Oliwa z Bazylikaty to oliwa z regionu leżącego na podbiciu włoskiego buta, między Apulią, Kampanią i Kalabrią, który przez dziesięciolecia pozostawał w cieniu głośniejszych sąsiadów, choć drzewa oliwne rosną tu od czasów greckich kolonii nad Morzem Jońskim. Region ma dwa unijne oznaczenia: Vulture DOP z wulkanicznych zboczy na północy oraz Olio Lucano IGP, które obejmuje całe jego terytorium. Ma też jedną z najciekawszych odmian południa, Majaticę di Ferrandina, z której tłoczy się oliwę i przygotowuje słynne pieczone oliwki.
Lukania, bo tak tę krainę nazywano od starożytności, produkuje niewiele oliwy w porównaniu z Apulią czy Kalabrią. Nadrabia różnorodnością: od chłodnych gajów na wysokości 400–700 m pod wygasłym wulkanem, przez gliniaste wzgórza nad rzekami Basento i Bradano, po ciepłą równinę Metapontu.
- Region
- Bazylikata
- Główne odmiany
- Majatica di Ferrandina, Ogliarola del Vulture
- Oznaczenia
- Olio Lucano IGP, Vulture DOP
W skrócie
- Region: Bazylikata, czyli Lukania, z prowincjami Potenza i Matera, między Apulią, Kampanią i Kalabrią.
- Odmiany: Majatica di Ferrandina i Ogliarola del Vulture, obok nich Coratina, Leccino, Frantoio i około trzydziestu odmian lokalnych.
- Oznaczenia: Vulture DOP, zarejestrowana w 2012 roku, i Olio Lucano IGP, wpisane do rejestru UE w 2020 roku.
- Styl oliw: średnio owocowe, z nutą skoszonej trawy i karczocha, z goryczą i ostrością od lekkich do średnich.
- Specjalność: oliva infornata z Ferrandiny, dojrzałe oliwki Majatica suszone w piecu, objęte ochroną jako prezydium Slow Food.
- Kiedy jechać: od końca października do grudnia, gdy w tłoczniach trwa kampania.
Spis treści
- Wulkan, gliny i Morze Jońskie
- Od greckiego Metapontu do tłoczni w Ferrandinie
- Majatica, Ogliarola del Vulture i odmiany lokalne
- Vulture DOP, oliwa z wygasłego wulkanu
- Olio Lucano IGP, jedna nazwa dla całego regionu
- Oliva infornata, czyli pieczone oliwki z Ferrandiny
- Smak lukańskiej oliwy w kuchni
- Jak kupować oliwę z Bazylikaty
- Kiedy przyjechać i co zobaczyć
- Pytania i odpowiedzi
Wulkan, gliny i Morze Jońskie
Bazylikata jest krainą gór i wzgórz, a płaskiego terenu ma bardzo mało. Oliwki rosną tam, gdzie pozwalają na to wysokość i zimowe temperatury, dlatego mapa gajów układa się w trzy wyraźne strefy.
Na północnym zachodzie wznosi się Monte Vulture, wygasły wulkan o wysokości ponad 1300 m, w którego dawnym kraterze leżą jeziora Monticchio. Jego zbocza, szczególnie te wystawione na wschód i południowy wschód, pokrywają gleby powstałe z tufów leucytowych, lekkie, przepuszczalne i bogate w materię organiczną. Klimat jest tu kontynentalny: zimy bywają mroźne, opady sięgają średnio około 750 mm rocznie, a gaje leżą najczęściej na wysokości 400–700 m. To ta sama ziemia, która daje czerwone wino Aglianico del Vulture, i oliwki często sąsiadują tu z winnicami.
Środek regionu to Collina Materana, czyli wzgórza wokół Matery, Ferrandiny, Stigliano i San Mauro Forte. Dominują tu gliny i iły, w wielu miejscach poprzecinane głębokimi żlebami erozyjnymi, nazywanymi calanchi, które tworzą księżycowy krajobraz wokół Aliano i Craco. Majatica czuje się na tych ciężkich glebach doliny Basento wyjątkowo dobrze i od wieków jest tu odmianą numer jeden.
Na południowym wschodzie wzgórza opadają ku równinie Metapontu nad Morzem Jońskim i ku dolnemu biegowi rzeki Agri. Jest tu cieplej i łagodniej, a obok tradycyjnych gajów pojawiły się nowsze sady z odmianami napływowymi, przede wszystkim z apulijską Coratiną.
Od greckiego Metapontu do tłoczni w Ferrandinie
Historię oliwy w Lukanii zaczynają Grecy, którzy w VII wieku p.n.e. założyli nad Morzem Jońskim kolonię Metapontion. Wykopaliska w Pantanello pod Metapontem przyniosły liście, owoce i pestki oliwek z VI wieku p.n.e., co jest jednym z najstarszych śladów uprawy oliwki w tej części Włoch. Najczęściej przyjmuje się, że to właśnie Grecy wprowadzili tu systematyczną uprawę.
Jeszcze ciekawsze odkrycie przyniósł rok 2017. W Ferrandinie archeolodzy odsłonili pozostałości zakładu przetwórstwa oliwek z przełomu IV i III wieku p.n.e., z komorą, w której zbierano oliwę spływającą spod prasy. Znaleziska można oglądać w miejscowym muzeum archeologicznym, otwartym w 2021 roku. Ferrandina, oliwna stolica regionu, ma więc za sobą ponad dwa tysiące lat tłoczenia.
W XVIII wieku pojawiają się pierwsze pisemne wzmianki o pieczonych oliwkach z Ferrandiny, a miasto słynęło z licznych tłoczni. W drugiej połowie XX wieku industrializacja doliny Basento odciągnęła ludzi od ziemi i wiele gajów zdziczało. Odrodzenie przyszło z dwóch stron: od małych tłoczni, które nie porzuciły tradycji, i od oznaczeń unijnych, które dały lukańskiej oliwie nazwę rozpoznawalną poza regionem.
Majatica, Ogliarola del Vulture i odmiany lokalne
Majatica di Ferrandina
Majatica di Ferrandina to najważniejsza odmiana środkowej Bazylikaty i rzadki przykład oliwki naprawdę dwufunkcyjnej. Ma duży, owalny owoc z mięsistym miąższem i stosunkowo niewielką pestką, dlatego nadaje się zarówno do tłoczenia, jak i na oliwki stołowe. Najlepiej rośnie na gliniastych glebach doliny Basento. Oliwa z Majatiki jest zwykle średnio owocowa, z wyczuwalną słodyczą owocu i umiarkowaną goryczą, co czyni ją dobrą oliwą do codziennej kuchni.
Ogliarola del Vulture
Ogliarola del Vulture to odmiana północy, przystosowana do chłodniejszych zim i wulkanicznych gleb. Daje oliwę o żółtej barwie z zielonymi refleksami, z aromatem świeżej trawy i owocu, z lekką lub średnią goryczą i ostrością. Jest podstawą oliwy Vulture DOP i w przepisach tej nazwy musi stanowić większość kupażu.
Odmiany lokalne i napływowe
Lista odmian dopuszczonych w IGP Olio Lucano liczy około trzydziestu nazw i dobrze pokazuje bogactwo regionu. Są na niej między innymi Ogliarola del Bradano, Acerenza, Nociara, Ghiannara, Cima di Melfi, Palmarola, Provenzale, Rotondella, Russulella, Racioppa i Scarpetta. Obok nich sadzi się odmiany z innych regionów: Coratinę z sąsiedniej Apulii, która podnosi zawartość polifenoli i gorycz kupażu, oraz toskańskie Leccino i Frantoio.
Vulture DOP, oliwa z wygasłego wulkanu
Vulture DOP to jedyna chroniona nazwa pochodzenia oliwy w Bazylikacie, wpisana do unijnego rejestru w 2012 roku. Obejmuje dziewięć gmin w prowincji Potenza, rozłożonych wokół wulkanu: Melfi, Rapollę, Barile, Rionero in Vulture, Atellę, Ripacandidę, Maschito, Ginestrę i Venosę.
Przepisy wymagają, by Ogliarola del Vulture stanowiła co najmniej 60% oliwek (pierwsza wersja dyscyplinarza mówiła o 70%). Resztę mogą uzupełnić Coratina, Cima di Melfi, Palmarola, Provenzale, Leccino, Frantoio, Cannellino, Rotondella, Nocellara i Laudolia. Plon nie może przekroczyć 8 t oliwek z hektara, z możliwą nadwyżką 20% w latach obfitego owocowania, a wydajność oliwy nie może być wyższa niż 20% masy owoców.
Najciekawsze są zasady dotyczące świeżości. Zbiór trwa od początku przebarwiania owoców do 31 grudnia, oliwki trzeba dowieźć do tłoczni tego samego dnia, a w tłoczni mogą czekać na przerób najwyżej 24 godziny. Gotową oliwę przechowuje się w temperaturze 10–18°C w stali nierdzewnej i sprzedaje w szkle lub puszkach o pojemności do 5 l. W smaku Vulture to oliwa średnio owocowa, często z nutą skoszonej trawy, z goryczą i ostrością na poziomie od lekkiego do umiarkowanego.
Olio Lucano IGP, jedna nazwa dla całego regionu
Olio Lucano IGP zostało wpisane do rejestru Unii Europejskiej rozporządzeniem z 28 września 2020 roku, po kilku latach starań, które zaczęły się w 2016 roku. Obejmuje całą Bazylikatę: uprawa, zbiór i tłoczenie muszą odbywać się w regionie. W chwili rejestracji mówiono o ponad 12 tysiącach lukańskich oliwiarzy, w większości właścicieli niewielkich gajów.
Zasada składu jest prosta: co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z listy około trzydziestu odmian, w tym Majatiki, obu Ogliarol, Coratiny, Leccino i Frantoio, a do 20% mogą stanowić inne odmiany. Dzięki temu pod jedną nazwą mieszczą się bardzo różne oliwy, od łagodnej Majatiki znad Basento po ostrzejsze kupaże z Coratiną z okolic Metapontu.
| Cecha | Vulture DOP | Olio Lucano IGP |
|---|---|---|
| Typ oznaczenia | Chroniona Nazwa Pochodzenia | Chronione Oznaczenie Geograficzne |
| Rejestracja w UE | 2012 | 2020 |
| Obszar | 9 gmin wokół Monte Vulture, prowincja Potenza | cały region Bazylikata |
| Skład | min. 60% Ogliarola del Vulture | min. 80% z listy około 30 odmian |
| Teren | wulkaniczne tufy, 400–700 m | od wzgórz Vulture po równinę Metapontu |
| Charakter oliwy | średnio owocowa, trawiasta, lekko gorzka i ostra | zależny od odmian i strefy |
Oliva infornata, czyli pieczone oliwki z Ferrandiny
Oliva infornata di Ferrandina to najsłynniejszy lukański produkt z oliwek i jeden z najciekawszych przysmaków południowych Włoch. Powstaje wyłącznie z Majatiki, w ośmiu gminach Collina Materana: Accettura, Aliano, Cirigliano, Ferrandina, Gorgoglione, Salandra, San Mauro Forte i Stigliano. Jest objęta ochroną jako prezydium Slow Food, a pierwsze pisemne wzmianki o niej pochodzą z XVIII wieku.
Oliwki zbiera się dopiero w pełni dojrzałe, gdy mają ciemną barwę. Przez około tydzień więdną na drewnianych półkach, potem na krótko trafiają do wody o temperaturze około 90°C, co łagodzi gorycz. Po odsączeniu soli się je na sucho, czasem doprawia oregano i dzikim koprem włoskim, a następnie suszy w temperaturze do 50°C, dawniej w piecach chlebowych, później w suszarniach. Pieczone oliwki są pomarszczone, ciemne, słodkawe i słone zarazem, a w chłodnym miejscu wytrzymują nawet rok.
Podaje się je z miejscowymi wędlinami i dojrzałym pecorino albo skropione oliwą, z czosnkiem i skórką cytrusów. W kuchni domowej trafiają do duszonego dorsza i do potraw z dynią. Smakiem bliżej im do suszonych owoców niż do oliwek w zalewie; więcej o tradycjach konserwowania przeczytasz w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych.
Smak lukańskiej oliwy w kuchni
Lukańska kuchnia jest prosta, oparta na chlebie, strączkach, warzywach i suszonej papryce, i potrzebuje oliwy o średniej intensywności. Symbolem regionu są peperoni cruschi, suszone słodkie papryki z okolic Senise (chronione jako Peperone di Senise IGP), smażone w oliwie dosłownie kilka sekund, aż chrupią jak chipsy. Oliwa po ich smażeniu nabiera ceglastej barwy i słodko-dymnego aromatu, i to nią polewa się strascinati z bułką tartą i papryką cruschi.
Do dań duszonych, takich jak ciambotta lucana z papryką, cukinią i bakłażanem albo baccalà alla potentina, czyli dorsz z papryką cruschi, wystarczy łagodniejsza oliwa z Majatiki. Do potraw na surowo warto sięgnąć po coś bardziej wyrazistego: cialledda, chłopska sałatka z namoczonego chleba, pomidorów, ogórka i papryki, zwana śniadaniem żniwiarza, lubi oliwę z goryczką, na przykład z Vulture albo kupaż z Coratiną.
Osobny rozdział to pieczywo. Focaccia materana na zakwasie, z pomidorami, oregano i obfitą ilością oliwy, piecze się w piecach opalanych drewnem, tak samo jak słynny chleb z Matery, chroniony jako Pane di Matera IGP. W obu przypadkach oliwa jest składnikiem ciasta i wykończeniem, więc jej świeżość czuć od razu.
Jak kupować oliwę z Bazylikaty
Oliwy lukańskie rzadko trafiają do polskich sklepów, a jeśli już, to zwykle w ofercie importerów specjalizujących się w małych producentach. Najprościej kupić je na miejscu, w tłoczniach w Ferrandinie, Montescaglioso, Tricarico, Rionero in Vulture, Barile czy Venosie, albo zamówić bezpośrednio u producenta. Ceny w tłoczniach są zwykle niższe niż w Toskanii, a dobra oliwa z bieżącej kampanii kosztuje najczęściej 10–18 euro za litr.
Jeśli zależy ci na oliwie do kuchni na co dzień, wybierz Majaticę lub kupaż z IGP. Jeśli szukasz oliwy do pieczywa, strączków i grillowanych warzyw, poszukaj Vulture albo oliwy z dodatkiem Coratiny.
Kiedy przyjechać i co zobaczyć
Najlepszy czas na oliwną podróż to okres od końca października do połowy grudnia. Na północy warto połączyć gaje Vulture z wizytą w Melfi, gdzie w zamku cesarz Fryderyk II ogłosił w 1231 roku słynne konstytucje, w Venosie, mieście urodzenia Horacego, i w Barile, arbereszeńskim miasteczku z piwnicami wykutymi w tufie.
W środkowej części regionu obowiązkowym punktem jest Matera, z Sassi wpisanymi na listę UNESCO w 1993 roku i tytułem Europejskiej Stolicy Kultury z 2019 roku. Z Matery to mniej niż godzina jazdy do Ferrandiny, gdzie zobaczysz gaje Majatiki, tłocznie i muzeum archeologiczne z antyczną prasą. Dalej na południe leżą Aliano i opuszczone Craco, otoczone calanchi, a nad morzem ruiny greckiego Metapontu. Jeśli jedziesz z Apulii, połącz trasę z przewodnikiem po oliwie z Apulii: z Bari do Matery jest około 65 km.
Pytania i odpowiedzi
Jakie oznaczenia DOP i IGP ma oliwa z Bazylikaty?
Bazylikata ma dwa oznaczenia oliwy: Vulture DOP i Olio Lucano IGP. Vulture DOP obejmuje dziewięć gmin wokół wygasłego wulkanu Vulture w prowincji Potenza i wymaga co najmniej 60% odmiany Ogliarola del Vulture. Olio Lucano IGP, zarejestrowane w 2020 roku, obejmuje cały region i dopuszcza około trzydziestu odmian.
Czym jest Majatica di Ferrandina?
Majatica di Ferrandina to rodzima odmiana oliwki ze środkowej Bazylikaty, uprawiana głównie w dolinie Basento. Ma duży, mięsisty owoc, dlatego służy zarówno do tłoczenia oliwy, jak i do produkcji oliwek stołowych. Tylko z niej przygotowuje się pieczone oliwki z Ferrandiny.
Jak powstają pieczone oliwki z Ferrandiny?
Dojrzałe, ciemne oliwki Majatica więdną przez tydzień na drewnianych półkach, potem krótko parzy się je w wodzie o temperaturze około 90°C. Następnie soli się je na sucho i suszy w temperaturze do 50°C, dawniej w piecach, później w suszarniach. Efektem są pomarszczone, słodko-słone oliwki, które w chłodzie wytrzymują do roku.
Jak smakuje oliwa Vulture DOP?
Oliwa Vulture DOP jest średnio owocowa, często z aromatem skoszonej trawy, z lekką lub umiarkowaną goryczą i ostrością. Ma żółtą barwę z zielonymi refleksami.
Czy oliwa z Bazylikaty jest dostępna w Polsce?
Oliwa z Bazylikaty pojawia się w Polsce rzadko, głównie w sklepach internetowych importerów pracujących z małymi tłoczniami. Najpewniej kupić ją na miejscu w tłoczniach albo zamówić bezpośrednio u producenta.
Czym różni się oliwa z Bazylikaty od oliwy z Apulii?
Oliwa z Bazylikaty jest zwykle łagodniejsza i bardziej zróżnicowana niż typowa apulijska oliwa z Coratiny. Duży wpływ mają tu wulkaniczne gleby Vulture, gliny doliny Basento i wysokość gajów, często 400–700 m. Wielu lukańskich producentów dodaje jednak Coratinę do kupaży, więc granica smaku nie jest ostra.
