Vulture DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z dziewięciu gmin położonych wokół Monte Vulture, wygasłego wulkanu na północy Bazylikaty, w prowincji Potenza. Oliwa powstaje w co najmniej 60% z miejscowej odmiany Ogliarola del Vulture, a Unia Europejska zarejestrowała nazwę rozporządzeniem Komisji nr 21/2012 z 11 stycznia 2012 roku.
To jedno z najbardziej rygorystycznych oznaczeń oliwy we Włoszech. Oliwki muszą trafić do tłoczni w dniu zbioru, ugniatanie miazgi nie może trwać dłużej niż 40 minut, a gotowa oliwa ma mieć kwasowość najwyżej 0,38% i co najmniej 150 mg/kg polifenoli. W zamian kupujący dostaje oliwę ze stoków wulkanu, z gajów położonych na wysokości 400–700 m, gdzie zimy są długie i chłodne.
- Oznaczenie
- Vulture DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Bazylikata
- Obszar
- 9 gmin w prowincji Potenza: Melfi, Rapolla, Barile, Rionero in Vulture, Atella, Ripacandida, Maschito, Ginestra i Venosa
- Odmiany
- Ogliarola del Vulture (min. 60%), do 40% Coratina, Cima di Melfi, Palmarola, Provenzale, Leccino, Frantoio i inne
- Rejestracja w UE
- 2012
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w styczniu 2012 roku.
- Obszar: gminy Melfi, Rapolla, Barile, Rionero in Vulture, Atella, Ripacandida, Maschito, Ginestra i Venosa w prowincji Potenza.
- Odmiana główna: Ogliarola del Vulture, co najmniej 60% oliwek; do 40% mogą stanowić Coratina, Cima di Melfi, Palmarola, Provenzale, Leccino, Frantoio, Cannellino, Rotondella, Nocellara i Laudolia.
- Teren: wulkaniczne gleby bogate w potas, wapń i magnez, gaje na wysokości 400–700 m, na stokach wschodnich i południowo-wschodnich.
- Parametry: kwasowość do 0,38%, liczba nadtlenkowa do 10 meq O2/kg, polifenole min. 150 mg/kg, K232 do 2,0.
- Smak: owocowość średnia (mediana 4–6) z nutą skoszonej trawy, gorycz i ostrość od lekkich do średnich.
- Kolor: złoto-bursztynowy z zielonymi refleksami.
Spis treści
Wulkan, jeziora i dziewięć gmin
Monte Vulture wznosi się na wysokość 1326 m n.p.m. w północno-zachodnim narożniku Bazylikaty, blisko granicy z Kampanią i Apulią. W dawnym kraterze leżą dwa jeziora Monticchio otoczone lasem, a nad jednym z nich stoi opactwo San Michele. Niżej, na łagodniejących stokach, zaczynają się winnice Aglianico del Vulture i gaje oliwne, które dyscyplinarz DOP opisuje jako położone na wysokości od 400 do 700 m.
Obszar oznaczenia obejmuje całe terytoria administracyjne dziewięciu gmin. Melfi z normańsko-szwabskim zamkiem i Rapolla, miasteczko na tufowym cyplu na wysokości około 450 m, leżą najbliżej wulkanu. Barile, Rionero in Vulture, Atella i Ripacandida otaczają masyw od południa i wschodu, a Ginestra i Maschito leżą na płaskowyżu w stronę Venosy. Barile, Ginestra i Maschito należą do historycznych osad arbereszów, potomków albańskich osadników, którzy przybyli tu w XV i XVI wieku.
Sama Rapolla ma około 70 tysięcy drzew oliwnych na blisko 700 ha. Mieszkańcy wykopali w miękkim tufie ponad tysiąc piwnic, w których przechowywano wino i oliwę. Według miejscowego zwyczaju przy wejściu do piwnicy zostawiano gałązkę oliwną i pęd winorośli, znak pokoju i zaproszenie dla przechodniów do degustacji.
Ogliarola del Vulture, odmiana z Rapolli
Ogliarola del Vulture to odmiana miejscowa, przystosowana przez stulecia do chłodnego klimatu i wulkanicznej gleby. Ma kilka nazw lokalnych: Rapollese od Rapolli, Ripolese, Ogliarola di Melfi albo po prostu Nostrale, czyli „nasza”. Plonuje skromniej niż odmiany z równin, ale daje oliwę słodkawą i zrównoważoną, bez agresywnej goryczy, z zapachem świeżo skoszonej trawy.
Dyscyplinarz wymaga, by stanowiła co najmniej 60% oliwek. W pierwotnej wersji dyscyplinarza próg wynosił 70%, a tekst skonsolidowany po zmianie zatwierdzonej w 2016 roku mówi już o 60%. Uzupełnieniem mogą być odmiany lokalne, jak Cima di Melfi, Palmarola, Provenzale, Cannellino, Rotondella, Nocellara i Laudolia, oraz sadzone w całych Włoszech Coratina, Leccino i Frantoio. Coratina podnosi w kupażu ostrość i zawartość polifenoli, Leccino łagodzi smak.
Ta sama odmiana należy do listy dopuszczonej w regionalnym oznaczeniu Olio Lucano IGP, które obejmuje całą Bazylikatę. Producent spod Vulture może więc certyfikować oliwę jako DOP albo jako IGP, zależnie od tego, czy spełnia ostrzejsze wymogi Chronionej Nazwy Pochodzenia.
Od Horacego do Fryderyka II
Tereny wokół Vulture były zamieszkane i uprawiane od starożytności. W Venosie, rzymskiej Venusii, urodził się w 65 roku p.n.e. poeta Horacy, który w swoich utworach wspominał rodzinne strony. Przez stulecia oliwa była dla tutejszych rolników jednym z niewielu produktów, które można było sprzedać za gotówkę, bo większość upraw służyła wyżywieniu rodziny.
W średniowieczu Melfi stało się jednym z ośrodków władzy Normanów, a potem cesarza Fryderyka II Hohenstaufa, który w tutejszym zamku ogłosił w 1231 roku zbiór praw zwany Konstytucjami z Melfi. Dyscyplinarz przywołuje dokumenty przechowywane w Archiwum Państwowym w Potenzy, które poświadczają uprawę oliwek w strefie Vulture od dawnych wieków. Właśnie ciągłość uprawy jednej lokalnej odmiany na wulkanicznej glebie stała się podstawą wniosku o DOP.
Co nakazuje dyscyplinarz
W gaju
Nowe gaje można sadzić w rozstawie od 5×5 do 7×7 m, z koroną prowadzoną w niski kształt wazowy. Cięcie wykonuje się ręcznie, dozwolone są narzędzia pneumatyczne. Chwasty zwalcza się wyłącznie mechanicznie, bo herbicydy chemiczne są zakazane, a ochrona przed szkodnikami musi być zgodna z regionalnymi zasadami integrowanej ochrony roślin. Maksymalny plon wynosi 8 t oliwek z hektara, a w latach bardzo obfitych dopuszcza się przekroczenie tej wartości najwyżej o 20%.
Zbiór i transport
Zbiór trwa od początku przebarwiania owoców, po włosku invaiatura, do 31 grudnia, a w praktyce przypada na listopad i grudzień. Oliwki zbiera się ręcznie, strącając je kijami lub zgrzebując z gałęzi, albo mechanicznie za pomocą wstrząsarek, zawsze na siatki. Zakazane są owoce z ziemi, oliwki ze stałych siatek i środki przyspieszające opadanie. Do tłoczni oliwki jadą w dniu zbioru, w ażurowych skrzynkach mieszczących najwyżej 25 kg albo w pojemnikach do 400 kg, a na miejscu mogą czekać najwyżej 24 godziny w przewiewnym pomieszczeniu.
W tłoczni i w magazynie
Dozwolone są wyłącznie metody mechaniczne i fizyczne, bez dodatków technologicznych, także bez talku. Zakazane jest podwójne wirowanie miazgi, tak zwany ripasso. Gramolatura, czyli mieszanie miazgi przed odwirowaniem, może trwać najwyżej 40 minut w temperaturze do 27°C, a mieszalniki muszą mieć termometry. Wydajność nie może przekroczyć 20% masy oliwek. Oliwę przechowuje się w strefie produkcji, w zaciemnionym miejscu, w temperaturze 10–18°C, w zbiornikach ze stali nierdzewnej, szkła, kamionki szkliwionej albo w pojemnikach z powłoką epoksydową. Butelkowanie może się odbywać także poza strefą, o ile zachowana jest pełna identyfikowalność partii.
| Parametr | Wymóg Vulture DOP |
|---|---|
| Odmiany | Ogliarola del Vulture min. 60%, inne wymienione do 40% |
| Maksymalny plon | 8 t/ha (w latach obfitych do +20%) |
| Okres zbioru | od początku przebarwiania do 31 grudnia |
| Dostawa do tłoczni | w dniu zbioru, przetworzenie do 24 godzin |
| Gramolatura | do 40 minut, do 27°C |
| Wydajność oliwy | najwyżej 20% |
| Kwasowość wolna | najwyżej 0,38% |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 10 meq O2/kg |
| Polifenole ogółem | co najmniej 150 mg/kg |
| K232 | najwyżej 2,0 |
| Owocowość | mediana 4–6 |
| Gorycz i ostrość | mediana 2–6 |
| Opakowania | szkło lub blacha do 5 l, saszetki jednorazowe |
Dla porównania: unijna norma dla extra vergine dopuszcza kwasowość 0,8% i liczbę nadtlenkową 20 meq O2/kg. Limit 0,38% należy do najniższych wśród włoskich DOP oliwnych i wymaga zdrowych owoców przetworzonych niemal od razu po zbiorze. Wymóg minimalnej zawartości polifenoli zbliża Vulture do oliw, o których piszemy w tekście oliwa wysokopolifenolowa z Włoch, choć próg 150 mg/kg jest niższy niż w oliwach z oświadczeniem zdrowotnym.
Chłód, który służy oliwie
Klimat pod Vulture jest kontynentalny: zimy długie i chłodne, lata krótkie, często suche. Średnia roczna temperatura wynosi 14–15°C, a opady sięgają około 750 mm rocznie, w głębi lądu nawet 1000 mm. Gaje leżą na stokach wschodnich i południowo-wschodnich, a masyw wulkanu osłania je przed zimnymi wiatrami z północy. Morze jest oddalone o około 60 km, więc nie łagodzi zim tak jak na wybrzeżu Apulii.
Dyscyplinarz wiąże chłodny klimat z wyższą zawartością polifenoli w oliwie; zwykle tłumaczy się to tym, że drzewa w trudniejszych warunkach wytwarzają więcej związków ochronnych. Druga przewaga to gleba. Wulkaniczne podłoże jest żyzne, zasobne w potas, wapń i magnez oraz bogate w materię organiczną, której jest tu około 6%.
Barwa, zapach i smak
Oliwa Vulture DOP ma barwę złoto-bursztynową z zielonymi refleksami, wyraźnymi zwłaszcza w listopadzie, tuż po tłoczeniu. Owocowość jest średnia, z charakterystycznym zapachem skoszonej trawy i zielonych liści. Gorycz i ostrość są lekkie lub średnie, dobrze zrównoważone, z łagodnym, lekko słodkawym finiszem typowym dla Ogliaroli.
To oliwa bardziej elegancka niż mocarna. Kupaże z dodatkiem Coratiny będą wyraźniej pieprzne, butelki z przewagą Ogliaroli łagodniejsze i bardziej uniwersalne. Ze względu na wysoką zawartość polifenoli i niską kwasowość oliwa dobrze znosi przechowywanie, jeśli trzyma się ją w chłodzie i ciemności, zgodnie z zasadami z poradnika jak przechowywać włoską oliwę.
Jak rozpoznać Vulture DOP na etykiecie
Nazwa „Vulture” musi być wydrukowana czytelną, kontrastową czcionką, w wersji graficznej przewidzianej dyscyplinarzem. Nie wolno dodawać do niej żadnych dodatkowych określeń, na przykład „superiore” czy „scelto”. Dyscyplinarz wymaga podania roku zbioru i numeru partii, co ułatwia ocenę świeżości.
Kontrolę nad oznaczeniem sprawuje izba handlowa, czyli Camera di Commercio, która prowadzi rejestry gajów, tłoczni i rozlewni. Każda partia oliwy ma przypisany numer powiązany z dokumentami dostaw oliwek z zarejestrowanych gajów. Więcej o oznaczeniach przeczytasz w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP.
Gdzie szukać oliwy z Vulture
Certyfikowana produkcja jest niewielka, a część oliwy z okolic Melfi i Rapolli trafia na rynek jako Olio Lucano IGP albo extra vergine bez oznaczenia. Najłatwiej kupić Vulture DOP bezpośrednio w tłoczniach w Rapolli, Barile, Rionero in Vulture i Venosie, najlepiej w listopadzie i grudniu, kiedy pracują pełną parą. Wycieczkę po tłoczniach łatwo połączyć z wizytą w piwnicach Aglianico del Vulture, zamku w Melfi i nad jeziorami Monticchio. Szerszy obraz regionu daje przewodnik oliwa z Bazylikaty.
Oliwa z Vulture w kuchni
Kuchnia północnej Bazylikaty to makarony domowej roboty, rośliny strączkowe, papryka i dorsz. Do strascinati z bułką i peperoni cruschi potrzeba oliwy, w której najpierw smaży się papryki, a potem podsmaża tartą bułkę; tę rolę dobrze pełni średnio owocowa oliwa z Ogliaroli. Na koniec danie warto skropić świeżą oliwą Vulture na surowo.
Baccalà alla potentina, czyli dorsz duszony z pomidorami i suszoną papryką, potrzebuje oliwy do duszenia i kilku łyżek na koniec. Łagodna, trawiasta Vulture dobrze współgra z rybą, nie dominując jej. Oliwa sprawdza się też do zup z cieciorki i fasoli, do grillowanych warzyw, pieczonych ziemniaków i na chleb z pieca opalanego drewnem.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza Vulture DOP na butelce oliwy?
Vulture DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z dziewięciu gmin wokół Monte Vulture w prowincji Potenza w Bazylikacie. Gwarantuje, że oliwa powstała w co najmniej 60% z odmiany Ogliarola del Vulture i spełnia surowe wymagania dyscyplinarza. Nazwa jest chroniona w Unii Europejskiej od 2012 roku.
Jakie gminy obejmuje Vulture DOP?
Obszar Vulture DOP to całe terytoria gmin Melfi, Rapolla, Barile, Rionero in Vulture, Atella, Ripacandida, Maschito, Ginestra i Venosa. Wszystkie leżą w prowincji Potenza, na stokach lub u podnóża wygasłego wulkanu. Uprawa, tłoczenie i przechowywanie oliwy muszą odbywać się w tej strefie.
Czym jest Ogliarola del Vulture?
Ogliarola del Vulture to miejscowa odmiana oliwki z północnej Bazylikaty, nazywana też Rapollese, Ripolese, Ogliarola di Melfi lub Nostrale. Plonuje umiarkowanie, ale daje oliwę słodkawą, zrównoważoną, z zapachem świeżej trawy. W Vulture DOP musi stanowić co najmniej 60% oliwek.
Jak smakuje oliwa Vulture DOP?
Oliwa Vulture DOP ma średnią owocowość z nutą skoszonej trawy oraz lekką do średniej gorycz i ostrość. Kolor jest złoto-bursztynowy z zielonymi refleksami. To oliwa elegancka i uniwersalna, mniej agresywna niż oliwy z samej Coratiny.
Dlaczego Vulture DOP ma tak niską kwasowość?
Dyscyplinarz dopuszcza najwyżej 0,38% kwasowości, ponad dwa razy mniej niż ogólna norma 0,8% dla extra vergine. Taki wynik osiąga się dzięki zdrowym owocom zebranym z drzewa, dostarczonym do tłoczni w dniu zbioru i przetworzonym w ciągu 24 godzin. Krótka gramolatura w temperaturze do 27°C chroni dodatkowo aromaty i polifenole.
Czym różni się Vulture DOP od Olio Lucano IGP?
Vulture DOP obejmuje tylko dziewięć gmin wokół wulkanu i wymaga co najmniej 60% Ogliaroli del Vulture, a Olio Lucano IGP obejmuje całą Bazylikatę i dopuszcza 32 odmiany. DOP ma ostrzejsze limity kwasowości i nadtlenków oraz minimum polifenoli. Oliwa z Vulture może być sprzedawana pod jednym albo pod drugim oznaczeniem.
Kiedy zbiera się oliwki pod Vulture?
Dyscyplinarz pozwala zbierać oliwki od początku przebarwiania owoców do 31 grudnia, w praktyce najczęściej w listopadzie i grudniu. Ze względu na wysokość 400–700 m i chłodny klimat zbiór zaczyna się tu później niż na wybrzeżu. Świeżą oliwę z nowego zbioru najlepiej kupować od końca listopada.
Do jakich potraw pasuje oliwa z Vulture?
Oliwa Vulture DOP pasuje do makaronów z peperoni cruschi, do dorsza po potentyńsku, zup z roślin strączkowych, grillowanych warzyw i pieczywa. Ze względu na zrównoważony smak dobrze sprawdza się z rybami i serami, których nie przytłacza. Najwięcej aromatu daje użyta na surowo, dodana do potrawy tuż przed podaniem.
