru. Oliwki zbiera się prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie, nigdy z ziemi.
Dritta pojawia się też poza tym oznaczeniem. W prowincji Chieti dominuje inna odmiana, opisana na stronie Gentile di Chieti, a oliwy z tamtejszych wzgórz noszą nazwę Colline Teatine DOP. W prowincji Teramo Dritta rośnie obok Leccino i Frantoio i bywa składnikiem kupaży, także sprzedawanych jako Pretuziano delle Colline Teramane DOP.
Jednoodmianowa czy w kupażu
Oliwy jednoodmianowe z Dritty robią głównie małe gospodarstwa i tłocznie z okolic Loreto Aprutino, Moscufo i Pianelli. Na etykiecie szukaj napisu „monovarietale Dritta” albo „100% Dritta”. To dobry wybór dla kogoś, kto chce poznać czysty profil odmiany: zielony, migdałowy, bez skrajnej goryczy apulijskiej Coratiny i bez miękkości oliw z Ligurii.
W kupażach Dritta pełni rolę kręgosłupa. Leccino dodaje miękkości i owocu, Toccolana wnosi więcej goryczki i ziołowych tonów, a rodzime Intosso czy Tortiglione nadają oliwie lokalny charakter. Abruzyjscy producenci coraz częściej wracają do tych zapomnianych odmian, a Dritta, jako najpewniej plonująca, jest dla nich bezpiecznym punktem wyjścia.
Ceny są przystępne jak na oliwy z małych gospodarstw: butelka 0,5 l oliwy z Dritty kupowana na miejscu kosztuje zwykle kilkanaście euro, oliwa z certyfikatem DOP bywa nieco droższa. W Polsce takie butelki można znaleźć głównie w sklepach specjalistycznych i u importerów małych włoskich tłoczni.
Dritta w kuchni abruzyjskiej
Średnia intensywność czyni z Dritty oliwę uniwersalną. Sprawdza się w zupach z ciecierzycy, fasoli i soczewicy, do pieczeni, mięs duszonych i grillowanych, do ryb, grzybów i warzyw, a przede wszystkim na kromce chleba opieczonej nad ogniem. Producenci z Loreto polecają ją także do ciast drożdżowych, a nawet do domowych lodów.
Do kuchni pasterskiej z gór pasuje Dritta późniejszego zbioru. Klasyczne pallotte cacio e ova, czyli kulki z sera i jajek gotowane w sosie pomidorowym, potrzebują oliwy, która nie zdominuje pecorino. Podobnie domowy makaron maccheroni con lu ceppe z sosem z jagnięciny. Do arrosticini, abruzyjskich szaszłyków z baraniny, wystarczy pędzelek oliwy na koniec grillowania.
Wczesna, zielona Dritta lepiej odnajdzie się w daniach z ryb i warzyw. Na wybrzeżu doskonale towarzyszy zupie rybnej brodetto alla vastese dodana na surowo przy stole. Do smażenia w głębokim tłuszczu szkoda jej aromatów, ale do krótkiego podsmażania czosnku i peperoncino nadaje się bez zastrzeżeń.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza nazwa Dritta?
Dritta po włosku znaczy „prosta, wyprostowana”. Nazwa najczęściej odnosi się do pokroju drzewa, którego korona rośnie pionowo ku górze. Według drugiego, ludowego wyjaśnienia chodzi o odmianę niezawodną, która daje rolnikowi pewny i regularny dochód.
Gdzie uprawia się odmianę Dritta?
Dritta rośnie głównie w Abruzji, w prowincji Pescara. Jej centrum tworzą gminy Loreto Aprutino, Moscufo i Pianella, nazywane złotym trójkątem oliwy. Mniejsze gaje są także w prowincjach Teramo i Chieti, a pojedyncze nasadzenia w innych regionach Włoch.
Jak smakuje oliwa z odmiany Dritta?
Oliwa z Dritty jest średnio owocowa, z nutą migdała, karczocha, świeżej trawy i czasem zielonego pomidora. Gorycz i ostrość są średnie i zrównoważone. Oliwa z wczesnego zbioru jest bardziej zielona i pikantna, z późnego łagodniejsza i migdałowa.
Czy oliwa Aprutino Pescarese DOP to zawsze czysta Dritta?
Nie, oliwa Aprutino Pescarese DOP może być kupażem. Dyscyplinarz wymaga, by Dritta, Leccino i Toccolana razem stanowiły co najmniej 80% drzew, a reszta może pochodzić z innych odmian. Czystą Drittę rozpoznasz po napisie „monovarietale” lub „100% Dritta” na etykiecie.
Kiedy zbiera się oliwki Dritta?
Oliwki Dritta na oliwę najwyższej jakości zbiera się od końca września do drugiej połowy października. Zasady Aprutino Pescarese DOP dopuszczają zbiór od początku przebarwiania owoców do 10 grudnia. Im wcześniejszy zbiór, tym mniej oliwy, ale bardziej aromatycznej i bogatszej w polifenole.
Do czego najlepiej używać oliwy z Dritty?
Oliwa z Dritty pasuje do zup z roślin strączkowych, mięs pieczonych i grillowanych, ryb, grzybów i warzyw. Najlepiej smakuje na surowo, na grzance lub dodana do gotowego dania. Dzięki średniej intensywności nie przytłacza delikatnych składników, a jednocześnie wyróżnia się w prostych potrawach.
Czym Dritta różni się od Gentile di Chieti?
Dritta pochodzi z prowincji Pescara i daje oliwę średnio owocową z wyraźniejszą goryczą i ostrością. Gentile di Chieti jest typowa dla prowincji Chieti i daje oliwę delikatniejszą, z mniejszą zawartością polifenoli. Pierwsza jest filarem Aprutino Pescarese DOP, druga oznaczenia Colline Teatine DOP.
Jak długo zachowuje świeżość oliwa z Dritty?
Dobrze przechowywana oliwa z Dritty zachowuje pełnię smaku przez około 12–18 miesięcy od tłoczenia. Średnia zawartość polifenoli i tokoferoli chroni ją przed szybkim utlenianiem. Trzymaj ją w ciemnej butelce, w temperaturze 14–18°C, z dala od kuchenki, i zużyj w ciągu kilku tygodni od otwarcia.
