Focaccia materana to wysoki, miękki placek z Matery w Bazylikacie, pieczony z semoli z pszenicy durum na zakwasie, z pomidorkami wciśniętymi w ciasto, oregano i dużą ilością oliwy extra vergine. Ma złoty, chrupiący spód, wilgotny, lekko żółtawy miąższ i wierzch, na którym oliwa zbiera się w dołkach odciśniętych palcami.
Od focacci z Bari, do której ciasta często dodaje się gotowanego ziemniaka, różni się przede wszystkim mąką: w Materze rządzi semola rimacinata, czyli dwukrotnie mielona pszenica durum, ta sama, z której piecze się słynny chleb z tego miasta. Oliwa pracuje tu trzy razy: w cieście, w blasze i na wierzchu.
W skrócie
- Region: Bazylikata, miasto Matera i okoliczne wsie na pograniczu z Apulią.
- Główne składniki: semola rimacinata z pszenicy durum, zakwas, woda, sól, pomidorki, oregano, oliwa.
- Rola oliwy: składnik ciasta (5% wagi mąki), warstwa w blasze, która smaży spód, i polanie wierzchu przed pieczeniem i po nim.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Bazylikaty, np. z odmiany Majatica di Ferrandina albo z oznaczeniem Olio Lucano IGP.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, ok. 12 godzin łącznie z odświeżeniem zakwasu (wersja na drożdżach: ok. 4 godziny).
- Poziom trudności: średni.
- Blacha: 30 × 40 cm, 8 dużych kawałków.
Spis treści
Skąd się wzięło
Matera jest jednym z najdłużej zamieszkanych miast Europy. Jej stara część, Sassi, to dzielnice domów wykutych w wapiennym zboczu wąwozu, wpisane w 1993 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Przez wieki życie w Sassi było skromne, a podstawą wyżywienia był chleb z pszenicy durum uprawianej na okolicznych wzgórzach.
Rodziny wyrabiały ciasto w domu, ale piekły je w piecach wspólnych, prowadzonych przez piekarza. Żeby po wypieku rozpoznać swoje bochenki, odciskano na nich drewniane stemple z inicjałami lub znakiem rodziny. Według miejscowej tradycji, zanim do pieca trafiły duże bochenki, piekarz wsuwał do niego cienki placek z tego samego ciasta, żeby sprawdzić, czy piec jest dość gorący, a placek polany oliwą jedzono od razu. Trudno ustalić, ile w tej opowieści historii, a ile legendy, ale dobrze tłumaczy, dlaczego focaccia jest krewną chleba.
Chleb z Matery jest chroniony oznaczeniem Pane di Matera IGP i wyróżnia się kształtem rogalika z nacięciami, żółtawym miąższem i trwałością sięgającą tygodnia. Focaccia korzysta z tej samej kultury mąki i zakwasu, tyle że ciasto jest bardziej wilgotne, a oliwy dużo więcej. Sama nazwa focaccia pochodzi od łacińskiego focus, czyli paleniska: to placek pieczony w ogniu.
Kiedy w 2019 roku Matera była Europejską Stolicą Kultury, do miasta przyjechały tłumy turystów, a focaccia z pomidorkami, sprzedawana w piekarniach na wagę prosto z blach, stała się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych smaków ulicznych.
Semola, zakwas i piec
Semola rimacinata to mąka z pszenicy durum mielona dwukrotnie, aż przypomina drobny, żółty puder. Nie wolno jej mylić z grubą kaszką z pszenicy durum, która w cieście zostałaby piaszczysta. Semola ma dużo białka, ale jej gluten jest bardziej sztywny niż w mące pszennej zwykłej, dlatego chłonie dużo wody: przy 75% hydratacji ciasto jest miękkie, ale jeszcze daje się formować. Miąższ wychodzi żółtawy, lekko słodki, o aromacie orzecha, i dłużej zachowuje świeżość.
Zakwas daje focacci lekką kwasowość i głębię, a do tego spowalnia czerstwienie. W Materze piecze się na lievito madre, gęstym zaczynie; w domu wygodniejszy jest płynny zakwas pszenny o hydratacji 100%. W piecu opalanym drewnem, przy 280–320°C, focaccia piecze się 12–15 minut, w domowym piekarniku przy 250°C 20–25 minut.
Oliwa w cieście, w ilości 5% wagi mąki, otacza nici glutenu, dzięki czemu miąższ jest delikatniejszy. Warstwa w blasze podczas pieczenia praktycznie smaży spód, dając mu kolor i chrupkość, a oliwa na wierzchu chroni pomidorki przed wysuszeniem i niesie aromat oregano.
Składniki
Na 8 porcji (blacha 30 × 40 cm):
Na zaczyn
- 40 g dojrzałego zakwasu pszennego
- 40 g semoli rimacinata
- 40 ml wody o temperaturze 26°C
Na ciasto
- 500 g semoli rimacinata z pszenicy durum
- 375 ml wody o temperaturze 26–28°C
- 120 g odświeżonego zaczynu (całość z powyższych składników)
- 11 g soli
- 25 ml oliwy extra vergine
Do blachy i na wierzch
- 40 ml oliwy extra vergine do blachy
- 300 g pomidorków koktajlowych
- 60 g czarnych oliwek, najlepiej suszonych w piecu oliwek z Ferrandiny (opcjonalnie)
- 2 łyżeczki suszonego oregano
- 1 łyżeczka soli gruboziarnistej
- 40 ml oliwy extra vergine do polania przed pieczeniem
- 2 łyżki oliwy extra vergine do skropienia po upieczeniu
Przygotowanie
- Na 4–6 godzin przed rozpoczęciem wymieszaj 40 g zakwasu z 40 g semoli i 40 ml wody, przykryj i trzymaj w 24–26°C. Zaczyn jest gotowy, gdy podwoi objętość, ma wypukły wierzch pełen pęcherzyków i pachnie jogurtem, a nie octem. Łyżeczka zaczynu położona na wodzie powinna pływać.
- Semolę wymieszaj z 330 ml wody, aż nie zostanie sucha mąka, przykryj i odstaw na 45 minut. Ta autoliza nawilża semolę i rozpoczyna tworzenie glutenu. Po tym czasie ciasto jest gładsze i wyraźnie bardziej rozciągliwe.
- Dodaj zaczyn i wyrabiaj 5 minut, potem dosyp sól i stopniowo wlewaj pozostałe 45 ml wody, a na końcu 25 ml oliwy w trzech porcjach. Wyrabiaj ręcznie 10 minut lub mikserem 6–8 minut na niskich obrotach. Ciasto jest gotowe, gdy jest gładkie, lśniące, odchodzi od ścianek miski i ma temperaturę 24–26°C.
- Przełóż ciasto do naoliwionego pojemnika i zostaw na 3,5–4 godziny w 24–26°C. W pierwszych 90 minutach wykonaj trzy serie składania co 30 minut: naciągnij brzeg ciasta mokrą dłonią i złóż na środek, obracając pojemnik czterokrotnie. Fermentacja jest zakończona, gdy ciasto urosło o 60–80%, ma wypukły wierzch, a na ściankach pojemnika widać duże pęcherze.
- Wlej 40 ml oliwy do blachy i rozprowadź po dnie i rogach. Przełóż ciasto, złóż je raz na pół, odwróć łączeniem do dołu i odstaw na 20 minut. Naoliwionymi palcami rozciągnij je do rogów; jeśli się kurczy, odczekaj kolejne 10–15 minut i spróbuj znowu.
- Przykryj blachę i zostaw na 1,5–2 godziny w 24–26°C. Ciasto jest gotowe, gdy jest wyraźnie napuszone, ma ok. 2 cm wysokości i drży przy poruszeniu blachą, a lekkie wgłębienie palcem wypełnia się powoli.
- Na 40 minut przed pieczeniem nagrzej piekarnik do 250°C (grzanie góra–dół) z kamieniem lub stalową płytą na najniższym poziomie. Pomidorki przekrój na pół i lekko ściśnij, żeby pozbyć się części pestek i soku. Dzięki temu wierzch nie rozmięknie.
- Naoliwionymi palcami zrób w cieście głębokie dołki, sięgające prawie do dna. Wciśnij pomidorki przekrojem do góry, dołóż oliwki, posyp solą gruboziarnistą i połową oregano, a na koniec polej 40 ml oliwy tak, by zebrała się w dołkach.
- Postaw blachę bezpośrednio na kamieniu i piecz 20–25 minut, obracając ją po 12 minutach. Focaccia jest gotowa, gdy spód jest złotobrązowy i chrupki przy postukaniu, brzegi pomidorków lekko się przypiekły, a temperatura w środku miąższu wynosi 96–98°C.
- Od razu skrop wierzch 2 łyżkami surowej oliwy i posyp resztą oregano. Po 5 minutach wyjmij focaccię z blachy na kratkę, żeby spód nie zaparował, i odczekaj co najmniej 15 minut przed krojeniem.
Plan dnia
Harmonogram zakłada pieczenie na kolację w ciepłej kuchni; w chłodniejszym pomieszczeniu każdy etap fermentacji wydłuża się o 20–30%.
| Godzina | Etap | Temperatura | Czas |
|---|---|---|---|
| 8:00 | odświeżenie zakwasu | 24–26°C | 4–5 h |
| 12:30 | autoliza semoli z wodą | pokojowa | 45 min |
| 13:15 | wyrabianie z zaczynem, solą i oliwą | ciasto 24–26°C | 15 min |
| 13:30 | fermentacja w pojemniku, 3 składania | 24–26°C | 3,5–4 h |
| 17:30 | blacha, rozciąganie | pokojowa | 30 min |
| 18:00 | druga fermentacja w blasze | 24–26°C | 1,5–2 h |
| 19:45 | dodatki i pieczenie | 250°C | 20–25 min |
Jeśli wolisz piec rano, po 90 minutach fermentacji przełóż ciasto do lodówki (4°C) na 12–16 godzin, a następnego dnia rozciągnij je w blasze i daj mu 2,5–3 godziny na wyrośnięcie.
Jaka oliwa
Focaccia materana nie potrzebuje oliwy bardzo intensywnej. Semola ma słodkawy, orzechowy smak, pomidorki wnoszą kwasowość, oregano mocny aromat; oliwa o wysokiej goryczce i ostrości łatwo przejmuje wtedy prowadzenie. Najlepsza jest oliwa średnio owocowa, zielona w zapachu, z wyraźną, ale łagodną goryczką.
W Bazylikacie pierwszym wyborem jest oliwa z odmiany Majatica di Ferrandina, uprawianej w prowincji Matera, kilkadziesiąt kilometrów od miasta. Daje oliwę średnio owocową, z nutami świeżej trawy, migdała i pomidora; z tej samej odmiany pochodzą suszone w piecu czarne oliwki z Ferrandiny. Szukaj też butelek z oznaczeniem Olio Lucano IGP, obejmującym cały region, a o lucańskich tłoczniach i odmianach więcej przeczytasz w przewodniku po oliwie z Bazylikaty.
Do ciasta i do blachy możesz użyć tej samej oliwy. Spód focacci nagrzewa się do ok. 180°C, a woda z ciasta nie pozwala oliwie przegrzać się do punktu dymienia, więc dobra oliwa extra vergine znosi pieczenie bez problemu i oddaje skórce owocowy aromat. Do skropienia po upieczeniu sięgnij po najświeższą butelkę w domu: w listopadzie i grudniu idealnie sprawdzi się olio nuovo, oliwa prosto z tłoczni, której trawiasta świeżość na gorącym cieście pachnie najmocniej.
Na co uważać
Kaszka zamiast semoli rimacinata. Gruba kaszka z pszenicy durum nie wchłonie wody w czasie autolizy i da ciasto ziarniste, ciężkie i kruche. Szukaj na opakowaniu słów „semola rimacinata di grano duro”; to mąka drobna jak puder i wyraźnie żółta.
Za mało wody. Semola wchłania znacznie więcej wody niż mąka pszenna typu 550; przy hydratacji 60% focaccia wyjdzie zbita i szybko sczerstwieje. Trzymaj się 75%, a lepkość ciasta opanuj naoliwionymi dłońmi, nie dosypywaniem mąki.
Skąpa oliwa w blasze. Dwie łyżki oliwy na blachę 30 × 40 cm to za mało: spód będzie blady, suchy i przyklei się do blachy. Warstwa 40 ml jest właściwa; po upieczeniu prawie cała zostaje wchłonięta przez skórkę.
Za chłodny piekarnik. Przy 200–220°C focaccia piecze się długo, wysycha w środku, a pomidorki puszczają sok, zanim spód się zrumieni. Piekarnik musi się grzać co najmniej 40 minut, najlepiej z kamieniem lub stalą, żeby dno blachy od razu dostało mocne ciepło.
Studzenie w blasze. Focaccia zostawiona w blasze na pół godziny paruje od spodu, a chrupka skórka staje się gumowa. Przełóż ją na kratkę po 5 minutach, kiedy oliwa w blasze przestanie skwierczeć.
Warianty
Z oliwkami z Ferrandiny. Czarne oliwki z odmiany Majatica, suszone w piecu, są pomarszczone, słodkawe i mało słone. Kładzie się je na focaccię razem z pomidorkami albo zamiast nich. Więcej o takich oliwkach piszemy w tekście o włoskich oliwkach stołowych.
Z cebulą. Zamiast pomidorków na wierzch trafiają piórka czerwonej cebuli wymieszane z łyżką oliwy i szczyptą soli.
Z peperoni cruschi. Po upieczeniu można pokruszyć na focaccię 2–3 suszone papryki z Senise, smażone przez kilka sekund w gorącej oliwie, tak jak w przepisie na peperoni cruschi. Dają słodką, lekko dymną nutę i chrupkość.
Bianca. Najprostsza wersja: tylko oliwa, sól gruboziarnista i rozmaryn albo oregano, dobra na przekąskę do wina.
Do stołu
Focaccię z Matery je się najlepiej letnią, w ciągu kilku godzin od upieczenia. W Materze kupuje się ją na kawałki jako przekąskę, ale sprawdza się też jako chleb do obiadu, zwłaszcza do dań z sosem. Pasuje do lucańskiej ciambotty, do dojrzałych serów owczych, do wędlin i do grillowanych warzyw.
Do picia wybierz lekko schłodzone młode Aglianico del Vulture albo różowe wino z tego szczepu, a do wersji bianca świeże białe wino z południa. Focaccia trzyma świeżość 1 dzień w temperaturze pokojowej, zawinięta w papier lub ściereczkę, nie w folię. Następnego dnia odśwież ją w piekarniku nagrzanym do 200°C przez 5–6 minut; pokrojoną na kawałki możesz zamrozić do 1 miesiąca.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest focaccia materana?
Focaccia materana to placek z Matery w Bazylikacie, pieczony z semoli rimacinata z pszenicy durum na zakwasie, z pomidorkami, oregano i dużą ilością oliwy. Ma chrupiący spód, miękki, żółtawy miąższ i wierzch nasączony oliwą. Jest bliską krewną słynnego chleba z Matery.
Czym różni się focaccia materana od focacci z Bari?
Focaccia z Matery opiera się na semoli z pszenicy durum i zakwasie, a ciasto focacci z Bari często zawiera gotowanego ziemniaka i bywa robione na drożdżach. Obie piecze się z pomidorkami i oregano, w blachach dobrze wysmarowanych oliwą. Materańska ma zwykle bardziej zwarty, żółtawy miąższ i wyraźniejszy smak zboża.
Czy można upiec focaccię z Matery bez zakwasu?
Tak, można zastąpić zaczyn 4 g świeżych drożdży i dodać 40 ml wody więcej. Pierwsza fermentacja trwa wtedy ok. 1,5 godziny, a druga w blasze ok. 1 godziny. Focaccia będzie miała prostszy smak i szybciej czerstwieje.
Ile oliwy potrzeba do focacci z Matery?
Na blachę 30 × 40 cm potrzeba ok. 135 ml oliwy: 25 ml do ciasta, 40 ml do blachy, 40 ml do polania przed pieczeniem i 2 łyżki do skropienia na koniec. Oliwa w blasze odpowiada za chrupiący spód, a ta na wierzchu za aromat. Mniejsza ilość daje suchy, blady placek.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do focacci?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa extra vergine z łagodną goryczką, np. z odmiany Majatica di Ferrandina albo z oznaczeniem Olio Lucano IGP. Do ciasta i blachy można użyć tej samej butelki, a do skropienia po upieczeniu najświeższej, jaka jest w domu. Bardzo ostra oliwa przytłacza słodkawy smak semoli.
W jakiej temperaturze piec focaccię?
W domowym piekarniku piecz focaccię w 250°C, z grzaniem góra–dół, przez 20–25 minut, najlepiej na rozgrzanym kamieniu lub stalowej płycie. Piekarnik powinien grzać się co najmniej 40 minut. W piecu opalanym drewnem, przy 280–320°C, wystarcza 12–15 minut.
Gdzie kupić semolę rimacinata w Polsce?
Semolę rimacinata di grano duro sprzedają sklepy z włoską żywnością i sklepy internetowe z mąkami, zwykle w opakowaniach 1 kg. Na etykiecie szukaj słowa „rimacinata”, które oznacza drobne, dwukrotne mielenie. Gruba kaszka z pszenicy durum do focacci się nie nadaje.
