Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Olio Lucano IGP: oliwa z całej Bazylikaty pod jednym znakiem

Olio Lucano IGP to oliwa extra vergine z całej Bazylikaty. Obszar, 32 odmiany, zasady dyscyplinarza, smak, logo z amforą i różnice wobec Vulture DOP

Olio Lucano IGP: ilustracja

Olio Lucano IGP to Chronione Oznaczenie Geograficzne dla oliwy extra vergine wytwarzanej na całym obszarze Bazylikaty, regionu na południu Włoch, który w starożytności nosił nazwę Lukania. Unia Europejska wpisała nazwę do rejestru we wrześniu 2020 roku, więc oliwa z każdej ze 131 gmin regionu może nosić wspólny znak pochodzenia, o ile spełnia wymagania dyscyplinarza.

Oznaczenie łączy bardzo różne krajobrazy: wulkaniczne zbocza Vulture na północy, gliniaste wzgórza wokół Matery, doliny Basento i Agri oraz jońskie wybrzeże z równiną Metapontu. W butelce z napisem „Olio Lucano” może się więc znaleźć oliwa z Majatiki spod Ferrandiny, z Ogliaroli del Vulture albo kupaż kilku miejscowych odmian, zawsze jednak wytłoczona w Bazylikacie najpóźniej dwie doby po zbiorze.

Oznaczenie
Olio Lucano IGP
Typ
Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
Obszar
cały obszar administracyjny Bazylikaty, 131 gmin w prowincjach Potenza i Matera
Odmiany
32 odmiany z listy dyscyplinarza, m.in. Majatica, Ogliarola del Vulture, Ogliarola del Bradano, Coratina (min. 80% łącznie)
Rejestracja w UE
2020

W skrócie

  • Typ oznaczenia: IGP, czyli Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG), zarejestrowane rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2020/1389 z 28 września 2020 roku.
  • Obszar: cały region Bazylikata, prowincje Potenza i Matera, łącznie 131 gmin.
  • Odmiany: 32 odmiany wymienione w dyscyplinarzu, od Majatiki i Ogliaroli del Vulture po Coratinę i Leccino, razem co najmniej 80% oliwek.
  • Zbiór i tłoczenie: od 15 września do 30 stycznia, tylko z drzewa, tłoczenie w ciągu 48 godzin w tłoczni na terenie regionu.
  • Parametry: kwasowość najwyżej 0,6%, liczba nadtlenkowa najwyżej 12 meq O2/kg.
  • Smak: owocowość, gorycz i ostrość w przedziale od 2 do 7, nuty trawy, pomidora, karczocha, migdała lub jabłka.
  • Znak: stylizowana amfora z czterema ukośnymi liniami, nawiązanie do czterech rzek z herbu regionu.
Spis treści
  1. Lukania, kraina czterech rzek
  2. Od Metapontu do Ferrandiny
  3. Jedno oznaczenie dla całego regionu
  4. Trzydzieści dwie odmiany na liście
  5. Zasady produkcji w liczbach
  6. Barwa i smak Olio Lucano
  7. Jak rozpoznać Olio Lucano na etykiecie
  8. Olio Lucano IGP czy Vulture DOP
  9. W kuchni lukańskiej
  10. Pytania i odpowiedzi

Lukania, kraina czterech rzek

Przymiotnik „lucano” pochodzi od Lukanów, italskiego ludu, który w V i IV wieku p.n.e. zamieszkiwał górzyste tereny między Morzem Tyrreńskim a Jońskim. Rzymianie nazwali tę krainę Lucania i nazwa przetrwała w języku przez stulecia. W latach 1932–1947 region nawet oficjalnie nazywał się Lucania, a jego mieszkańcy do dziś mówią o sobie „lucani”. Stąd „Olio Lucano”, a nie „Olio di Basilicata”, choć chodzi o ten sam obszar.

Dyscyplinarz wiąże tę tożsamość z logo oznaczenia. Amfora z czterema skośnymi, wygiętymi liniami ma przypominać poskręcane pnie starych drzew oliwnych i jednocześnie cztery rzeki z herbu Bazylikaty: Bradano, Basento, Agri i Sinni. Wszystkie płyną ku Morzu Jońskiemu i wyznaczają doliny, w których od wieków rosną gaje. Pod amforą widnieje napis „olio lucano” małymi literami i słowa „Indicazione geografica protetta”.

Od Metapontu do Ferrandiny

Najstarsze ślady oliwek w Bazylikacie pochodzą z VI wieku p.n.e. Podczas wieloletnich wykopalisk w Pantanello pod Metapontem, greckim mieście na wybrzeżu jońskim, archeolodzy znaleźli drewno, liście i owoce oliwki. Obecność odmian obcych dla tych terenów każe przypuszczać, że uprawę rozwinęli greccy koloniści Wielkiej Grecji. Dyscyplinarz przypisuje im wprowadzenie między innymi Majatiki, dziś najbardziej rozpoznawalnej odmiany regionu.

W 2017 roku w Ferrandinie, miasteczku nad Basento, archeolodzy natrafili na instalację do wytwarzania oliwy z przełomu IV i III wieku p.n.e., z komorą, do której spływała oliwa po wyciśnięciu. Znaleziska z wykopalisk prezentuje miejscowe muzeum archeologiczne otwarte w 2021 roku. W średniowieczu o gaje dbały wspólnoty zakonne: klasztory w Materze, Monticchio, Banzi, Acerenzy i Montescaglioso miały swój udział w tym, że w regionie przetrwało tyle lokalnych odmian.

Sama nazwa „Olio Lucano” funkcjonuje w handlu i w publikacjach branżowych od końca lat 80. XX wieku. Od 2000 roku regionalny konkurs „Olivarum” nagradza najlepsze oliwy Bazylikaty i zachęca producentów do podnoszenia jakości. Zanim nazwa trafiła jesienią 2020 roku do unijnego rejestru, przez kilka miesięcy korzystała z tymczasowej ochrony krajowej we Włoszech.

Olio Lucano to jeden znak dla 131 gmin: od wulkanu Vulture po gliniaste wzgórza Matery i wybrzeże jońskie.

Jedno oznaczenie dla całego regionu

Podobnie jak Olio di Puglia IGP czy inne regionalne oznaczenia geograficzne, Olio Lucano obejmuje cały obszar administracyjny regionu. Bazylikata jest jednak inna niż płaska Apulia: to kraina wzgórz i gór, a dyscyplinarz podaje, że 83% gajów leży w strefie pagórkowatej i górskiej. Gospodarstwa są bardzo małe, przeciętna powierzchnia oliwna przypadająca na jedno z nich nie przekracza hektara. Drzewa rosną najczęściej bez nawadniania, na stokach, gdzie maszyny wjeżdżają z trudem.

Klimat jest śródziemnomorski, z gorącym, suchym latem i opadami skupionymi w miesiącach zimowych, ale między wybrzeżem jońskim a stokami Vulture różnice są duże. W regionie działa przeciętnie około 150 tłoczni, czyli frantoi, rozproszonych po 131 gminach. W praktyce oliwę Olio Lucano wytwarza się w kilku wyraźnych strefach:

  • Vulture i Alto Bradano na północy prowincji Potenza: wulkaniczne gleby wokół Melfi, Rapolli, Barile i Venosy, królestwo Ogliaroli del Vulture.
  • Collina Materana: gliniaste wzgórza nad Basento, Cavone i Agri, z Ferrandiną, Stigliano, San Mauro Forte, Aliano i Salandrą, gdzie dominuje Majatica.
  • Dolina Bradano od Acerenzy po Irsinę i Montescaglioso, ojczyzna odmiany, która od tej rzeki wzięła nazwę: Ogliaroli del Bradano.
  • Dolna Val d'Agri i wybrzeże jońskie: Montalbano Jonico, Tursi, Policoro, Scanzano Jonico i Pisticci, z cieplejszym klimatem.

Szerszy obraz regionu znajdziesz w przewodniku oliwa z Bazylikaty.

Trzydzieści dwie odmiany na liście

Dyscyplinarz Olio Lucano wymienia z nazwy 32 odmiany i pozwala używać ich pojedynczo lub w dowolnych proporcjach, pod warunkiem że razem dają co najmniej 80% oliwek. Pozostałe 20% mogą stanowić odmiany spoza listy. Żadna odmiana nie ma wyznaczonego minimum, więc pod tym samym znakiem trafiają na rynek zarówno oliwy jednoodmianowe, jak i kupaże.

Trzon listy tworzą odmiany lukańskie. Najważniejsze to Majatica di Ferrandina, w dyscyplinarzu zapisana jako Maiatica, z synonimami „oliva di Ferrandina” i Pasola, oraz Ogliarola del Vulture, znana też jako Rapollese, Ripolese, Ogliarola di Melfi lub po prostu Nostrale. Do tego dochodzą Ogliarola del Bradano, nazywana lokalnie Comune, a także Acerenza, Nociara, Ghiannara, Augellina, Justa, Cornacchiola, Romanella, Carpinegna, Faresana, Sammartinengna, Spinoso, Cannellina, Cima di Melfi, Fasolina, Fasolona, Lardaia, Olivo da mensa, Orazio, Palmarola, Provenzale, Racioppa, Roma, Rotondella, Russulella, Scarpetta i Tarantina.

Listę zamykają trzy odmiany spoza regionu, od dziesięcioleci sadzone w Bazylikacie: apulijska Coratina oraz toskańskie Frantoio i Leccino. Coratina daje oliwom ostrość i goryczkę oraz wysoką zawartość polifenoli, Leccino łagodzi kupaże, a Frantoio wnosi zielone, trawiaste aromaty. Spotyka się je zwłaszcza w nowszych nasadzeniach.

Zasady produkcji w liczbach

Wymagania Olio Lucano są łagodniejsze niż w Vulture DOP, ale ostrzejsze od ogólnych norm dla oliwy extra vergine. Najważniejsze parametry zestawia tabela.

Parametr Wymóg dyscyplinarza Olio Lucano IGP
Obszar cała Bazylikata, 131 gmin
Odmiany 32 odmiany z listy, razem min. 80%; inne do 20%
Maksymalny plon 10 t oliwek z hektara
Okres zbioru od 15 września do 30 stycznia
Sposób zbioru z drzewa, ręcznie lub mechanicznie
Transport oliwek sztywne, przewiewne skrzynki lub pojemniki
Czas do tłoczenia najwyżej 48 godzin, w tłoczni w Bazylikacie
Metoda wyłącznie mechaniczna i fizyczna, po myciu i odlistnieniu
Wydajność oliwy najwyżej 22% masy oliwek
Kwasowość wolna najwyżej 0,6%
Liczba nadtlenkowa najwyżej 12 meq O2/kg
Owocowość, gorycz, ostrość mediana od 2 do 7
Nuty dodatkowe trawa, pomidor, karczoch, migdał, jabłko: od 0 do 6

Kilka zapisów ma bezpośredni wpływ na jakość. Zakazane są oliwki zebrane z ziemi, oliwki ze stałych siatek rozłożonych pod drzewami na całą jesień oraz środki przyspieszające opadanie owoców. Limit kwasowości 0,6% jest wyraźnie niższy od unijnego progu 0,8% dla extra vergine, a liczba nadtlenkowa 12 meq O2/kg to niewiele ponad połowa ogólnego dopuszczalnego poziomu 20.

Długi okres zbioru, od połowy września do końca stycznia, odpowiada na różnice klimatyczne w regionie. Wrześniowy start pozwala na wczesny zbiór w najcieplejszych strefach przy wybrzeżu jońskim, a w górskich gminach prowincji Potenza i na Vulture oliwki zbiera się zwykle w listopadzie i grudniu. Majatica dojrzewa późno i nierównomiernie, więc wokół Ferrandiny zbiór potrafi się przeciągnąć do zimy. Więcej o tym, co dzieje się z oliwkami w tłoczni, opisujemy w tekście jak powstaje włoska oliwa.

Barwa i smak Olio Lucano

Oliwa ma kolor od zielonego do żółtego, zależnie od odmiany i terminu zbioru. Dyscyplinarz opisuje ją jako średnio owocową, z umiarkowaną goryczą i ostrością oraz z dobrą harmonią zapachu i smaku. W aromacie panel degustacyjny może wyczuć zieloną trawę, pomidor, karczocha, migdał albo jabłko. Szeroki przedział od 2 do 7 dla owocowości, goryczy i ostrości oznacza, że pod tym samym znakiem mieszczą się zarówno łagodne, jak i intensywne oliwy.

Różnice są wyraźne w zależności od strefy. Oliwy z Majatiki z Collina Materana są zwykle łagodniejsze, z nutą zielonego migdała, pomidora i karczocha, z lekką goryczką i delikatną ostrością. Ogliarola del Vulture daje oliwy słodkawe i zrównoważone, o zapachu świeżej trawy. Kupaże z udziałem Coratiny bywają zdecydowanie bardziej gorzkie i pieprzne, zwłaszcza z wczesnego zbioru. Jeśli chcesz porównać kilka butelek, przyda się instrukcja z artykułu o tym, jak degustować oliwę.

Jak rozpoznać Olio Lucano na etykiecie

Nazwa musi być wydrukowana wyraźną, trwałą czcionką i odróżniać się od reszty tekstu. Dyscyplinarz zakazuje dodawania do oznaczenia innych nazw geograficznych, a także określeń zachwalających, które mogłyby wprowadzić kupującego w błąd. Wolno natomiast podawać nazwę gospodarstwa i markę własną, a informację o butelkowaniu w gospodarstwie lub w zrzeszeniu producentów tylko wtedy, gdy rzeczywiście tam się odbyło.

Ogólne zasady odczytywania włoskich oznaczeń pochodzenia zebraliśmy w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP.

Olio Lucano IGP czy Vulture DOP

W Bazylikacie działają dwa oznaczenia oliwy, a ich obszary się nakładają. Vulture DOP obejmuje tylko dziewięć gmin wokół wygasłego wulkanu w północnej części prowincji Potenza i ma znacznie ostrzejsze wymagania. Producent z Rapolli czy Barile może więc wybrać, pod którą nazwą certyfikuje oliwę, w zależności od odmian i od tego, czy spełnia rygory DOP.

Cecha Olio Lucano IGP Vulture DOP
Obszar 131 gmin 9 gmin wokół Vulture
Odmiany 32 odmiany, razem min. 80% Ogliarola del Vulture min. 60%
Plon do 10 t/ha do 8 t/ha
Czas do tłoczenia do 48 godzin dostawa w dniu zbioru, tłoczenie do 24 godzin
Kwasowość do 0,6% do 0,38%
Polifenole bez wymogu min. 150 mg/kg

Różnica dotyczy też filozofii. DOP chroni oliwę z konkretnego terroir i konkretnej odmiany, IGP pozwala pokazać pochodzenie regionalne szerszej grupie producentów, także tym z małych gmin, które nigdy nie miałyby własnej nazwy chronionej.

W kuchni lukańskiej

Kuchnia Bazylikaty jest prosta, górska i oparta na oliwie, papryce, chlebie i warzywach strączkowych. Najbardziej charakterystyczne są peperoni cruschi, suszone papryki z Senise smażone przez kilka sekund w gorącej oliwie, aż zrobią się chrupiące. Do tej techniki nadaje się łagodniejsza Olio Lucano z Majatiki, która dobrze znosi krótkie smażenie i nie zagłusza słodyczy papryki.

Intensywniejsze, zielone oliwy z Vulture i kupaże z Coratiną lepiej sprawdzają się na surowo. Do cialleddy, sałatki z namoczonego chleba z pomidorem, ogórkiem i papryką, potrzeba oliwy wyrazistej, z wyraźną goryczką. Focaccia materana z pomidorami i oregano dostaje oliwę w cieście i hojną porcję na wierzch przed pieczeniem. Średnio owocowa oliwa pasuje też do ciambotty lucany, duszonych warzyw z papryką, cukinią i bakłażanem, którą na koniec warto skropić świeżą oliwą prosto z butelki.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza Olio Lucano IGP na butelce?

Olio Lucano IGP to Chronione Oznaczenie Geograficzne dla oliwy extra vergine z Bazylikaty, zarejestrowane w Unii Europejskiej w 2020 roku. Gwarantuje, że oliwki zebrano w regionie i wytłoczono je w tamtejszej tłoczni najpóźniej 48 godzin po zbiorze. Oliwa musi też spełniać limity kwasowości, nadtlenków i wymagania smakowe z dyscyplinarza.

Dlaczego oliwa z Bazylikaty nazywa się „lucano”?

Bazylikata w starożytności nazywała się Lukanią od zamieszkującego ją ludu Lukanów, a w latach 1932–1947 nosiła tę nazwę także oficjalnie. Mieszkańcy regionu do dziś określają się jako „lucani”. Dlatego oznaczenie przyjęło nazwę Olio Lucano, a nie nazwę współczesnego regionu.

Z jakich odmian powstaje Olio Lucano?

Dyscyplinarz wymienia 32 odmiany, które razem muszą stanowić co najmniej 80% oliwek, a reszta może pochodzić z innych odmian. Najważniejsze są lokalne Majatica di Ferrandina, Ogliarola del Vulture i Ogliarola del Bradano, a z odmian spoza regionu Coratina, Frantoio i Leccino. Oliwa może być jednoodmianowa albo powstać z kupażu.

Czym różni się Olio Lucano IGP od Vulture DOP?

Olio Lucano IGP obejmuje całą Bazylikatę i dopuszcza 32 odmiany, a Vulture DOP tylko dziewięć gmin wokół wulkanu Vulture i wymaga co najmniej 60% Ogliaroli del Vulture. DOP ma też ostrzejsze limity: kwasowość do 0,38%, minimum 150 mg/kg polifenoli, a oliwki muszą trafić do tłoczni w dniu zbioru. Obie oliwy pochodzą z Bazylikaty, ale DOP opisuje węższy, ściśle określony teren.

Jak smakuje Olio Lucano?

Typowe Olio Lucano jest średnio owocowe, z umiarkowaną goryczką i ostrością oraz nutami trawy, pomidora, karczocha, migdała lub jabłka. Oliwy z Majatiki są zwykle łagodniejsze i migdałowe, a kupaże z Coratiną wyraźnie bardziej gorzkie i pikantne. Kolor waha się od zielonego do złotożółtego.

Do czego używać oliwy Olio Lucano?

Łagodniejsze butelki z Majatiki nadają się do krótkiego smażenia peperoni cruschi, do duszonych warzyw i do pieczywa. Intensywne oliwy z Vulture i z udziałem Coratiny najlepiej smakują na surowo, w sałatkach z chlebem, na bruschettach i na zupach z roślin strączkowych. W każdym przypadku najwięcej aromatu daje oliwa dodana na koniec, poza ogniem.

Od kiedy Olio Lucano jest chronione w Unii Europejskiej?

Olio Lucano zostało wpisane do unijnego rejestru rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2020/1389 z 28 września 2020 roku. Wcześniej, latem 2020 roku, nazwa otrzymała tymczasową ochronę krajową we Włoszech. To jedno z najmłodszych oznaczeń oliwy w kraju.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu